Κεφάλαιο 4

Ας ση Τουρνάκελης, του Λαγηνά και τση Μαντρακενής τα παρχαροζύγουδα αχπάσ̌κεται και τρέχ̌’ και κατηβαίν’ γολγονιστά του Κερασί’ το ποταμόπον, κουράζ’ δύο χωρία και τη λούγελην κι αφκά σ’ Αγε-Κωνσταντινί’ τα κάσ̌ι͜α ’κχ̌ύεται σ’ άλλο το τρανύτερον το ποτάμ’ τση Χαψίκεης.

Δύο συγκράτι͜α χωρία, διδυμάρι͜α παιδία, η Κρένασα και τ’ Αδολή· και το ποτάμ’ ση μέσεν ατουν σ̌κίζ’ και δι͜αβαίν’ και ’κι χωρίζει͜ ατα.

Τ’ οσπίτι͜α τουν συντάραγα κι ανθρώποι͜ ατουν, σάγκι εινός χωρί’ γειτόν’, ξενοχωρίτ’ ντο είν’ απέσ’ ατουν πα ’κ’ εγροικούν ατο.

Ήντσαν εζήν’νεν εγείνα τα χρόνια, θα ’στόχ̌εψεν έναν παιδόπον δέκα-δώδεκα χρονών ας σ’ Αδολή, με το σ̌αλένεν το ζιφκόπον, το πλέο̤ν οξυπόλ’τον κι ασ̌κέπαγον, επέγ’νεν σειράν τα Κερεκάδι͜α και τ’ εξέργατα σον Τιμϊόσταυρον σην εγκλησίαν, έφτεινεν το θυμι͜αντόν κι εποίν’νεν τον ποπάν χουζμέτ’.

Μελίξανθα και κουγκαντζ̌άρι͜α τα μαλλόπα ’θε, προγατομάτ’κον κι απλάκ’ ο πρόσωπος εθε, ο Θοδωρίκας του Καρτερή, σεφίλ’κον, ὰμ’ αγαπέσιμον παιδίν, λαφρός και καλοπίταγος, όλ’ οι γειτόν’ εκούρφιζαν κι εγάπαναν ατον.

Σα τρί’ αγούρι͜α αδέλφι͜α απέσ’, ο Θοδωρίκας έτον ο μεσαίο̤ς ατουνε κι είχ̌εν και δύο κοριτσάδελφα. Εφτά γούλας με τον κύρ’ και με τη μάναν ατουνε.

Χωράφι͜α ’λίγα είχαν κι εγείνα π’ αποδι͜αφορωμένα κι άπορα -εζήν’ναν οι καρίπ’ με την ανεχ̌ετείαν και το γιοκσουζλούκ’ κι έρθαν τα παιδία κι ετράνυναν και καμίαν ψωμίν ’κ’ εχόρταζαν.

Αρ’ κάποτε έρθεν η σειρά τ’ να γυναικίζ’ κι ο Θοδωρίκας κι εδώκαν ατον ’σώγαμπρον σην Κρένασαν σον Αγε-Βασίλ’ αφκά καικά, σιμά σο ποταμόπον και, εφτωχόν σον εφτωχόν κουσμέτ’, επέρεν έναν ορφανόν κορίτσ’. Ο κύρ’ς εθε επέθανεν κι επέμ’νεν ση Ρουσίαν κέσ’ κι η μάνα ’θε πα, η μαύ’σσα, ακόμαν νέισσα πα ὰμα, μίαν ας σ’ εχ̌έρεψεν, άλλο πα ν’ αντρίζ’ ’κ’ εθέλεσεν· ετράνυνεν το κορτσόπον ατ’ς κι επέρεν ’σώγαμπρον σ’ εγείνο, να μη βζήν’ πασ̌τάν και τ’ αμουρατσούζ’ τ’ αντρού ατ’ς το τσ̌άκ’, η κουρεμέντσα.

Ο Θοδωρίκας, προκομμένος κι οικοκοκύρ’ς να γίνεται παιδάς, εσέγκεν κα’ τ’ ωμία τ’ με το χαβεσλούκ’ κι ερρούξεν με τη γυναίκαν ατ’ εντάμαν σην κάμασην απ’ οπίσ’, ὰμα ντό να ’ποίν’ναν οι καρίπ’; Μετ’ έναν ξερόν οσπιτόπον, ας σα μανέας εθε κι ανέτερον, ποντικός απέσ’ ’κ’ ελευρούτον, και τρίων κοτών χωραφόπον όλιον-όλιον, ντό οικοκυρίαν γίνεται και θ’ εποίν’ναν κι εγείν’; Αρ’ αέτσ’ άμον ντ’ εγεννέθαν εφτωχ̌οί, εστεφανώθαν και την εφτωχ̌είαν.

Επογούσ̌ευαν κι εδούλευαν το χωραφόπον ατουν, εποίν’ναν κι ημερ’κόπα αδά-ακεί ση χώρας, η ζήση ατουν με το δι͜άρ’ και με την οικονομίαν και μερι͜άμ’ ση χώραν μεχτι͜άτσ̌’ ’κ’ εγίνουσαν. Αρ’ αέτσ’ πα ’ζήν’ναν κι επέγ̆’ναν, ώσνα εχτέθαν και παιδία.

Ν’ αγ̆λί τον εφτωχόν! Η τσούνα ας σ’ εκουταβίασεν, είπεν, μαλέζ’ ’κ’ εχόρτασεν!

