Ας ση Τουρνάκελης, του Λαγηνά και τση Μαντρακενής τα παρχαροζύγουδα αχπάσ̌κεται και τρέχ̌’ και κατηβαίν’ γολγονιστά του Κερασί’ το ποταμόπον, κουράζ’ δύο χωρία και τη λούγελην κι αφκά σ’ Αγε-Κωνσταντινί’ τα κάσ̌ι͜α ’κχ̌ύεται σ’ άλλο το τρανύτερον το ποτάμ’ τση Χαψίκεης.
Δύο συγκράτι͜α χωρία, διδυμάρι͜α παιδία, η Κρένασα και τ’ Αδολή· και το ποτάμ’ ση μέσεν ατουν σ̌κίζ’ και δι͜αβαίν’ και ’κι χωρίζει͜ ατα.
Τ’ οσπίτι͜α τουν συντάραγα κι ανθρώποι͜ ατουν, σάγκι εινός χωρί’ γειτόν’, ξενοχωρίτ’ ντο είν’ απέσ’ ατουν πα ’κ’ εγροικούν ατο.
Ήντσαν εζήν’νεν εγείνα τα χρόνια, θα ’στόχ̌εψεν έναν παιδόπον δέκα-δώδεκα χρονών ας σ’ Αδολή, με το σ̌αλένεν το ζιφκόπον, το πλέο̤ν οξυπόλ’τον κι ασ̌κέπαγον, επέγ’νεν σειράν τα Κερεκάδι͜α και τ’ εξέργατα σον Τιμϊόσταυρον σην εγκλησίαν, έφτεινεν το θυμι͜αντόν κι εποίν’νεν τον ποπάν χουζμέτ’.
Μελίξανθα και κουγκαντζ̌άρι͜α τα μαλλόπα ’θε, προγατομμάτ’κον κι απλάκ’ ο πρόσωπος εθε, ο Θοδωρίκας του Καρτερή, σεφίλ’κον, ὰμ’ αγαπέσιμον παιδίν, λαφρός και καλοπίταγος, όλ’ οι γειτόν’ εκούρφιζαν κι εγάπαναν ατον.
Σα τρί’ αγούρι͜α αδέλφι͜α απέσ’, ο Θοδωρίκας έτον ο μεσαίο̤ς ατουνε κι είχ̌εν και δύο κοριτσάδελφα. Εφτά γούλας με τον κύρ’ και με τη μάναν ατουνε.
Χωράφι͜α ’λίγα είχαν κι εγείνα π’ αποδι͜αφορωμένα κι άπορα -εζήν’ναν οι καρίπ’ με την ανεχ̌ετείαν και το γιοκσουζλούκ’ κι έρθαν τα παιδία κι ετράνυναν και καμίαν ψωμίν ’κ’ εχόρταζαν.
Αρ’ κάποτε έρθεν η σειρά τ’ να γυναικίζ’ κι ο Θοδωρίκας κι εδώκαν ατον ’σώγαμπρον σην Κρένασαν σον Αγε-Βασίλ’ αφκά καικά, σιμά σο ποταμόπον και, εφτωχόν σον εφτωχόν κουσμέτ’, επέρεν έναν ορφανόν κορίτσ’. Ο κύρ’ς εθε επέθανεν κι επέμ’νεν ση Ρουσίαν κέσ’ κι η μάνα ’θε πα, η μαύ’σσα, ακόμαν νέισσα πα ὰμα, μίαν ας σ’ εχ̌έρεψεν, άλλο πα ν’ αντρίζ’ ’κ’ εθέλεσεν· ετράνυνεν το κορτσόπον ατ’ς κι επέρεν ’σώγαμπρον σ’ εγείνο, να μη βζήν’ πασ̌τάν και τ’ αμουρατσούζ’ τ’ αντρού ατ’ς το τσ̌άκ’, η κουρεμέντσα.
Ο Θοδωρίκας, προκομμένος κι οικοκοκύρ’ς να γίνεται παιδάς, εσέγκεν κα’ τ’ ωμία τ’ με το χαβεσλούκ’ κι ερρούξεν με τη γυναίκαν ατ’ εντάμαν σην κάμασην απ’ οπίσ’, ὰμα ντό να ’ποίν’ναν οι καρίπ’; Μετ’ έναν ξερόν οσπιτόπον, ας σα μανέας εθε κι ανέτερον, ποντικός απέσ’ ’κ’ ελευρούτον, και τρίων κοτών χωραφόπον όλιον-όλιον, ντό οικοκυρίαν γίνεται και θ’ εποίν’ναν κι εγείν’; Αρ’ αέτσ’ άμον ντ’ εγεννέθαν εφτωχ̌οί, εστεφανώθαν και την εφτωχ̌είαν.
Επογ̆ούσ̌ευαν κι εδούλευαν το χωραφόπον ατουν, εποίν’ναν κι ημερ’κόπα αδά-ακεί ση χώρας, η ζήση ατουν με το δι͜άρ’ και με την οικονομίαν και μερι͜άμ’ ση χώραν μεχτι͜άτσ̌’ ’κ’ εγίνουσαν. Αρ’ αέτσ’ πα ’ζήν’ναν κι επέγ̆’ναν, ώσνα εχτέθαν και παιδία.
Ν’ αγ̆λί τον εφτωχόν! Η τσούνα ας σ’ εκουταβίασεν, είπεν, μαλέζ’ ’κ’ εχόρτασεν!
