Ο Ιωάννης Βαλαβάνης γεννήθηκε στην Κερασούντα το 1830 και υπήρξε φιλόλογος, εκπαιδευτικός, γλωσσικός και λαογραφικός ερευνητής, καθώς και θεατρικός συγγραφέας. Το έργο του συνδέθηκε στενά με τη μελέτη και την καταγραφή της γλώσσας, των εθίμων και γενικότερα του λαϊκού πολιτισμού του Πόντου, ενώ η συμβολή του επεκτάθηκε και στα πρώτα βήματα του ποντιακού θεάτρου.

Ο πατέρας του ήταν πρακτικός γιατρός, ενώ ο παππούς του από την πλευρά της μητέρας του, Νικόλαος Καζαντσόγλου, είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανέγερση του σχολικού κτηρίου της Κερασούντας. Ο Βαλαβάνης φοίτησε αρχικά στο σχολείο της ιδιαίτερης πατρίδας του και αργότερα στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας.

Το 1861 μετέβη στην Αθήνα για να συμπληρώσει τις γυμνασιακές του σπουδές και το 1865 επέστρεψε στην Κερασούντα, όπου εργάστηκε ως δάσκαλος. Δύο χρόνια αργότερα αναχώρησε εκ νέου για την Αθήνα, αυτή τη φορά για να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή. Παράλληλα με τις σπουδές του εργαζόταν αρχικά στο Υπουργείο Παιδείας και στη συνέχεια στο Υπουργείο Οικονομικών, προκειμένου να συντηρεί την οικογένειά του, η οποία παρέμενε στην Κερασούντα.

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του και την επιτυχή διδακτορική του εξέταση το 1880, επέστρεψε στον Πόντο και ακολούθησε εκ νέου την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Δίδαξε στο Αμερικανικό Κολέγιο της Μερζιφούντας, στο ημιγυμνάσιο της Αμισού και αργότερα στην Κερασούντα. Κατά τα έτη 1892–1893 υπηρέτησε ως διευθυντής του Ελληνικού Σχολείου των Μεγάρων, ενώ το 1896 επέστρεψε οριστικά στη γενέτειρά του, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του το 1899.

Παράλληλα με τη διδασκαλία ανέπτυξε εκτεταμένη γλωσσολογική και λαογραφική ερευνητική δραστηριότητα. Ταξίδευε σε πόλεις και χωριά του Πόντου, συλλέγοντας λέξεις, γλωσσικούς τύπους, εκφράσεις, έθιμα και στοιχεία του καθημερινού βίου. Ο ίδιος αυτοχαρακτηριζόταν ως «γλωσσογράφος ελληνοδιδάσκαλος», ένας χαρακτηρισμός που αποδίδει με ακρίβεια το εύρος των ενδιαφερόντων του.

Το 1880 βραβεύτηκε από τον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως για τη μελέτη του «Ζώντα Μνημεία της ανά τον Πόντον ιδιωτικής», ένα εκτεταμένο έργο αφιερωμένο στη γλώσσα και στον λαϊκό πολιτισμό του Πόντου. Μόνο ένα μέρος του, έκτασης 209 σελίδων, που περιλαμβάνει λεξιλογικό υλικό από το γράμμα «Α», δημοσιεύτηκε το 1892 στα Αρχεία Κοραή. Το υπόλοιπο υλικό, στο οποίο περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων φωνητικές και γραμματικές παρατηρήσεις, παρέμεινε ανέκδοτο και φυλάσσεται στα Αρχεία του Ιστορικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών.

Εργασίες του δημοσιεύτηκαν σε σημαντικά έντυπα της εποχής, μεταξύ των οποίων ο Επτάλοφος του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως, ο Εύξεινος Πόντος και ο Αστήρ του Πόντου στην Τραπεζούντα, καθώς και η αθηναϊκή Πανδώρα. Στην εργογραφία του περιλαμβάνεται επίσης το «Οικιακός βίος, περιγραφαί, ήθη και έθιμα Τραπεζούντας», σημαντική πηγή για τη μελέτη της καθημερινής ζωής και του λαϊκού πολιτισμού της περιοχής.

Ιδιαίτερη αξία παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο κατέγραφε το γλωσσικό υλικό. Οι εργασίες του διακρίνονται για την προσεκτική φωνητική απόδοση και την προσπάθεια ακριβούς προσδιορισμού της σημασίας των λέξεων, στοιχεία που προσδίδουν στις καταγραφές του ιδιαίτερη αξία για τη μεταγενέστερη μελέτη της ποντιακής διαλέκτου.

Σημαντική υπήρξε και η παρουσία του στον χώρο του θεάτρου. Ο Βαλαβάνης συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους του ποντιακού θεάτρου, καθώς το έργο του «Ειμαρμένης παίγνια», κωμωδία σε πέντε μέρη με πρόλογο, αποτελεί το πρώτο ποντιακό θεατρικό έργο που τυπώθηκε. Είναι γραμμένο σε ποντιακή διάλεκτο και καθαρεύουσα, σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους στίχους, και αφιερώθηκε στον καθηγητή του Κ. Π. Ρομπότη. Έγραψε ακόμη τη μονόπρακτη έμμετρη σκηνή «Το σουτζούκι», με περισσότερο παιγνιώδη χαρακτήρα.

Με τη γλωσσική, λαογραφική, εκπαιδευτική και θεατρική του δραστηριότητα, ο Ιωάννης Βαλαβάνης άφησε ένα πολυσχιδές έργο, ιδιαίτερα σημαντικό για τη μελέτη της ποντιακής γλώσσας και του πολιτισμού του 19ου αιώνα. Οι καταγραφές του διασώζουν γλωσσικό και λαογραφικό υλικό μιας εποχής για την οποία οι συστηματικές μαρτυρίες είναι περιορισμένες και εξακολουθούν να αποτελούν πολύτιμη πηγή για τη φιλολογική και ιστορική έρευνα.