Ας σ’ εχτέθαν οι κουρεμέν’ κι εγ̆είν’ γατσ̌ίλια, η ανεχ̌ετεία αρτούκ επάτεσεν· ο μανάβ’ς πα επενινλιάεψεν ατ’ς, ο ταχσιλτάρ’ς πα ’γνώρ’σεν ατ’ς κι ο πακάλτς έτον, ο τσ̌ακάλτς έτον, λιαφσί άλλ’ ας σο χρέο̤ς αφκά να ’γ̆βαίν’νε ’κ’ επόρεσαν. Ο χρόνος δώδεκα μήνας, ελωρίαζαν κι επελωρίαζαν τα τσ̌αρούχ̌ια τουν, άκλεροι, άντρας και γυναίκα, τα παιδία τουν σοούντα νεστικά να μη αφήν’ν’, ώσνα ’γ̆βάλ’ν’ ατα σου νερού τον πρόσωπον και πέκια ο Θεός κάτ’ δί͜ει έναν κολαϊλούκ’.

Έναν Κερεκήν, πιρνά-πιρνά, ας σου Χριστουγενναρί’ τα ημέρας, εχ̌ιόντσεν κι εκαπάτεψεν και κρύο̤ς, θάνατος. Την ώραν τ’ εντούν’νεν ο ποπάς τα καμπάνας, κάτ’ς εστοχάστεν τον Θοδωρίκαν: έρθεν κι εδέβεν ληγάρι͜α-ληγάρι͜α ας σον Αγ̆ε-Βασίλ’ κέσ’ μετ’ έναν δίσακκον σ’ ωμίν ατ’ έμπρ’-οπίσ’ γομάτον κι επήγεν τα ίσα σ’ οσπίτ’ν ατ’.

Σην εβδομάδαν απάν’ είνας κι άλλος έλεγαν κι εποίν’ναν ατο παρακάθ’:

-Κι αμ’ ’κι ξέρετε; Ο Θοδωρίκας του Καρτερή εδέβεν σην Ρουσίαν κι έναν αφήνουμε ύγ̆ειαν πα ’κ’ έτον!

Πρώτα, σα παλιά τα χρόνια, οι Ρωμαίοι τση Ματσούκας τεγμέ ’κ’ εξενίτευαν κι αν εξενίτευαν κάπ’ και που πα ας σο κάθεν τα χωρία, ας σο Τσ̌εβιζλούκ ολόγ̆ερα, επέγ̆’ναν σην Πόλ’ κι εποίν’ναν το καζαντζ̌ιλούκ’.

Υστερνά-υστερνά, ας σ’ ενοίγ̆εν ο δρόμος ση Ρουσίαν μερέαν πα, ερχίνεσαν ολίγον-ολίγον να ξενιτεύ’νε κι ας σ’ Απάν’ τη Ματσούκαν. Το μιλέτ’ πα όσον ντ’ επέγ̆’νεν επλεθύν’νεν, τ’ ιρι͜άτι͜α ολίγα, τα βερκία βαρέα κι ανθρώπ’ ας σο χρέο̤ς αφκά να ’γ̆βγαίν’νε ’κ’ επόρ’ναν, έκλωσαν ατο σο κουρπέτ’.

Ας σα έντεκα τα ρωμαί͜ικα τα χωρία τσ’ Απάν’ τση Ματσούκας, ας σο Γιαζιλί-τασ̌ιν κι άνθεν, ήντσαν θ’ εγ̆βαίν’νεν σην ξενιτείαν, ση Ρουσίαν θ’ επέγ̆’νεν· γιά σο Καυκάζ’, γιά σο Κουρίμ’.

Εγ̆είνα τ’ εκέσ’ πα, απέραντα μέρι͜α, τα τσ̌όλια, όσον επαίρ’νεν τ’ ομμάτι σ’ γιαζία, με το πορπάτεμαν τελεμονήν ’κ’ επαίρ’ναν και χώματα καλά. Πολλά χρόνια ’κ’ έτον ας σ’ εποίκεν ατα τ’ εγ̆εινές η Ρουσία και τ’ άλλα επέραν ατα οι πάν’, καθαείς ατουν χ̌ιλϊάδες τεσετίνας —ποίσον λογαρίαν, διπλά και τρίδιπλα ας ση Ματσούκαν, πενήντα δύο χωρίων τόπον, επαίρ’νεν είνας ατουν!—, κι εδούλευαν ατα οι μαραπάδες οι μουζίκ’ και τ’ άλλα εμοίρι͜αζαν ατα σοι Καζάκ’ς. Το πλέο̤ν πα κιφιστάνια ορμάνια έσαν, οφίδ’ ’κ’ έσ̌κιζεν ατα. Ντό να ’ποίν’ναν ατα οι Καζάκ’; Εδούν’ναν ατα τσοι Ρωμαίοις, να ’φτάγ’ν’ ατα κουρτσ̌οβάτ’.

Αέτσ’-αέτσ’, όλια σάγκι οι Ρωμαίοι π’ επέγ̆’ναν εκεί σην ξενιτείαν ας ση Μαυρηθάλασσαν, εγ̆είν’ ένοιξαν κι εποίκαν ατα χωράφι͜α κι επεκεί εκλώσκουσαν επαίρ’ναν ατα ας σοι Ρουσάντς με το νοίκιν, εσπέρ’ναν κι εφύτευαν τον καπνόν ση Ρουσίαν απάν’.