Ας σ’ εχτέθαν οι κουρεμέν’ κι εγ̆είν’ γατσ̌ίλια, η ανεχ̌ετεία αρτούκ επάτεσεν· ο μανάβ’ς πα επενινλιάεψεν ατ’ς, ο ταχσιλτάρ’ς πα ’γνώρ’σεν ατ’ς κι ο πακάλτς έτον, ο τσ̌ακάλτς έτον, λιαφσί άλλ’ ας σο χρέο̤ς αφκά να ’γ̆βαίν’νε ’κ’ επόρεσαν. Ο χρόνος δώδεκα μήνας, ελωρίαζαν κι επελωρίαζαν τα τσ̌αρούχ̌ια τουν, άκλεροι, άντρας και γυναίκα, τα παιδία τουν σοούντα νεστικά να μη αφήν’ν’, ώσνα ’γ̆βάλ’ν’ ατα σου νερού τον πρόσωπον και πέκια ο Θεός κάτ’ δί͜ει έναν κολαϊλούκ’.
Έναν Κερεκήν, πιρνά-πιρνά, ας σου Χριστουγενναρί’ τα ημέρας, εχ̌ιόντσεν κι εκαπάτεψεν και κρύο̤ς, θάνατος. Την ώραν τ’ εντούν’νεν ο ποπάς τα καμπάνας, κάτ’ς εστοχάστεν τον Θοδωρίκαν: έρθεν κι εδέβεν ληγάρι͜α-ληγάρι͜α ας σον Αγ̆ε-Βασίλ’ κέσ’ μετ’ έναν δίσακκον σ’ ωμίν ατ’ έμπρ’-οπίσ’ γομάτον κι επήγεν τα ίσα σ’ οσπίτ’ν ατ’.
Σην εβδομάδαν απάν’ είνας κι άλλος έλεγαν κι εποίν’ναν ατο παρακάθ’:
-Κι αμ’ ’κι ξέρετε; Ο Θοδωρίκας του Καρτερή εδέβεν σην Ρουσίαν κι έναν αφήνουμε ύγ̆ειαν πα ’κ’ έτον!
Πρώτα, σα παλιά τα χρόνια, οι Ρωμαίοι τση Ματσούκας τεγμέ ’κ’ εξενίτευαν κι αν εξενίτευαν κάπ’ και που πα ας σο κάθεν τα χωρία, ας σο Τσ̌εβιζλούκ ολόγ̆ερα, επέγ̆’ναν σην Πόλ’ κι εποίν’ναν το καζαντζ̌ιλούκ’.
Υστερνά-υστερνά, ας σ’ ενοίγ̆εν ο δρόμος ση Ρουσίαν μερέαν πα, ερχίνεσαν ολίγον-ολίγον να ξενιτεύ’νε κι ας σ’ Απάν’ τη Ματσούκαν. Το μιλέτ’ πα όσον ντ’ επέγ̆’νεν επλεθύν’νεν, τ’ ιρι͜άτι͜α ολίγα, τα βερκία βαρέα κι ανθρώπ’ ας σο χρέο̤ς αφκά να ’γ̆βγαίν’νε ’κ’ επόρ’ναν, έκλωσαν ατο σο κουρπέτ’.
Ας σα έντεκα τα ρωμαίικα τα χωρία τσ’ Απάν’ τση Ματσούκας, ας σο Γιαζιλί-τασ̌ιν κι άνθεν, ήντσαν θ’ εγ̆βαίν’νεν σην ξενιτείαν, ση Ρουσίαν θ’ επέγ̆’νεν· γιά σο Καυκάζ’, γιά σο Κουρίμ’.
Εγ̆είνα τ’ εκέσ’ πα, απέραντα μέρι͜α, τα τσ̌όλια, όσον επαίρ’νεν τ’ ομμάτι σ’ γιαζία, με το πορπάτεμαν τελεμονήν ’κ’ επαίρ’ναν και χώματα καλά. Πολλά χρόνια ’κ’ έτον ας σ’ εποίκεν ατα τ’ εγ̆εινές η Ρουσία και τ’ άλλα επέραν ατα οι πάν’, καθαείς ατουν χ̌ιλϊάδες τεσετίνας —ποίσον λογαρίαν, διπλά και τρίδιπλα ας ση Ματσούκαν, πενήντα δύο χωρίων τόπον, επαίρ’νεν είνας ατουν!—, κι εδούλευαν ατα οι μαραπάδες οι μουζ̌ίκ’ και τ’ άλλα εμοίρι͜αζαν ατα σοι Καζάκ’ς. Το πλέο̤ν πα κιφιστάνια ορμάνια έσαν, οφίδ’ ’κ’ έσ̌κιζεν ατα. Ντό να ’ποίν’ναν ατα οι Καζάκ’; Εδούν’ναν ατα τσοι Ρωμαίοις, να ’φτάγ’ν’ ατα κουρτσ̌οβάτ’.
Αέτσ’-αέτσ’, όλια σάγκι οι Ρωμαίοι π’ επέγ̆’ναν εκεί σην ξενιτείαν ας ση Μαυρηθάλασσαν, εγ̆είν’ ένοιξαν κι εποίκαν ατα χωράφι͜α κι επεκεί εκλώσκουσαν επαίρ’ναν ατα ας σοι Ρουσάντς με το νοίκιν, εσπέρ’ναν κι εφύτευαν τον καπνόν ση Ρουσίαν απάν’.
