
Δημήτρης Τομπαΐδης
Δημήτρης Τομπαΐδης
Ο Δημήτρης Τομπαΐδης γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου 1933 στην Κάτω Καλλινίκη Φλώρινας. Υπήρξε γλωσσολόγος, πανεπιστημιακός καθηγητής και μελετητής της νεοελληνικής γλώσσας και των διαλέκτων της, με ιδιαίτερα σημαντική συμβολή στην επιστημονική έρευνα της ποντιακής. Η σχέση του με τη διάλεκτο ήταν και βιωματική, καθώς μητρική του γλωσσική ποικιλία ήταν το τραπεζουντιακό ιδίωμα της ποντιακής.
Σπουδές και ακαδημαϊκή πορεία
Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από την οποία απέκτησε πτυχίο και διδακτορικό, και συνέχισε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στη Σορβόννη, στο Παρίσι. Υπηρέτησε ως καθηγητής στο Γυμνάσιο Χρυσούπολης και στο Διδασκαλείο Μέσης Εκπαίδευσης, ενώ συνεργάστηκε με το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη.
Ως εισηγητής και κατόπιν σύμβουλος στο Κέντρο Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμορφώσεως (ΚΕΜΕ) και στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, εργάστηκε για την αναμόρφωση της γλωσσικής εκπαίδευσης, έχοντας την ευθύνη σύνταξης αναλυτικών προγραμμάτων και τον συντονισμό συγγραφής των σχολικών εγχειριδίων Νεοελληνική γλώσσα για το γυμνάσιο. Συμμετείχε επίσης στην Επιτροπή για την καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος, στην Επιτροπή του Υπουργείου Δικαιοσύνης για την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στα νομικά κείμενα, στην Κεντρική Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή για τον έλεγχο της γλωσσικής μορφής των νομικών κειμένων και στη Μεικτή Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τη μεταγλώττιση του Συντάγματος στη δημοτική.
Το 1992 εξελέγη καθηγητής στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης της Παιδαγωγικής Σχολής του ΑΠΘ, του οποίου διετέλεσε πρόεδρος επί δύο θητείες. Το 2000 ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής. Δίδαξε επίσης ως επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια Κύπρου και Θεσσαλίας και διετέλεσε κοσμήτορας του Πανεπιστημίου Frederick στη Λευκωσία. Στο προϋπάρχον βιογραφικό του αναφέρεται επίσης ως αντιπρύτανης, ενώ άλλες δημοσιευμένες βιογραφικές αναφορές τον χαρακτηρίζουν μετέπειτα πρύτανη· η ακριβής διαδοχή των αξιωμάτων αυτών χρειάζεται περαιτέρω διασταύρωση.
Έρευνα της ποντιακής διαλέκτου
Από τη δεκαετία του 1960 ασχολήθηκε συστηματικά με τη φωνολογική, μορφολογική, συντακτική και λεξιλογική περιγραφή της ποντιακής. Μελέτησε, μεταξύ άλλων, τον σχηματισμό των υποκοριστικών, τις ρηματικές καταλήξεις, τη σύνταξη των ονοματικών και ρηματικών συνόλων, τις σύνθετες λέξεις και ζητήματα γραφής της διαλέκτου. Η μονογραφία Η ποντιακή διάλεκτος: διαλεκτικά χαρακτηριστικά, κατάταξη ιδιωμάτων, διαλεκτικά κείμενα (1988) και η συλλογή Μελετήματα ποντιακής διαλέκτου (1996), η οποία συγκεντρώνει 22 εργασίες του, συγκαταλέγονται στα βασικά έργα του στον συγκεκριμένο τομέα.
Σε συνεργασία με τον γλωσσολόγο Χαράλαμπο Συμεωνίδη συνέγραψε τη μελέτη Η σημερινή ελληνική διάλεκτος της Ουκρανίας (περιοχή Μαριούπολης) (1999), προϊόν ερευνητικής αποστολής για τη γλώσσα των Ελλήνων της Αζοφικής, καθώς και το Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α. Α. Παπαδόπουλου (2002). Το δεύτερο έργο εμπλούτισε το λεξικογραφικό υλικό του μνημειώδους λεξικού του Άνθιμου Παπαδόπουλου.
Επιτροπή Ποντιακών Μελετών
Διετέλεσε πρόεδρος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών από το 1990 έως το 2010 και, κατά το ίδιο διάστημα (έως τον 52ο τόμο, σύμφωνα με την παλαιότερη βιογραφική καταγραφή), διευθυντής του επιστημονικού περιοδικού Αρχείον Πόντου. Κατά τη θητεία του ενισχύθηκαν οι εκδόσεις, οι επιστημονικές συνεργασίες και η δημόσια παρουσία του φορέα. Το 1998 εγκαινιάστηκε στη Νέα Σμύρνη το Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού, ενώ πραγματοποιήθηκαν επιστημονικές συναντήσεις, μεταξύ αυτών η διημερίδα Η ποντιακή διάλεκτος άλλοτε και τώρα (1994), και οργανώθηκαν ερευνητικές δράσεις για τους ελληνόφωνους πληθυσμούς της περιοχής της Αζοφικής.