Ζατί τα μιλέτι͜α το έσαν απ’ ομπρότς σο Καυκάζ’, σο Κουπάν’, σο Μαϊκόπ’ και σην Τσ̌ορναμόριαν, οι Γρουζίν’, οι Μεγκρέλ’, οι Τσ̌ερκέζ’, ας έσαν κι οι Ρουσάντ’ οι Καζάκ’, κανείς ατουν τον καπνόν ’κ’ εφύτευαν ατο. Καθαείς ατουν είχ̌εν από δέκα κι από είκοσι τεσετίνας χωράφι͜α, άναυα τ’ ορμάνια και τα τολόκας ατουν, εσπέρ’ναν τα κοκκία και τα μασλι͜άνκας ατουν, εποίν’ναν το ψωμίν και τ’ ελάδ’ν ατουν κι ανάγκην ’κ’ είχαν τ’ άλλα και τ’ άλλα. Ενοικίαζαν ντ’ επεμέν’ναν ατ’ς τα χώματα σοι Ρωμαίοις κι επαίρ’ναν το νοίκιν έπιναν ατο βότκαν.

Οι Ρωμαίοι οι ξενιτι͜άντ’ εποίκαν την αρχήν σου καπνού το ποίσιμον κι εδϊεδόθεν υστερνά σ’ όλια τα παραθαλάσσια τση Ρουσίας ση Μαυρηθάλασσαν.

Έναν ξάι πα οικοκύρ’, καματεροί και τελοβίτ’, οι Ρωμαίοι, η δουλεία τουν επροόδευεν. Ενοικίαζαν του Ρουσαντίων τα χωράφι͜α κι επεκεί ενοικίαζαν και τα κορίτσ̌ι͜α τουν, εκαμάτιζαν ατα χ̌ειμων’κόν-καλοκαίρ’ κι εποίν’ναν τα καπνούς ατουν.

Αέτσ’-αέτσ’ εκουρεύταν κι ένοιξαν πλαντάτσιας, άλλ’ με το νοίκιν, άλλ’ εγόραζαν μίλκια κι επεμέν’ναν εκεί κατεμία κι έχτιζαν κι εθεμελίωναν κι εγένταν χούταρϊα κι ολόγ̆ια χωρία πιλέ, με τ’ εγκλησίας και τα σκολεία τουν.

Το Κουρίμ’ πα, άμον ντο έτον από παλαιόθεν, Ρουσία πα ’κ’ εμοίαζεν. Όθεν επέγ̆’νες, Θεοδόσια απ’ αδά, Σεβαστόπολη απ’ ακεί, Ευπατόρια από πλάν, Συμφερόπολη απ’ άνθεν, Μελιτόπολη, όλια ρωμαίικα ονέματα και τα μιλέτια ’θε Μουχαμετάν’, Τούρκ’, Τατάρ’, Καραΐμ’ Εβραίοι, σερανταδώδεκα τσ̌οσ̌ίτι͜α, ας σοι Ρουσάντς περισσόν έσαν. Ζατιντάν το Κουρίμ’ ρωμαίικον, λέγ’νε έτον. Για τ’ εγ̆είνο Ρωμαίοι γερλήδες πα ευρίουσαν κάπ’ και που σα χωρία και σα πολιτείας, ὰμα πολλοί εχάσαν τη γλώσσαν ατουν και Ρωμαίοι ντο έσαν πα πενλίν ’κ’ εποίν’ναν. Ατώρα υστερνά ερχίνεσαν να πολλανεύκουνταν κι οι ξενιτι͜άντ’ οι Ρωμαίοι ας σην Τουρκίαν κι οι πλέοι ατουν πα σα καπνούς επολάσ̌ευαν.

Ο Θοδωρίκας ας σην Τραπεζούνταν τα ίσα σην Γιαλίταν εξέγκεν το πασ̌ιπόρτ’ν ατ’.

Οι Κρενασέτ’ κι Αδολέτ’ π’ επέγ’ναν ση Ρουσίαν εγ̆είνα τα χρόνια κι ατώρα υστερνά πα, ως τα τελευταία, σάγκι όλοι͜ ατουν πα, είνας σον άλλον καικά, σο Κουρίμ’ ση Γιαλίταν επέγ’ναν εποίν’ναν το κουρπέτ’ν ατουν. Σο Καυκάζ’ και σο Σοκούμ’, σ’ εγ̆είνα τα μέρι͜α, ας σοι δέκα είνας ατουν ’κ’ επέγ’ναν.

Οι Παυλάντ’, οι Πελαγιτσάντ’, οι Χρυσάντ’, οι Ποροζάντ’, οι Στοφοράντ’, οι Τσακελλάντ’, οι Σαλακάντ’, οι Πελιτάντ’, ας σην Κρένασαν, οι Ταϊγανάντ’, οι Γοργοράντ’, οι Κουϊρουκάντ’, οι Κοντάντ’, ας σ’ Αδολή, ατείν’ όλ’ ση Γιαλίταν επέγ’ναν κι έρχουσαν.

Ο Θοδωρίκας επήγεν ’κ’ επήγεν ση Γιάλταν, όλ’ εγνώριμοι και γειτονάδες ατ’ ας σην πατρίδαν έξεραν ατον ντό καματερός και ’πίχ̌ερος έτον: Θοδωρίκα, είνας απ’ αδά, Θοδωρίκα, άλλος απ’ ακεί, ερρούξαν κι επαρακάλ’ναν ατον να παίρ’ν’ ατον καθαείς ση δουλείαν ατουν, σα καπνούς ατουν. Ὰμα εγ̆είνος ευλογημένον ξάι επ’ εκέσ’ ’κ’ έρχουτον, καν’νάν ’κ’ εδούν’νεν λόγον.

Έναν καιρόν αρ’ αέτσ’ ελάλ’νεν ατο κι επέγ’νεν κι επεκεί ετουγ̆ίρτεψεν το νιέτ’ν ατ’ σ’ είναν συγενόν ατ’, τση μάνας ατ’ αδελφοπαίδ’ —ατός πολλά χρόνια καπνόν εποίν’νεν ση Γιαλίταν κέσ’.