Ζατί τα μιλέτι͜α το έσαν απ’ ομπρότς σο Καυκάζ’, σο Κουπάν’, σο Μαϊκόπ’ και σην Τσ̌ορναμόριαν, οι Γρουζίν’, οι Μεγγρέλ’, οι Τσ̌ερκέζ’, ας έσαν κι οι Ρουσάντ’ οι Καζάκ’, κανείς ατουν τον καπνόν ’κ’ εφύτευαν ατο. Καθαείς ατουν είχ̌εν από δέκα κι από είκοσι τεσετίνας χωράφι͜α, άναυα τ’ ορμάνια και τα τολόκας ατουν, εσπέρ’ναν τα κοκκία και τα μασλι͜άνκας ατουν, εποίν’ναν το ψωμίν και τ’ ελάδ’ν ατουν κι ανάγκην ’κ’ είχαν τ’ άλλα και τ’ άλλα. Ενοικίαζαν ντ’ επεμέν’ναν ατ’ς τα χώματα σοι Ρωμαίοις κι επαίρ’ναν το νοίκιν έπιναν ατο βότκαν.
Οι Ρωμαίοι οι ξενιτι͜άντ’ εποίκαν την αρχήν σου καπνού το ποίσιμον κι εδϊεδόθεν υστερνά σ’ όλια τα παραθαλάσσια τση Ρουσίας ση Μαυρηθάλασσαν.
Έναν ξάι πα οικοκύρ’, καματεροί και τελοβίτ’, οι Ρωμαίοι, η δουλεία τουν επροόδευεν. Ενοικίαζαν του Ρουσαντίων τα χωράφι͜α κι επεκεί ενοικίαζαν και τα κορίτσ̌ι͜α τουν, εκαμάτιζαν ατα χ̌ειμων’κόν-καλοκαίρ’ κι εποίν’ναν τα καπνούς ατουν.
Αέτσ’-αέτσ’ εκουρεύταν κι ένοιξαν πλαντάτσιας, άλλ’ με το νοίκιν, άλλ’ εγόραζαν μίλκια κι επεμέν’ναν εκεί κατεμία κι έχτιζαν κι εθεμελίωναν κι εγένταν χούταρϊα κι ολόγ̆ια χωρία πιλέ, με τ’ εγκλησίας και τα σκολεία τουν.
Το Κουρίμ’ πα, άμον ντο έτον από παλαιόθεν, Ρουσία πα ’κ’ εμοίαζεν. Όθεν επέγ̆’νες, Θεοδόσια απ’ αδά, Σεβαστόπολη απ’ ακεί, Ευπατόρια από πλάν, Συμφερόπολη απ’ άνθεν, Μελιτόπολη, όλια ρωμαίικα ονέματα και τα μιλέτι͜α ’θε Μουχαμετάν’, Τούρκ’, Τατάρ’, Καραΐμ’ Εβραίοι, σερανταδώδεκα τσ̌οσ̌ίτι͜α, ας σοι Ρουσάντς περισσόν έσαν. Ζατιντάν το Κουρίμ’ ρωμαίικον, λέγ’νε έτον. Για τ’ εγ̆είνο Ρωμαίοι γερλήδες πα ευρίουσαν κάπ’ και που σα χωρία και σα πολιτείας, ὰμα πολλοί εχάσαν τη γλώσσαν ατουν και Ρωμαίοι ντο έσαν πα πενλίν ’κ’ εποίν’ναν. Ατώρα υστερνά ερχίνεσαν να πολανεύκουνταν κι οι ξενιτι͜άντ’ οι Ρωμαίοι ας σην Τουρκίαν κι οι πλέοι ατουν πα σα καπνούς επολάσ̌ευαν.
Ο Θοδωρίκας ας σην Τραπεζούνταν τα ίσα σην Γιαλίταν εξέγκεν το πασ̌ιπόρτ’ν ατ’.
Οι Κρενασέτ’ κι Αδολέτ’ π’ επέγ’ναν ση Ρουσίαν εγ̆είνα τα χρόνια κι ατώρα υστερνά πα, ως τα τελευταία, σάγκι όλοι͜ ατουν πα, είνας σον άλλον καικά, σο Κουρίμ’ ση Γιαλίταν επέγ’ναν εποίν’ναν το κουρπέτ’ν ατουν. Σο Καυκάζ’ και σο Σοκούμ’, σ’ εγ̆είνα τα μέρι͜α, ας σοι δέκα είνας ατουν ’κ’ επέγ’ναν.
Οι Παυλάντ’, οι Πελαγιτσάντ’, οι Χρυσάντ’, οι Ποροζάντ’, οι Στοφοράντ’, οι Τσακελλάντ’, οι Σαλακάντ’, οι Πελιτάντ’, ας σην Κρένασαν, οι Ταϊγανάντ’, οι Γοργοράντ’, οι Κουϊρουκάντ’, οι Κοντάντ’, ας σ’ Αδολή, ατείν’ όλ’ ση Γιαλίταν επέγ’ναν κι έρχουσαν.
Ο Θοδωρίκας επήγεν ’κ’ επήγεν ση Γιάλταν, όλ’ εγνώριμοι και γειτονάδες ατ’ ας σην πατρίδαν έξεραν ατον ντό καματερός και ’πίχ̌ερος έτον: Θοδωρίκα, είνας απ’ αδά, Θοδωρίκα, άλλος απ’ ακεί, ερρούξαν κι επαρακάλ’ναν ατον να παίρ’ν’ ατον καθαείς ση δουλείαν ατουν, σα καπνούς ατουν. Ὰμα εγ̆είνος ευλογημένον ξάι επ’ εκέσ’ ’κ’ έρχουτον, καν’νάν ’κ’ εδούν’νεν λόγον.
