Ας ση Τουρνάκελης, του Λαγηνά και τση Μαντρακενής τα παρχαροζύγουδα αχπάσ̌κεται και τρέχ̌’ και κατηβαίν’ γολγονιστά του Κερασί’ το ποταμόπον, κουράζ’ δύο χωρία και τη λούγελην κι αφκά σ’ Αγε-Κωνσταντινί’ τα κάσ̌ι͜α ’κχ̌ύεται σ’ άλλο το τρανύτερον το ποτάμ’ τση Χαψίκεης. Δύο συγκράτι͜α χωρία, διδυμάρι͜α παιδία, η Κρένασα και τ’ Αδολή· και το ποτάμ’ ση μέσεν ατουν σ̌κίζ’ και δι͜αβαίν’ και ’κι χωρίζει͜ ατα. Τ’ οσπίτι͜α τουν συντάραγα κι ανθρώποι͜ ατουν, σάγκι εινός χωρί’ γειτόν’, ξενοχωρίτ’ ντο είν’ απέσ’ ατουν πα ’κ’ εγροικούν ατο. Ήντσαν εζήν’νεν εγείνα τα χρόνια, θα ’στόχ̌εψεν έναν παιδόπον δέκα-δώδεκα χρονών ας σ’ Αδολή, με το σ̌αλένεν το ζιφκόπον, το πλέο̤ν οξυπόλ’τον κι ασ̌κέπαγον, επέγ’νεν σειράν τα Κερεκάδι͜α και τ’ εξέργατα σον Τιμϊόσταυρον σην εγκλησίαν, έφτεινεν το θυμι͜αντόν κι εποίν’νεν τον ποπάν χουζμέτ’. Μελίξανθα και κουγκαντζ̌άρι͜α τα μαλλόπα ’θε, προγατομάτ’κον κι απλάκ’ ο πρόσωπος εθε, ο Θοδωρίκας του Καρτερή, σεφίλ’κον, αμ’ αγαπέσιμον παιδίν, λαφρός και καλοπίταγος, όλ’ οι γειτόν’ εκούρφιζαν κι εγάπαναν ατον. Σα τρί’ αγούρι͜α αδέλφι͜α απέσ’, ο Θοδωρίκας έτον ο μεσαίο̤ς ατουνε κι είχ̌εν και δύο κοριτσάδελφα. Εφτά γούλας με τον κύρ’ και με τη μάναν ατουνε. Χωράφι͜α ’λίγα είχαν κι εγείνα π’ αποδι͜αφορωμένα κι άπορα -εζήν’ναν οι καρίπ’ με την ανεχ̌ετείαν και το γιοκσουζλούκ’ κι έρθαν τα παιδία κι ετράνυναν και καμίαν ψωμίν ’κ’ εχόρταζαν. Αρ’ κάποτε έρθεν η σειρά τ’ να γυναικίζ’ κι ο Θοδωρίκας κι εδώκαν ατον ’σώγαμπρον σην Κρένασαν σον Αγε-Βασίλ’ αφκά καικά, σιμά σο ποταμόπον και, εφτωχόν σον εφτωχόν κουσμέτ’, επέρεν έναν ορφανόν κορίτσ’. Ο κύρ’ς εθε επέθανεν κι επέμ’νεν ση Ρουσίαν κέσ’ κι η μάνα ’θε πα, η μαύ’σσα, ακόμαν νέισσα πα ὰμα, μίαν ας σ’ εχ̌έρεψεν, άλλο πα ν’ αντρίζ’ ’κ’ εθέλεσεν· ετράνυνεν το κορτσόπον ατ’ς κι επέρεν ’σώγαμπρον σ’ εγείνο, να μη βζήν’ πασ̌τάν και τ’ αμουρατσούζ’ τ’ αντρού ατ’ς το τσ̌άκ’, η κουρεμέντσα. Ο Θοδωρίκας, προκομμένος κι οικοκοκύρ’ς να γίνεται παιδάς, εσέγκεν κα’ τ’ ωμία τ’ με το χαβεσλούκ’ κι ερρούξεν με τη γυναίκαν ατ’ εντάμαν σην κάμασην απ’ οπίσ’, ὰμα ντό να ’ποίν’ναν οι καρίπ’; Μετ’ έναν ξερόν οσπιτόπον, ας σα μανέας εθε κι ανέτερον, ποντικός απέσ’ ’κ’ ελευρούτον, και τρίων κοτών χωραφόπον όλιον-όλιον, ντό οικοκυρίαν γίνεται και θ’ εποίν’ναν κι εγείν’; Αρ’ αέτσ’ άμον ντ’ εγεννέθαν εφτωχ̌οί, εστεφανώθαν και την εφτωχ̌είαν.94
| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλευση |
|---|---|---|---|
| αγούρι͜α | αγόρια νέα | ||
| αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| ανέτερον | ανώτερο, πλην/εκτός | ||
| αντρίζ’ | παντρεύει, παντρεύεται | ||
| αντρού | άντρα | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου, (ας σο) από το/τα | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ατα | αυτά | ||
| ατουν | τους | ||
| ατ’ς | αυτής, της | ||
| αφκά | κάτω | ||
| αχπάσ̌κεται | αναχωρεί, φεύγει, κινεί για | ||
| βζήν’ | σβήνω/ει | ||
| γειτόν’ | γείτονες | ||
| γούλας | (ον. πληθ.) λαιμοί, (γεν. εν.) λαιμού | gula | |