Έναν ημέραν επήγαν εκάτσαν σην ταβέρναν και, ας σ’ έφαγαν κι έπιαν κι υστερνά, σο μουχαπέτ’ ανάμεσα, ένοιξεν το λόγον εθε ο Θοδωρίκας και λέει τον θείον ατ’:

-Θείον, εγώ ας σον Θεόν ντου ’κι κρύφκεται ασ’ εσέν ντό να κρύβ’ ατο; Εγώ, τσ̌ολίκ-τσ̌οτσούκ σαχαπής, να νοικιάγουμαι με το μηναίον και δουλεύω σ’ εινός και σ’ αλλουνού τη δουλείαν χουζμεκιάρ’ς ’κ’ επορώ. Γυναίκαν και παιδία έχω κι όλοι͜ ατουν σ’ εμέν τερούν. Εφέκα τ’ς κι εδέβα αδακέσ’, κάτ’ να ’φτάω κι επεγβάλω τα χρέατα μ’ και πάγω σ’ οσπιτόπο μ’. Εγώ ’κ’ έρθα ν’ απομέν’ αδακέσ’. Έχω έναν μικρόν χασ̌λουκόπον σα χ̌έρι͜α μ’, θα τερώ κι ευτάω μαναχός έναν δουλείαν, ήντι͜αν επορώ. Εσύ πολλά -ν- ολίγον εξέρ’ς αγ̆ούτ’ τ’ αδακέσ’. Θα ’βρήκ’ς μ’ έναν απ’ αγ̆ουτουνούς τσοι γερλήδες, που νοικιάζ’νε τα χωράφι͜α τουν. Θα νοικιάζω κι ευτάω έναν ξάι καπνόπον κι εγώ, άμον οικοκύρ’ς, άμον άνθρωπος.

-Κιά ντ’ έξερω ’γώ, ναι πουλί μ’; λέει ατον κι εγ̆είνος. Του ’κι θέλ’ τ’ ομμάτ’ να ’γβαίν’. Ὰμα ο νους ι-μ’ ’κι κόφτ’, να ’πορείς και κάτ’ ευτάς. Ακόμαν, ρίζα μ’, ανέγβαλτος κι ατσ̌αμής είσαι τση δουλείας. Αδ’ απάν’ ση Ρουσίαν πόσοι και πόσοι με τα χρόνια στέκ’νε, δουλεύ’νε με τ’ αργατικόν, δουλεύ’νε με το στρόκ’ κι ακόμαν πρικάτσ̌ικοι να γίν’νταν ’κ’ επόρεσαν· κι εσύ, έρθες ’κ’ έρθες, χαζαΐνος θέλτς να γίνεσαι. Ντ’ έξερω ’γώ; Αγ̆ούτο τ’ αδακέσ’ Ρουσία λέγ’ν’ ατο. Και του καπνού το ποίσιμον πα άμον ντο παί͜εις το κομάρ’ έν’. Γιά σ’κών’ τον άνθρωπον, γιά παταχώνει͜ ατον. Κι επεκεί, είνας η Μαρούσ̌κα απ’ αδά σύρ’ τον άνθρωπον κι άλλε απ’ ακεί, φογούμαι ντο έ͜εις το χασ̌λουκόπον πα θα ’γβάλτς ας σα χ̌έρι͜α σ’ κι οτότε, νέ σην ψ̌ην και νέ σο κορμίν, τ’ οσπίτι σ’ πα εμέν αν ακούς, εγώ σου παιδί’ μ’ τον οδόν έχω σε, εσύ ατώρα ας σα χ̌ίλια τιζένια έναν τιζέν ’κ’ έ͜εις, ώσνα θα κουρεύκεσαι να ’φτάς τ’ εσόν δουλείαν, δος αδά - δος ακεί, το έ͜εις το παρόπον πα θα φεύ’ ας σα χ̌έρι͜α σ’, θα χρείσαι και σην πάνκαν κι αποφκά να ’γβαίνς ’κι θά ’πορείς. Ατά σ’ εσέν όνερον είν’ και λέγω σ’ ατα. Δος καματερόν κι έπαρ’ δι͜αταγωγόν, λέει ο λόγος. Έλα, το νου σ’ αδά κι ακεί ναφιλέν μη νεγκά͜εις. Όσον παρόπον έ͜εις σαγλάμ’ σα χ̌έρι͜α σ’, δός ατο εμέν με τον τόκον, νόμιμον τόκον, τα δέκα έντεκα ήμ’σ’ —παρά παραΐ καζανούρ, λέει κι ο Τούρκον— κι ας βάλουμ’ ατο ση δουλείαν. Εσύ πα έρχ̌εσαι σ’ εμέν καικά με το χροναίον, χαζίρι͜α θέλω κι εγώ είναν πρικάτσ̌ικον τ’ εμόν άνθρωπον, παίρ’ς και τση δουλείας το κολάι, χιτσ̌-ολμάσα μαθάντς και τη γλώσσαν κι από καιρού, αν κόφτει͜ ατο τ’ ομμάτι σ’, ευτάς τ’ εσόν δουλείαν. Εγώ πα, ερχάλ, αέτσ’ ’κι αφήνω σε, θα κρούω σε έναν ξάι χ̌ερόπον, ο λόγος το φέρ’. Καθαείς σο γεργάν’ν ατ’ κερι͜ά θ’ απλών’ και τα ποδάρι͜α τ’. Και το θα λέγουμε ντό έν’; Δίως παράν τιδέν ’κι γίνεται· κι εσύ πα πόσον παρόπον θα έ͜εις ατώρα τεά; Πολλά - πολλά τέσσερα-πέντε λίρας και μετ’ ατόσον χασ̌λούκ’ δουλείαν ’κι γίνεται.