Έναν καιρόν αρ’ αέτσ’ ελάλ’νεν ατο κι επέγ’νεν κι επεκεί ετουγ̆ίρτεψεν το νιέτ’ν ατ’ σ’ είναν συγενόν ατ’, τση μάνας ατ’ αδελφοπαίδ’ —ατός πολλά χρόνια καπνόν εποίν’νεν ση Γιαλίταν κέσ’.
Έναν ημέραν επήγαν εκάτσαν σην ταβέρναν και, ας σ’ έφαγαν κι έπιαν κι υστερνά, σο μουχαπέτ’ ανάμεσα, ένοιξεν το λόγον εθε ο Θοδωρίκας και λέει τον θείον ατ’:
-Θείον, εγώ ας σον Θεόν ντου ’κι κρύφκεται ασ’ εσέν ντό να κρύβ’ ατο; Εγώ, τσ̌ολίκ-τσ̌οτσούκ σαχαπής, να νοικιάγουμαι με το μηναίον και δουλεύω σ’ εινός και σ’ αλλουνού τη δουλείαν χουζμεκιάρ’ς ’κ’ επορώ. Γυναίκαν και παιδία έχω κι όλοι͜ ατουν σ’ εμέν τερούν. Εφέκα τ’ς κι εδέβα αδακέσ’, κάτ’ να ’φτάω κι επεγβάλω τα χρέατα μ’ και πάγω σ’ οσπιτόπο μ’. Εγώ ’κ’ έρθα ν’ απομέν’ αδακέσ’. Έχω έναν μικρόν χασ̌λουκόπον σα χ̌έρι͜α μ’, θα τερώ κι ευτάω μαναχός έναν δουλείαν, ήντι͜αν επορώ. Εσύ πολλά -ν- ολίγον εξέρ’ς αγ̆ούτ’ τ’ αδακέσ’. Θα ’βρήκ’ς μ’ έναν απ’ αγ̆ουτουνούς τσοι γερλήδες, που νοικιάζ’νε τα χωράφι͜α τουν. Θα νοικιάζω κι ευτάω έναν ξάι καπνόπον κι εγώ, άμον οικοκύρ’ς, άμον άνθρωπος.
-Κιά ντ’ έξερω ’γώ, ναι πουλί μ’; λέει ατον κι εγ̆είνος. Του ’κι θέλ’ τ’ ομμάτ’ να ’γβαίν’. Ὰμα ο νους ι-μ’ ’κι κόφτ’, να ’πορείς και κάτ’ ευτάς. Ακόμαν, ρίζα μ’, ανέγβαλτος κι ατσ̌αμής είσαι τση δουλείας. Αδ’ απάν’ ση Ρουσίαν πόσοι και πόσοι με τα χρόνια στέκ’νε, δουλεύ’νε με τ’ αργατικόν, δουλεύ’νε με το στρόκ’ κι ακόμαν πρικάτσ̌ικοι να γίν’νταν ’κ’ επόρεσαν· κι εσύ, έρθες ’κ’ έρθες, χαζαΐνος θέλτς να γίνεσαι. Ντ’ έξερω ’γώ; Αγ̆ούτο τ’ αδακέσ’ Ρουσία λέγ’ν’ ατο. Και του καπνού το ποίσιμον πα άμον ντο παί͜εις το κομάρ’ έν’. Γιά σ’κών’ τον άνθρωπον, γιά παταχώνει͜ ατον. Κι επεκεί, είνας η Μαρούσ̌κα απ’ αδά σύρ’ τον άνθρωπον κι άλλε απ’ ακεί, φογούμαι ντο έ͜εις το χασ̌λουκόπον πα θα ’γβάλτς ας σα χ̌έρι͜α σ’ κι οτότε, νέ σην ψ̌ην και νέ σο κορμίν, τ’ οσπίτι σ’ πα εμέν αν ακούς, εγώ σου παιδί’ μ’ τον οδόν έχω σε, εσύ ατώρα ας σα χ̌ίλια τιζένια έναν τιζέν ’κ’ έ͜εις, ώσνα θα κουρεύκεσαι να ’φτάς τ’ εσόν δουλείαν, δος αδά - δος ακεί, το έ͜εις το παρόπον πα θα φεύ’ ας σα χ̌έρι͜α σ’, θα χρείσαι και σην πάνκαν κι αποφκά να ’γβαίν’ς ’κι θά ’πορείς. Ατά σ’ εσέν όνερον είν’ και λέγω σ’ ατα. Δος καματερόν κι έπαρ’ δι͜αταγωγόν, λέει ο λόγος. Έλα, το νου σ’ αδά κι ακεί ναφιλέν μη νεγκά͜εις. Όσον παρόπον έ͜εις σαγλάμ σα χ̌έρι͜α σ’, δος ατο εμέν με τον τόκον, νόμιμον τόκον, τα δέκα έντεκα ήμ’σ’ —παρά παραΐ καζανούρ, λέει κι ο Τούρκον— κι ας βάλουμ’ ατο ση δουλείαν. Εσύ πα έρχ̌εσαι σ’ εμέν καικά με το χροναίον, χαζίρι͜α θέλω κι εγώ είναν πρικάτσ̌ικον τ’ εμόν άνθρωπον, παίρ’ς και τση δουλείας το κολάι, χιτς̌-ολμάσα μαθάντς και τη γλώσσαν κι από καιρού, αν κόφτει͜ ατο τ’ ομμάτι σ’, ευτάς τ’ εσόν δουλείαν. Εγώ πα, ερχάλ, αέτσ’ ’κι αφήνω σε, θα κρούω σε έναν ξάι χ̌ερόπον, ο λόγος το φέρ’. Καθαείς σο γεργάν’ν ατ’ κερι͜ά θ’ απλών’ και τα ποδάρι͜α τ’. Και το θα λέγουμε ντό έν’; Δίχως παράν τιδέν ’κι γίνεται· κι εσύ πα πόσον παρόπον θα έ͜εις ατώρα τεά; Πολλά - πολλά τέσσερα-πέντε λίρας και μετ’ ατόσον χασ̌λούκ’ δουλείαν ’κι γίνεται.