| γυναικίζ’ | παντρεύει (τον άντρα), παντρεύεται (για άντρα) | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| εγείν’ | εκείνοι | ||
| εγείνα | εκείνα | ||
| εγείνο | εκείνο | ||
| εγεννέθαν | γεννήθηκαν | ||
| εγκλησίαν | εκκλησία | ||
| εγροικούν | καταλαβαίνουν | ||
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εζήν’ναν | ζούσαν | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| εθε | του/της | ||
| εθέλεσεν | θέλησε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| εινός | ενός | ||
| εντάμαν | μαζί | ||
| επέγ’νεν | πήγαινε, προχωρούσε, έφευγε | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| εποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετράνυναν | μεγάλωσαν, αναθρεύτηκαν | τρανόω-ῶ | |
| ετράνυνεν | μεγάλωσε, ανατράφηκε | τρανόω-ῶ | |
| έφτεινεν | άναβε | ||
| εφτωχ̌είαν | φτώχεια | ||
| εφτωχόν | φτωχό | ||
| ήντσαν | οποιοσδήποτε, όποιος / οποιονδήποτε, όποιον | ||
| ’θε | του/της | ||
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| ’κ’ | δεν | οὐκί<οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| καρίπ’ | μοναχικό, ορφανό, εξαθλιωμένο | garip/ġarīb | |
| Καρτερή | Κατερίνα | ||
| κάσ̌ι͜α | απότομοι βράχοι, γκρεμοί | kaş | |
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| ’κι | δεν | οὐκί<οὐχί | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κουράζ’ | σπάω/ει, κόβω/ει στη μέση, διασχίζει | kırmak | |
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κουσμέτ’ | τυχερό, μοίρα, ριζικό | kısmet/ḳismet | |
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κύρ’ | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| ’κχ̌ύεται | εκχύνεται, χύνεται, εκρέει | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| λούγελην | δημοσιά, επαρχιακός δρόμος | il yolu | |
| μαλλόπα | μαλλάκια | ||
| μανέας | καπνιές | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| νέισσα | νέα | ||
| όλ’ | όλοι/α | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| οξυπόλ’τον | ξυπόλητος/η/ο | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπιτόπον | σπιτάκι | hospitium<hospes | |
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παιδόπον | παιδάκι | ||
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| ’ποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| ποπάν | παπά | ||
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| ποταμόπον | ποταμάκι | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| σ̌κίζ’ | σκίζω/ει | ||
| συντάραγα | ανάμεικτα | ||
| τουν | τους | ||
| τρανύτερον | μεγαλύτερο | τρανόω-ῶ | |
| τρέχ̌’ | τρέχει | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τση | της | ||
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ωμία | ώμοι |
| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλ. |
|---|---|---|---|
| αγούρι͜α | αγόρια νέα | ||
| αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| ανέτερον | ανώτερο, πλην/εκτός | ||
| αντρίζ’ | παντρεύει, παντρεύεται | ||
| αντρού | άντρα | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου, (ας σο) από το/τα | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ατα | αυτά | ||