-Θείον, λέει ατον κι ο Θοδωρίκας, εγώ πα σου κυρού μ’ τον οδόν έχω κι ας σο κιφάλι μ’ κι απάν’ τόπον έ͜εις. Ατό ντο λες να ’φτάω του χρόν’, εγώ οφέτος πα κόφτει͜ ατο τ’ ομμάτι μ’ κι εγώ εμέν πα ’ξέρω. Πρώτα ο Θεός, τη δουλείαν ’κι φογούμαι κι ώσπουτα έχω του λογού σ’ απ’ εμπροστά, τσ’ ανθρώπ’ς πα ’κι φογούμαι. Άλλο γιατί να γίνουμαι βάρος σ’ εσέν, εγώ πα κι η παρά μ’ πα, κι ευτάω σε πεϊχουζούρ’; Σου χωραφί’ το νοικίαγμαν μαναχόν θέλω να είσαι κι εσύ σο μέσον, να μη κομπίουμες. Ξέν’ ανθρώπ’ κι ανεγνώριμον κόσμος έν’. Ατό το καλόν θέλω απ’ εσέν, θείον.

Ο θείος ατ’, ξάι ’κ’ εσάρεψεν ατον του Θοδωρίκα το γιογ̆ουνλούκ’· ὰμα ντό να ’φτάει; Εθέλ’νεν ’κ’ εθέλ’νεν, εσέγκεν ατον σο ναι ανεψ̌ι͜ός ατ’ κι έναν ας σα ημέρας, σην πρωτάνοιξην απάν’, επήγαν σην Αούτκαν κιάν’, ετέρεσαν κι ενοικίασαν ασ’ είναν Τάταρον εκάν δύ’ ήμ’ψ’ τεσετίνας καπνού χωράφ’, μίαν πα νιατεμένον κι απ’ εβδομάδας ετοίμασεν κι έσπειρεν και τα παρνίκια τ’.

Σ’ έναν μήναν απέσ’ ο Θοδωρίκας —ντο έχ̌’ το χ̌έρ’ ’κι τρομάζ’— εγόρασεν, έχτ’σεν κι ετεκμιλιάεψεν την πλαντάτσιαν ατ’: τα καζάρμας, τα σαράγια, τα παλαχάνια, τα σούσ̌κας, τα κατούσ̌κας ατ’, μερι͜άμ’ ήντι͜αν χρειαζούμενον έτον· και την άνοιξην, έναν κενέαν με τσοι πλαντάτορας, επήγεν κι ατός ση Μελιτόπολην σ’ αργάτ’ς, επέρεν σο στρόκ εφτά-οχτώ ρούσικα κορίτσ̌ι͜α. Είναν πα Ρωμαίο̤ν, να ’ξέρ’ ρούσικα, επέρεν πρικάτσ̌ικον κι όλιον τον καλόκαιρον η πλαντάτσια τ’ εβόεσεν ας ση δουλείαν κι ας σα τραγωδίας.

Τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α, τ’ ευλογημένα, εσ̌ονλιάτεψαν τον κόσμον κι άμον ντο δουλεύ’ το μελεσσίδ’ εδούλευαν και εστοίβαζαν τον καπνόν ατ’.

Οι πατριώτοι͜ ατ’ οι πλαντατόρ’ έλεπαν ατον κι εθαμάγουσαν. Χεμ εθάμαζαν, χεμ εκουσκανεύκουσαν. Τ’ ομμάτ’ν ατουν ’κ’ έσ’κωνεν ατο, πως ο Θοδωρίκας, οψέ έναν κι οσήμερον δύο, έρθεν ’κ’ έρθεν ας σην Τουρκίαν με τα τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρια τ’, εγέντον ίσ̌-σαχαπής και σα καν’νάν πα μεχτιάτσ’ ’κ’ εγίνουτον. Έλεγαν, πέκια ο θείος ατ’ εντούν’νεν ατον χ̌έρ’, ὰμα ετέρ’ναν, εγ̆είνος πα, νέ έρχουτον, νέ εδεβαίν’νεν —εθαρρείς με τα χρόνια χολιασμένος έτον ας σον Θοδωρίκαν. Τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α μαναχόν ντο εδούλευαν σον καπνόν ατ’ άμον άγιον επροσ̌κύναναν ατον κι άμον αδελφόν εγάπαναν ατον, σο λόγον ατ’ ψ̌ην εδούν’ναν.

Ὰμα εγ̆είνος πα, την ορθίαν αν θέλουμε, νέ ση δουλείαν ενέγκαζεν τσ’ αργάτας ατ’, να δουλεύ’νε ας σο επορούν και πλέο̤ν, νέ τον ύπνον ατουν ετσάκωνεν. Το φαγίν ατουν πα πάντα καλόν, η πλερωμή ατουν με την ώραν και τα παχτσ̌ούσ̌ι͜α τουν πα καμίαν εξούκ ’κ’ εγίνουσαν. Ατά ποίος ας σοι πλαντάτορας εποίν’νεν ατα για τσ’ αργάτας ατ’;

Έναν ημέραν έρεθν σην πλαντάτσιαν ατ’ ο Κρενασέτες ο σαής κι έγκεν ατον χαπέρι͜α ας σην πατρίδαν, ας σ’ οσπίτ’ν ατ’ κι ας σ’ ανθρώπ’ς ατ’.