-Θείον, λέει ατον κι ο Θοδωρίκας, εγώ πα σου κυρού μ’ τον οδόν έχω κι ας σο κιφάλι μ’ κι απάν’ τόπον έ͜εις. Ατό ντο λες να ’φτάω του χρόν’, εγώ οφέτος πα κόφτει͜ ατο τ’ ομμάτι μ’ κι εγώ εμέν πα ’ξέρω. Πρώτα ο Θεός, τη δουλείαν ’κι φογούμαι κι ώσπουτα έχω του λογού σ’ απ’ εμπροστά, τσ’ ανθρώπ’ς πα ’κι φογούμαι. Άλλο γιατί να γίνουμαι βάρος σ’ εσέν, εγώ πα κι η παρά μ’ πα, κι ευτάω σε πεϊχουζούρ’; Σου χωραφί’ το νοικίαγμαν μαναχόν θέλω να είσαι κι εσύ σο μέσον, να μη κομπίουμες. Ξέν’ ανθρώπ’ κι ανεγνώριμον κόσμος έν’. Ατό το καλόν θέλω απ’ εσέν, θείον.
Ο θείος ατ’, ξάι ’κ’ εσάρεψεν ατον του Θοδωρίκα το γιογ̆ουνλούκ’· ὰμα ντό να ’φτάει; Εθέλ’νεν ’κ’ εθέλ’νεν, εσέγκεν ατον σο ναι ανεψ̌ι͜ός ατ’ κι έναν ας σα ημέρας, σην πρωτάνοιξην απάν’, επήγαν σην Αούτκαν κιάν’, ετέρεσαν κι ενοικίασαν ασ’ είναν Τάταρον εκάν δύ’ ήμ’ψ’ τεσετίνας καπνού χωράφ’, μίαν πα νιατεμένον κι απ’ εβδομάδας ετοίμασεν κι έσπειρεν και τα παρνίκια τ’.
Σ’ έναν μήναν απέσ’ ο Θοδωρίκας —ντο έχ̌’ το χ̌έρ’ ’κι τρομάζ’— εγόρασεν, έχτ’σεν κι ετεκμιλιάεψεν την πλαντάτσιαν ατ’: τα καζάρμας, τα σαράγια, τα παλαχάνια, τα σούσ̌κας, τα κατούσ̌κας ατ’, μερι͜άμ’ ήντι͜αν χρειαζούμενον έτον· και την άνοιξην, έναν κενέαν με τσοι πλαντάτορας, επήγεν κι ατός ση Μελιτόπολην σ’ αργάτ’ς, επέρεν σο στρόκ’ εφτά-οχτώ ρούσικα κορίτσ̌ι͜α. Είναν πα Ρωμαίο̤ν, να ’ξέρ’ ρούσικα, επέρεν πρικάτσ̌ικον κι όλιον τον καλόκαιρον η πλαντάτσια τ’ εβόεσεν ας ση δουλείαν κι ας σα τραγωδίας.
Τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α, τ’ ευλογημένα, εσ̌ονλιάτεψαν τον κόσμον κι άμον ντο δουλεύ’ το μελεσσίδ’ εδούλευαν και εστοίβαζαν τον καπνόν ατ’.
Οι πατριώτοι͜ ατ’ οι πλαντατόρ’ έλεπαν ατον κι εθαμάγουσαν. Χεμ εθάμαζαν, χεμ εκουσκανεύκουσαν. Τ’ ομμάτ’ν ατουν ’κ’ έσ’κωνεν ατο, πως ο Θοδωρίκας, οψέ έναν κι οσήμερον δύο, έρθεν ’κ’ έρθεν ας σην Τουρκίαν με τα τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρι͜α τ’, εγέντον ίσ̌-σαχαπής και σα καν’νάν πα μεχτι͜άτσ̌’ ’κ’ εγίνουτον. Έλεγαν, πέκια ο θείος ατ’ εντούν’νεν ατον χ̌έρ’, ὰμα ετέρ’ναν, εγ̆είνος πα, νέ έρχουτον, νέ εδεβαίν’νεν —εθαρρείς με τα χρόνια χολιασμένος έτον ας σον Θοδωρίκαν. Τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α μαναχόν ντο εδούλευαν σον καπνόν ατ’ άμον άγιον επροσ̌κύναναν ατον κι άμον αδελφόν εγάπαναν ατον, σο λόγον ατ’ ψ̌ην εδούν’ναν.
Ὰμα εγ̆είνος πα, την ορθίαν αν θέλουμε, νέ ση δουλείαν ενέγκαζεν τσ’ αργάτας ατ’, να δουλεύ’νε ας σο επορούν και πλέο̤ν, νέ τον ύπνον ατουν ετσάκωνεν. Το φαγίν ατουν πα πάντα καλόν, η πλερωμή ατουν με την ώραν και τα παχτσ̌ούσ̌ι͜α τουν πα καμίαν εξούκ ’κ’ εγίνουσαν. Ατά ποίος ας σοι πλαντάτορας εποίν’νεν ατα για τσ’ αργάτας ατ’;
Έναν ημέραν έρθεν σην πλαντάτσιαν ατ’ ο Κρενασέτες ο σαής κι έγκεν ατον χαπέρι͜α ας σην πατρίδαν, ας σ’ οσπίτ’ν ατ’ κι ας σ’ ανθρώπ’ς ατ’.