| ατουν | τους | ||
| ατ’ς | αυτής, της | ||
| αφκά | κάτω | ||
| αχπάσ̌κεται | αναχωρεί, φεύγει, κινεί για | ||
| βζήν’ | σβήνω/ει | ||
| γειτόν’ | γείτονες | ||
| γούλας | (ον. πληθ.) λαιμοί, (γεν. εν.) λαιμού | gula | |
| γυναικίζ’ | παντρεύει (τον άντρα), παντρεύεται (για άντρα) | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| εγείν’ | εκείνοι | ||
| εγείνα | εκείνα | ||
| εγείνο | εκείνο | ||
| εγεννέθαν | γεννήθηκαν | ||
| εγκλησίαν | εκκλησία | ||
| εγροικούν | καταλαβαίνουν | ||
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εζήν’ναν | ζούσαν | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| εθε | του/της | ||
| εθέλεσεν | θέλησε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| εινός | ενός | ||
| εντάμαν | μαζί | ||
| επέγ’νεν | πήγαινε, προχωρούσε, έφευγε | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| εποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετράνυναν | μεγάλωσαν, αναθρεύτηκαν | τρανόω-ῶ | |
| ετράνυνεν | μεγάλωσε, ανατράφηκε | τρανόω-ῶ | |
| έφτεινεν | άναβε | ||
| εφτωχ̌είαν | φτώχεια | ||
| εφτωχόν | φτωχό | ||
| ήντσαν | οποιοσδήποτε, όποιος / οποιονδήποτε, όποιον | ||
| ’θε | του/της | ||
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| ’κ’ | δεν | οὐκί<οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| καρίπ’ | μοναχικό, ορφανό, εξαθλιωμένο | garip/ġarīb | |
| Καρτερή | Κατερίνα | ||
| κάσ̌ι͜α | απότομοι βράχοι, γκρεμοί | kaş | |
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| ’κι | δεν | οὐκί<οὐχί | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κουράζ’ | σπάω/ει, κόβω/ει στη μέση, διασχίζει | kırmak | |
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κουσμέτ’ | τυχερό, μοίρα, ριζικό | kısmet/ḳismet | |
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κύρ’ | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| ’κχ̌ύεται | εκχύνεται, χύνεται, εκρέει | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| λούγελην | δημοσιά, επαρχιακός δρόμος | il yolu | |
| μαλλόπα | μαλλάκια | ||
| μανέας | καπνιές | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| νέισσα | νέα | ||
| όλ’ | όλοι/α | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| οξυπόλ’τον | ξυπόλητος/η/ο | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπιτόπον | σπιτάκι | hospitium<hospes | |
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παιδόπον | παιδάκι | ||
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| ’ποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| ποπάν | παπά | ||
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| ποταμόπον | ποταμάκι | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| σ̌κίζ’ | σκίζω/ει | ||
| συντάραγα | ανάμεικτα | ||
| τουν | τους | ||
| τρανύτερον | μεγαλύτερο | τρανόω-ῶ | |
| τρέχ̌’ | τρέχει | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τση | της | ||
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ωμία | ώμοι |