Αρ’ εκάτσαν κι είπαν κι έκ’σαν κι επεκεί εκαλάτσ̌εψαν και για τση πλαντάτσιας το χτίσιμον και μερι͜άμ’ για του καπνού τη δουλείαν.

-Καφατάρ’, λέει ο Θοδωρίκας, εγώ ας λέγω σ’ έναν πράμαν. Το καλλίον έν’ να μη εγ̆βαίν’ άνθρωπον ας σ’ οσπίτ’ν ατ’, ὰμα, ας σου έρ’ται σην ανάγκην να ξενιτεύ’, ξενιτεία πα δίχως παράν ’κι γίνεται και ψωμίν πα δίχως μαγιάν ’κι γίνεται. Αρ’ για τ’ εγ̆είνο τ’ εμέτερον ανθρώπ’ πα έρχουνταν με τα χρόνια κείνταν ση Ρουσίαν κέσ’ κι άλλο να κλώσκουνταν οπίσ’, λέγ’νε, ’κ’ εγροικούνε. Γιόκσαμ’, εγ̆είνο ας σ’ εγροίκεμαν ’κ’ έν’, ας σ’ επόρεμαν έν’. Εγ̆είν’, ζατί, που έχ’νε έναν ξάι τον καιρούν ατουν σην πατρίδαν, ξάι το ποδάρ’ν ατουν έξ’ ’κι σύρ’. Έρχουν εγ̆είν’ που ’κ’ επορούν άλλο να ’φτάγ’νε πάσ̌’ με τσοι χρεφειλέτας ατουν κι εγ̆είν’ πα έρχουν με τ’ εύκαιρα τα χ̌έρι͜α, δίχως τσακωμένον μεταλλίκ’ σην τσ̌έπι͜αν ατουν. Έρχουνταν ση Ρουσίαν άμον αληθινοί, τεά να καζανεύ’νε, ὰμα με το ημερ’κόν και το χαμαλούκ’ ντό θ’ αρτουρεύ’ν’ οι καρίπ’; Χα οσήμερον, χα πιρνά, παγιατεύ’ απάν’ ατουν το γιοκσουζλούκ’ κι άλλο σ’ οσπίτ’ν ατουν να πάγ’νε ’κ’ επορούν. Αρ’ εγώ πα —το λέγουμ’ αδακά ας απομέν’— πασ̌κεί κά’ θ’ επόρ’να κι εποίν’να; Ὰμα —ο Θοδωρίκας ντό να ’φτάει, εκόλτσεν εκαικά το ψέμαν— ξαν ας έν’ καλά η πεθερά μ’, που ’κ’ εφέκε με νά ’ρχουμαι εύκαιρος. Οικοκύρα γυναίκα, κάπ’ είχ̌εν έναν βρουχνιαγμένον κορδυλόπον, δέκα-δεκαπέντε λίρας. Ας σ’ επέθανεν άντρας ατ’ς αδακέσ’, εγ̆είν’ επεκεί μερέαν άλλ’ απάν’ ’κ’ εντώκεν. Εσέγκεν ατο βαθέα, εθυμίαζεν και τον Θεόν πα εδείκ’νεν ατο. Εγ̆είνε πα η κουρεμέντσα με το κορτσόπον ατ’ς εζήν’νεν με τα καριπίας, ώσνα εσέβα κι εγώ σ’ οσπίτ’ν ατουν. Ατώρα έρθεν η σειρά να ’γβαίνω κι εγώ σην ξενιτείαν. Ντό να ’ποίν’νεν, παιδίν ατ’ς είμαι, εξέγκεν κι εδώκε μ’, ευλογημέντσα, εγ̆είνο το χασ̌λουκόπον ατ’ς άμον ντ’ έστεκεν κι έστειλε με με την ευκήν του Θεού. Αρ’ αέτσ’ εγώ π’, άμον ντ’ έρθα ’ξέβα αδά, ετέρεσα, το σίδερον ζεστόν κοπανίγεται, χαμάν εντώκα κι εκούρεψα το δουλόπο μ’ άμον ντ’ ελέπ’ς ατο και λέγω, λάχ̌’ Θεού πολλά καλά, έρ’ται βολικά και ’κ’ εγλιανεύω πολλά αδακέσ’. Δύο-τρία χρόνια πολλά-πολλά και πάγω δι͜αβαίνω. Ντ’ έξερω; Εθαρρώ ο Θεός ’κι θά ’ντροπι͜άζ’ μας. Ας είν’ καλά τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α. Ολάν, κάτ’ ας λέγω σε, ατά ευλογημένα πλάσματα είν’! Μη τερείς τ’ εμέτερον τσοι τσ̌ιτάμ’ς τσοι Ρωμαίοις, ντό είν’ ανευχαρίστετοι και ’κι ξέρ’ν’ το μεκατίρ’ν ατουν. Ας σο ταμαχκιαρλούκ’ν ατουν το πολλά, με το είν’ αργάτοι͜ ατουν, θέλ’νε κι άμον σκλάβουν νά ’χ’ν’ ατα. Κι εγ̆είνα, ο Θεός ντ’ εποίκεν, άμον ντο στέκ’νε καρδίαν κι ανθρωπίαν είν’. Ντό να λέγω σε, κάρτασ̌’, το ψέμαν του δι͜αβόλ’ έν’, εγέντον ατώρα έξ’ μήνας έχ’ ατα ση δουλεία μ’ και, νύχταν-ημέραν, ας σην καζάρμαν σον καπνόν κι ας σον καπνόν σην καζάρμαν, όλιον με το γέλος και με την τραγωδίαν κι η δουλεία φεύ’ απ’ έμπρι͜α τουν —εθαρρείς τα χ̌έρι͜α τουν μασ̌ίνας είν’! Στεναχωρεύκουμαι, πάγω αρά-σειρά κι εγώ να βοηθώ τεά ση δουλείαν. Το χ̌έρι μ’ πουδέν να κρούω ’κι αφήν’νε με: «Νιέτ, χαζάϊν, βαμ νι ουτόπνο ραπότατ!», γιοκ, εσύ οικοκύρ’ς, ’κι γιακουσ̌εύ’ να δουλεύ’ς! Εθέκαν ατο μετ’ εμέν, θα μαθίζ’νε με ρούσικα! Κάτ’ έμαθα, τσ̌ατ-πατ, έναν-δύο λόγια, ὰμα η γλώσσα μ’ κοπάτ’κον, να λέγ’ ατα καλά ’κ’ επορώ. Ὰμα ’γ̆είνα ’πίσ’ ’κι πάγ’νε, μιγκίν ’κ’ έχ̌’, θα μαθίζ’νε μ’ ατα! Εσύ κιά ’κι ’ξέρ’ς, καφατάρ’. Άμον ντο σαρεύ’νε σε τα περιστέρι͜α και, φρα-φρα, πετούν και κάθουν σ’ ωμία σ’, μίαν απ’ αδά, μίαν απ’ ακεί: «Ντό θέλτς, χαζαΐν, ντ’ άγαπας, τόλκο πρικαζ̌ίτε!», μαναχόν διέταξον! Και ξάι ’κι τσ̌εκινεύκουνταν πα, εθαρρείς αδελφόν ατουν έχ’νε με. Ε, εγώ πα λέγω, ο Θεός να ευλογίζ’ τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α κι οι ναμκιόρ’ ανθρώπ’ πα ήντι͜αν θέλτς ας λέγ’νε!