Αρ’ εκάτσαν κι είπαν κι έκ’σαν κι επεκεί εκαλάτσ̌εψαν και για τση πλαντάτσιας το χτίσιμον και μερι͜άμ’ για του καπνού τη δουλείαν.
-Καφατάρ’, λέει ο Θοδωρίκας, εγώ ας λέγω σ’ έναν πράμαν. Το καλλίον έν’ να μη εγ̆βαίν’ άνθρωπον ας σ’ οσπίτ’ν ατ’, ὰμα, ας σου έρ’ται σην ανάγκην να ξενιτεύ’, ξενιτεία πα δίχως παράν ’κι γίνεται και ψωμίν πα δίχως μαγιάν ’κι γίνεται. Αρ’ για τ’ εγ̆είνο τ’ εμέτερον ανθρώπ’ πα έρχουνταν με τα χρόνια κείνταν ση Ρουσίαν κέσ’ κι άλλο να κλώσκουνταν οπίσ’, λέγ’νε, ’κ’ εγροικούνε. Γιόξαμ’, εγ̆είνο ας σ’ εγροίκεμαν ’κ’ έν’, ας σ’ επόρεμαν έν’. Εγ̆είν’, ζατί, που έχ’νε έναν ξάι τον καιρούν ατουν σην πατρίδαν, ξάι το ποδάρ’ν ατουν έξ’ ’κι σύρ’. Έρχουν εγ̆είν’ που ’κ’ επορούν άλλο να ’φτάγ’νε πάσ̌’ με τσοι χρεφειλέτας ατουν κι εγ̆είν’ πα έρχουν με τ’ εύκαιρα τα χ̌έρι͜α, δίχως τσακωμένον μεταλλίκ’ σην τσ̌έπι͜αν ατουν. Έρχουνταν ση Ρουσίαν άμον αληθινοί, τεά να καζανεύ’νε, ὰμα με το ημερ’κόν και το χαμαλούκ’ ντό θ’ αρτουρεύ’ν’ οι καρίπ’; Χα οσήμερον, χα πιρνά, παγιατεύ’ απάν’ ατουν το γιοκσουζλούκ’ κι άλλο σ’ οσπίτ’ν ατουν να πάγ’νε ’κ’ επορούν. Αρ’ εγώ πα —το λέγουμ’ αδακά ας απομέν’— πασ̌κεί κά’ θ’ επόρ’να κι εποίν’να; Ὰμα —ο Θοδωρίκας ντό να ’φτάει, εκόλλτσεν εκαικά το ψέμαν— ξαν ας έν’ καλά η πεθερά μ’, που ’κ’ εφέκε με νά ’ρχουμαι εύκαιρος. Οικοκύρα γυναίκα, κάπ’ είχ̌εν έναν βρουχνιαγμένον κορδυλόπον, δέκα-δεκαπέντε λίρας. Ας σ’ επέθανεν άντρας ατ’ς αδακέσ’, εγ̆είν’ επεκεί μερέαν άλλ’ απάν’ ’κ’ εντώκεν. Εσέγκεν ατο βαθέα, εθυμίαζεν και τον Θεόν πα εδείκ’νεν ατο. Εγ̆είνε πα η κουρεμέντσα με το κορτσόπον ατ’ς εζήν’νεν με τα καριπίας, ώσνα εσέβα κι εγώ σ’ οσπίτ’ν ατουν. Ατώρα έρθεν η σειρά να ’γβαίνω κι εγώ σην ξενιτείαν. Ντό να ’ποίν’νεν, παιδίν ατ’ς είμαι, εξέγκεν κι εδώκε μ’, ευλογημέντσα, εγ̆είνο το χασ̌λουκόπον ατ’ς άμον ντ’ έστεκεν κι έστειλε με με την ευκήν του Θεού. Αρ’ αέτσ’ εγώ π’, άμον ντ’ έρθα ’ξέβα αδά, ετέρεσα, το σίδερον ζεστόν κοπανίγεται, χαμάν εντώκα κι εκούρεψα το δουλόπο μ’ άμον ντ’ ελέπ’ς ατο και λέγω, λάχ̌’ Θεού πολλά καλά, έρ’ται βολικά και ’κ’ εγλιανεύω πολλά αδακέσ’. Δύο-τρία χρόνια πολλά-πολλά και πάγω δι͜αβαίνω. Ντ’ έξερω; Εθαρρώ ο Θεός ’κι θά ’ντροπι͜άζ’ μας. Ας είν’ καλά τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α. Ολάν, κάτ’ ας λέγω σε, ατά ευλογημένα πλάσματα είν’! Μη τερείς τ’ εμέτερον τσοι τσ̌ιτάμ’ς τσοι Ρωμαίοις, ντό είν’ ανευχαρίστετοι και ’κι ’ξέρ’ν’ το μεκατίρ’ν ατουν. Ας σο ταμαχκιαρλούκ’ν ατουν το πολλά, με το είν’ αργάτοι͜ ατουν, θέλ’νε κι άμον σκλάβους νά ’χ’ν’ ατα. Κι εγ̆είνα, ο Θεός ντ’ εποίκεν, άμον ντο στέκ’νε καρδίαν κι ανθρωπίαν είν’. Ντό να λέγω σε, κάρτασ̌’, το ψέμαν του δι͜αβόλ’ έν’, εγέντον ατώρα έξ’ μήνας έχ’ ατα ση δουλεία μ’ και, νύχταν-ημέραν, ας σην