Συνέβαλε στην ενίσχυση της βιβλιοθήκης και των συλλογών της Επιτροπής με προσωπικές δωρεές, ενώ υποστήριξε την πρόσβαση στο αρχειακό υλικό μέσω του διαδικτύου. Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών τον τίμησε με το βραβείο Άνθιμου Παπαδόπουλου και τον ανακήρυξε επίτιμο πρόεδρό της σε εκδήλωση στις 16 Δεκεμβρίου 2012.
Επιστημονικό έργο και παρακαταθήκη
Το συνολικό συγγραφικό έργο του περιλαμβάνει, σύμφωνα με δημοσιευμένα βιογραφικά του στοιχεία, 15 βιβλία και περισσότερες από 100 επιστημονικές δημοσιεύσεις. Πέρα από την ποντιακή διαλεκτολογία, ασχολήθηκε με τη νεοελληνική γραμματική, τη σύνταξη, τη λεξικολογία, την ιστορία της ελληνικής γλώσσας, τα επώνυμα και τη διδακτική της γλώσσας. Η δραστηριότητά του συνδύασε τη συστηματική γλωσσολογική περιγραφή με την πρακτική ανανέωση της διδασκαλίας και την οργανωμένη διαφύλαξη γλωσσικού υλικού.
Πέθανε στις 2 Σεπτεμβρίου 2023, σε ηλικία 90 ετών. Το έργο του αποτελεί ουσιαστικό σημείο αναφοράς για την έρευνα της ποντιακής διαλέκτου, τόσο για την ανάλυση των γλωσσικών χαρακτηριστικών της όσο και για την τεκμηρίωση και τη διάσωση της γραπτής και προφορικής της παράδοσης.
Επιλεγμένη εργογραφία
- Τα συνώνυμα ζεύγη λόγων και λαϊκών λέξεων της κοινής νεοελληνικής (1978).
- Επιτομή της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας (1980).
- Διδασκαλία νεοελληνικής γλώσσας (1982· νεότερη έκδοση 1992).
- Η ποντιακή διάλεκτος: διαλεκτικά χαρακτηριστικά, κατάταξη ιδιωμάτων, διαλεκτικά κείμενα (1988).
- Ελληνικά επώνυμα τουρκικής προέλευσης (1990).
- Θέματα σύνταξης της νεοελληνικής γλώσσας (1994).
- Μελετήματα ποντιακής διαλέκτου (1996).
- Λεξιλόγια της νέας ελληνικής (1998).
- Η σημερινή ελληνική διάλεκτος της Ουκρανίας (περιοχή Μαριούπολης) (1999), με τον Χαράλαμπο Συμεωνίδη.
- Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α. Α. Παπαδόπουλου (2002), με τον Χαράλαμπο Συμεωνίδη.
Ενδεικτικές μελέτες για την ποντιακή
- «Ποντιακά γραμματικά», Αρχείον Πόντου 26 (1964), σ. 150–158.
- «Οι παραγωγικές υποκοριστικές καταλήξεις στα γλωσσικά ιδιώματα του Πόντου», Αρχείον Πόντου 30 (1970), σ. 13–29.
- «Συμβολή στην έρευνα του ονοματικού συνόλου της ποντιακής», Αρχείον Πόντου 36 (1980), σ. 220–237.
- «Συμβολή στην έρευνα του λεκτικού συνόλου της ποντιακής: το ρηματικό, το επιρρηματικό και το προθετικό σύνολο», Αρχείον Πόντου 37 (1982), σ. 16–31.
- «Η ρηματική κατάληξη -μες της ποντιακής», Αρχείον Πόντου 44 (1992–1993), σ. 3–14.
- «Η ποντιακή: διαλεκτική μορφή της ελληνικής γλώσσας», Αρχείον Πόντου 45 (1994), σ. 4–17.
- «Οδηγίες για τη γραφή κειμένων στην ποντιακή», Αρχείον Πόντου 47 (1996–1997), σ. 210–226.
- «Πάλι για το απαρέμφατο στην ποντιακή διάλεκτο», Αρχείον Πόντου 48 (1998–1999), σ. 5–14.
- «Η μορφολογία και η σύνταξη της ποντιακής διαλέκτου στο έργο του Α. Α. Παπαδόπουλου», Αρχείον Πόντου 50 (2004), σ. 45–59.
- «Οι σύνθετες λέξεις στην ποντιακή διάλεκτο (πρώτη συμβολή)», Αρχείον Πόντου 52 (2007), σ. 7–94.