Χρόνος εδέβεν ’κ’ εδέβεν, επέρεν η γυναίκα τ’ το γράμμαν ατ’ ας ση Γιάλταν:

«Ύγ̆ειας και χ̌αιρετίας από εμέναν τον Θεόδωρον Καρτερήν εις εσέναν την συμβίαν μου Παρθέναν και την πεθεράν μου Μαρίαν και φιλώ το χ̌έρ’ν ατ’ς. Χ̌αιρετώ και τα τέκνα μας Νικολίκαν, Κωστίκαν, Ποινίκαν και Καρτερίτσαν. Χ̌αιρετώ και τον κύρη μ’ και τη μάνα μ’ κατά πολλά και φιλώ τα χ̌έρι͜α τουν. Χ̌αιρετώ και τον αδελφό μ’ το Γιάννεν μετά συμβίας και τέκνων. Χ̌αιρετώ και τον αδελφό μ’ τον Απόστολον μετά συμβίας και τέκνου. Χ̌αιρετώ και την αδελφή μ’ την Ελένεν και την αδελφή μ’ την Ανατολήν. Χ̌αιρετώ και τον σύντεκνο μ’ τον Στάθιον και την συντέκνισσα μ’ τη Σόναν. Άλλο χ̌αιρετώ κατά πολλά και τον Ποπαγέννεν και ασπάζομαι την δεξιάν του. Άλλο χ̌αιρετώ κι όλτς τσοι γειτονάδες φαμελϊακώς, τρανούς-μικρούς. Και για τ’ εμέν αν ερωτάτε, δόξα τον πανάγαθον Θεόν, είμαι καλά και θέλω να μάθω τα ιδικά σας τα καλά. Στείλω σας με τον σαήν τον Πανίκαν δύο Κουριμί’ λετσ̌έκια, έναν εσέν το κοκκινειδίν κι έναν τη μάνα σ’ το μαυρειδερόν. Αν θέλ’ ο Θεός, σ’ αλλομίαν θα στείλω και τσ’ εμετέρ’ς. Οχτώ κομμάτι͜α φορεσίας και κάτ’ ψιλορέας είν’ του παιδίων. Στείλω σας εκατόν μανάτι͜α πα παράν να δί’τε τα χρέ͜ητα σον μανάβ’ και σου Μιρί’ και τ’ απομέν’νε να τερείτε του ’σπιτί’ τα λειφτασέας, ώσνα ευτάει έναν στράταν κι άλλο ο σαής κι επεκεί ξαν τερούμε, ο Θεός το λέει γίνεται. Στείλω κι έναν ασημένεν καντήλαν σην εγκλησίαν σον Αγε-Βασίλ’, ν’ άφτς ατο σ’ Αγε-Βασιλεί’ την εικόναν και κάθαν Χριστού Σαρακοστήν να φέρ’ς και δί͜εις σον πίτροπον τ’ ελάδ’ν εθε, τρί’ οκάδες ελάδ’. Με του Θεού τ’ όνεμαν ο καπνός ι-μ’ οφέτος εγέντον καλόν κι επούλτσαμε και με την τιμήν. Ας ελέπω σας τα παιδία και καλήν εντάμωσην να δώσει ο Θεός και η Κυρία Θεοτόκος. Αμήν.
Εγώ ο Θεόδωρος Καρτερής
σην Αούτκαν τση Γιάλτας
σα 1866 τση χρονίας, 3 Καλανταρί’. 