καζάρμαν σον καπνόν κι ας σον καπνόν σην καζάρμαν, όλιον με το γέλος και με την τραγωδίαν κι η δουλεία φεύ’ απ’ έμπρι͜α τουν —εθαρρείς τα χ̌έρι͜α τουν μασ̌ίνας είν’! Στεναχωρεύκουμαι, πάγω αρά-σειρά κι εγώ να βοηθώ τεά ση δουλείαν. Το χ̌έρι μ’ πουδέν να κρούω ’κι αφήν’νε με: «Νιέτ, χαζάιν, βαμ νι ουτόπνο ραπότατ!», γιοκ, εσύ οικοκύρ’ς, ’κι γιακουσ̌εύ’ να δουλεύ’ς! Εθέκαν ατο μετ’ εμέν, θα μαθίζ’νε με ρούσικα! Κάτ’ έμαθα, τσ̌ατ-πατ, έναν-δύο λόγια, ὰμα η γλώσσα μ’ κοπάτ’κον, να λέγ’ ατα καλά ’κ’ επορώ. Ὰμα ’γ̆είνα ’πίσ’ ’κι πάγ’νε, μιγκίν ’κ’ έχ̌’, θα μαθίζ’νε μ’ ατα! Εσύ κιά ’κι ’ξέρ’ς, καφατάρ’. Άμον ντο σαρεύ’νε σε τα περιστέρι͜α και, φρα-φρα, πετούν και κάθουν σ’ ωμία σ’, μίαν απ’ αδά, μίαν απ’ ακεί: «Ντό θέλτς, χαζάιν, ντ’ άγαπας, τόλκο πρικαζ̌ίτε!», μαναχόν διέταξον! Και ξάι ’κι τσ̌εκινεύκουνταν πα, εθαρρείς αδελφόν ατουν έχ’νε με. Ε, εγώ πα λέγω, ο Θεός να ευλογίζ’ τα ρούσικα τα κορίτσ̌ι͜α κι οι ναμκιόρ’ ανθρώπ’ πα ήντι͜αν θέλτς ας λέγ’νε!
Χρόνος εδέβεν ’κ’ εδέβεν, επέρεν η γυναίκα τ’ το γράμμαν ατ’ ας ση Γιάλταν:
«Ύγ̆ειας και χ̌αιρετίας από εμέναν τον Θεόδωρον Καρτερήν εις εσέναν την συμβίαν μου Παρθέναν και την πεθεράν μου Μαρίαν και φιλώ το χ̌έρ’ν ατ’ς. Χ̌αιρετώ και τα τέκνα μας Νικολίκαν, Κωστίκαν, Ποινίκαν και Καρτερίτσαν. Χ̌αιρετώ και τον κύρη μ’ και τη μάνα μ’ κατά πολλά και φιλώ τα χ̌έρι͜α τουν. Χ̌αιρετώ και τον αδελφό μ’ το Γιάννεν μετά συμβίας και τέκνων. Χ̌αιρετώ και τον αδελφό μ’ τον Απόστολον μετά συμβίας και τέκνου. Χ̌αιρετώ και την αδελφή μ’ την Ελένεν και την αδελφή μ’ την Ανατολήν. Χ̌αιρετώ και τον σύντεκνο μ’ τον Στάθιον και την συντέκνισσα μ’ τη Σόναν. Άλλο χ̌αιρετώ κατά πολλά και τον Ποπαγέννεν και ασπάζομαι την δεξιάν του. Άλλο χ̌αιρετώ κι όλτς τσοι γειτονάδες φαμελϊακώς, τρανούς-μικρούς. Και για τ’ εμέν αν ερωτάτε, δόξα τον πανάγαθον Θεόν, είμαι καλά και θέλω να μάθω τα ιδικά σας τα καλά. Στείλω σας με τον σαήν τον Πανίκαν δύο Κουριμί’ λετσ̌έκια, έναν εσέν το κοκκινειδίν κι έναν τη μάνα σ’ το μαυρειδερόν. Αν θέλ’ ο Θεός, σ’ αλλομίαν θα στείλω και τσ’ εμετέρ’ς. Οχτώ κομμάτι͜α φορεσίας και κάτ’ ψιλορέας είν’ του παιδίων. Στείλω σας εκατόν μανάτι͜α πα παράν να δί’τε τα χρέ͜ητα σον μανάβ’ και σου Μιρί’ και τ’ απομέν’νε να τερείτε του ’σπιτί’ τα λειφτασέας, ώσνα ευτάει έναν στράταν κι άλλο ο σαής κι επεκεί ξαν τερούμε, ο Θεός το λέει γίνεται. Στείλω κι έναν ασημένεν καντήλαν σην εγκλησίαν σον Αγε-Βασίλ’, ν’ άφτς ατο σ’ Αγε-Βασιλεί’ την εικόναν και κάθαν Χριστού Σαρακοστήν να φέρ’ς και δί͜εις σον πίτροπον τ’ ελάδ’ν εθε, τρί’ οκάδες ελάδ’. Με του Θεού τ’ όνεμαν ο καπνός ι-μ’ οφέτος εγέντον καλόν κι επούλτσαμε και με την τιμήν. Ας ελέπω σας τα παιδία και καλήν εντάμωσην να δώσει ο Θεός και η Κυρία Θεοτόκος. Αμήν.