Τ’ υστερνόν το χρόνον πα, ξαν ο Θόδωρον ο καπνός ατ’ εγέντον ας σο περσιζ’νόν καλλίον και το τρίτον το χρόνον αρτούκ ετράνυνεν τη δουλείαν ατ’, εγέντον ση Γιαλίταν απάν’ νασταγιάσ̌νης πλαντάτορας, πέρβοϊ χαζαΐνος, οι Ρωμαίοι πα κι οι Ρουσάντ’ πα «μα τ’ εγ̆είνον!» έλεγαν. Να έξεραν νιπεσπριμέννο ντο θ’ αποχταλούται επεκεί ο Καρτερώφ και κλώσ̌κεται δι͜αβαίν’ πλάν’ σην Τουρκίαν, αχτό εζνάιτ, ημπορεί να μη εφήν’ναν ατον.

Ὰμα ο Καρτερής τον πόνον σην καρδίαν ατ’ βαθέα είχ̌εν ατο. Νέ την πατρίδαν, νέ τ’ οσπιτόπον ατ’ επόρ’νεν ν’ ανασπάλ’, νέ και τση πατρίδας ο «Θοδωρίκας» εγ̆βαίν’νεν καμίαν ας σο νουν ατ’.

Έναν βράδον είδεν σ’ όνερον ατ’, τεά έτον σην Κρένασαν και τον πιρνόν έτον τ’ Αγε-Βασιλεί’. Ο πίτροπον κι ο ποπάς τεά επαρακάλεσαν ατον να τοπλαεύ’ ας σο χωρίον τα κορκότα και το βούτορον και τον πιρνόν σο τερνέκ’ να ψέν’ τα τσ̌ορβάδες τ’ Αγε-Βασιλεί’ και τρώει όλι͜ον το μιλέτ’.

Κι άλλα φοράς αρ’ αέτσ’ όσα έλεπεν ονέρ’τα, πάντα σην πατρίδαν τεά θ’ ευρίουτον· εγνώριμα μέρι͜α κι εγνώριμ’ ατέτι͜α.

Άμον ντ’ επούλτσεν τον καπνόν ατ’, ετέρεσεν τα λογαρι͜αμούς ατ’, αλατσ̌άκια, βερετσ̌έκια, επελάφρωσεν αζ-ποζ και τα δουλείας ατ’ δίχως να ’φτάει ατο πενλίν κι έναν ημέραν επέρεν την τατσ̌άνκαν κι επήγεν τέσσερα βέρσ̌ι͜α σα Λειβάδι͜α, είδεν από σιμά και τον Τσάρον με την φαμελΐαν ατ’ σίτα επέγ’νεν με το βασιλιακόν την τρόικαν περίπατον.

Τ’ υστερνόν τον πιρνόν, έγβαν Τρυγομηνά κέσ’, εσυγομίασεν τα παγάτσ̌ι͜α τ’ και, τεά θα πάει ατσ̌ελέα σην οικογένειαν ατ’ και κλώσ̌κεται, εφέκεν απάν’ ση δουλείαν ατ’ τον πρικάτσ̌ικον ατ’ και σο βράδον απάν’ εκαγάλκεψεν σο παραχότ’ κι εδρομι͜άγεν σην Τραπεζούνταν.

Όνταν εξέβεν σην Κρένασαν με τα τσ̌αγγία, με τα καρακούλια τα σ̌άπκας, τα γούνας, τα δαχτυλίδι͜α, τα ώρας, τα φαρδέα τα καϊμέ-καπια, άλλο νέ Κρενασέτες, νέ Αδολέτες, καμίαν κανείς ’κ’ είδαν και καμίαν τεά ’κ’ εγνώριζαν τον «Θοδωρίκαν του Καρτερή». Ατώρα ο «Καρτερής ο Θόδωρον» έσ’κωναν, ο «Καρτερής ο Θόδωρον» εκάθιζαν!

Έχτ’σεν τα καμπαναρί’ς κι εκρέμασεν από τρία ρούσικα καμπάνας σ’ εγκλησίας: σον Αγε-Βασίλ’ τση Κρένασας και στον Τιμιόσταυρον τ’ Αδολή. Εδώκεν σο μαναστήρ’ σον Αγέννεν τον Βαζελών’, εδώκεν σ’ εγκλησίας και σα σκολεία κι εντούν’νεν χ̌έρ’ τσ’ εφτωχούς. Κι επεκεί έχτ’σεν κι έχτ’σεν! Έχτ’σεν σην Κρένασαν οσπίτι͜α και χαϊρι͜άτι͜α, έχτ’σεν σ’ Αδολή, εγόρασεν χωράφι͜α σου Καμπανά, χωράφι͜α σ’ Αχούρι͜α και σα Τσαφαρίνας, τσ̌αΐρι͜α σα Τσιμίλια και σο Κεράσ’, εφόρ’σεν κι εσ̌κέπασεν τ’ οσπίτ’ν ατ’, τον κύρ’ και τη μάναν ατ’, τ’ αδέλφι͜α τ’, τσοι συγενούς ατ’ —νέοις και γεροντάδες, όλτς εποίκεν ατ’ς «Καρτεράντς».

Ὰμα σον κόσμον κοσμοκράτορας π’ αν γίνεσαι, στομοκράτορας ’κ’ επορείς να γίνεσαι! Η χώρα αέτσ’ σον πρόσωπον ατ’ κανείς στόμαν ’κ’ ένοιγεν κι οπίσ̌’ κεσ’, αφκά κέσ’, ειτι͜αδά κι ειτεκεί, πολλά κι ολίγα επουσ̌τούριζαν κι επαίρ’ναν άν’ κι εθούν’ναν ατο κα’: Με τ’ ιφτυ͜άρ’ πα να τοπλαεύ’ν’ ατα ση Ρουσίαν κέσ’, ο Καρτερής π’ εύρεν τ’ ιφτυ͜άρ’ κι εστοίβαξεν ατο την παράν;