Εγώ ο Θεόδωρος Καρτερής
σην Αούτκαν τση Γιάλτας
σα 1866 τση χρονίας, 3 Καλανταρί’.
Τ’ υστερνόν το χρόνον πα, ξαν ο Θόδωρον ο καπνός ατ’ εγέντον ας σο περσιζ’νόν καλλίον και το τρίτον το χρόνον αρτούκ ετράνυνεν τη δουλείαν ατ’, εγέντον ση Γιαλίταν απάν’ νασταγιάσ̌νης πλαντάτορας, πέρβοϊ χαζαΐνος, οι Ρωμαίοι πα κι οι Ρουσάντ’ πα «μα τ’ εγ̆είνον!» έλεγαν. Να έξεραν νιπεσπριμέννο ντο θ’ αποχταλούται επεκεί ο Καρτερώφ και κλώσ̌κεται δι͜αβαίν’ πλάν σην Τουρκίαν, αχτό εζνάιτ, ημπορεί να μη εφήν’ναν ατον.
Ὰμα ο Καρτερής τον πόνον σην καρδίαν ατ’ βαθέα είχ̌εν ατο. Νέ την πατρίδαν, νέ τ’ οσπιτόπον ατ’ επόρ’νεν ν’ ανασπάλλ’, νέ και τση πατρίδας ο «Θοδωρίκας» εγ̆βαίν’νεν καμίαν ας σο νουν ατ’.
Έναν βράδον είδεν σ’ όνερον ατ’, τεά έτον σην Κρένασαν και τον πιρνόν έτον τ’ Αγε-Βασιλεί’. Ο πίτροπον κι ο ποπάς τεά επαρακάλεσαν ατον να τοπλαεύ’ ας σο χωρίον τα κορκότα και το βούτορον και τον πιρνόν σο τερνέκ’ να ψέν’ τα τσ̌ορβάδες τ’ Αγε-Βασιλεί’ και τρώει όλιον το μιλέτ’.
Κι άλλα φοράς αρ’ αέτσ’ όσα έλεπεν ονέρ’τα, πάντα σην πατρίδαν τεά θ’ ευρίουτον· εγνώριμα μέρι͜α κι εγνώριμ’ ατέτι͜α.
Άμον ντ’ επούλτσεν τον καπνόν ατ’, ετέρεσεν τα λογαρι͜ασμούς ατ’, αλατσ̌άκια, βερετσ̌έκια, επελάφρωσεν αζ-ποζ και τα δουλείας ατ’ δίχως να ’φτάει ατο πενλίν κι έναν ημέραν επέρεν την τατσ̌άνκαν κι επήγεν τέσσερα βέρσ̌ι͜α σα Λειβάδι͜α, είδεν από σιμά και τον Τσάρον με την φαμελΐαν ατ’ σίτα επέγ’νεν με το βασιλιακόν την τρόικαν περίπατον.
Τ’ υστερνόν τον πιρνόν, έγβαν Τρυγομηνά κέσ’, εσυγομίασεν τα παγάτσ̌ι͜α τ’ και, τεά θα πάει ατσ̌ελέα σην οικογένειαν ατ’ και κλώσ̌κεται, εφέκεν απάν’ ση δουλείαν ατ’ τον πρικάτσ̌ικον ατ’ και σο βράδον απάν’ εκαγάλκεψεν σο παραχότ’ κι εδρομι͜άγεν σην Τραπεζούνταν.
Όνταν εξέβεν σην Κρένασαν με τα τσ̌αγγία, με τα καρακούλια τα σ̌άπκας, τα γούνας, τα δαχτυλίδι͜α, τα ώρας, τα φαρδέα τα καϊμέ-καπια, άλλο νέ Κρενασέτες, νέ Αδολέτες, καμίαν κανείς ’κ’ είδαν και καμίαν τεά ’κ’ εγνώριζαν τον «Θοδωρίκαν του Καρτερή». Ατώρα ο «Καρτερής ο Θόδωρον» έσ’κωναν, ο «Καρτερής ο Θόδωρον» εκάθιζαν!
Έχτ’σεν τα καμπαναρί’ς κι εκρέμασεν από τρία ρούσικα καμπάνας σ’ εγκλησίας: σον Αγε-Βασίλ’ τση Κρένασας και στον Τιμιόσταυρον τ’ Αδολή. Εδώκεν σο μαναστήρ’ σον Αγέννεν τον Βαζελών’, εδώκεν σ’ εγκλησίας και σα σκολεία κι εντούν’νεν χ̌έρ’ τσ’ εφτωχούς. Κι επεκεί έχτ’σεν κι έχτ’σεν! Έχτ’σεν σην Κρένασαν οσπίτι͜α και χαϊρι͜άτι͜α, έχτ’σεν σ’ Αδολή, εγόρασεν χωράφι͜α σου Καμπανά, χωράφι͜α σ’ Αχούρι͜α και σα Τσαφαρίνας, τσ̌αΐρι͜α σα Τσιμίλια και σο Κεράσ’, εφόρ’σεν κι εσ̌κέπασεν τ’ οσπίτ’ν ατ’, τον κύρ’ και τη μάναν ατ’, τ’ αδέλφι͜α τ’, τσοι συγενούς ατ’ —νέοις και γεροντάδες, όλτς εποίκεν ατ’ς «Καρτεράντς».
Ὰμα σον κόσμον κοσμοκράτορας π’ αν γίνεσαι, στομοκράτορας ’κ’ επορείς να γίνεσαι! Η χώρα αέτσ’ σον πρόσωπον ατ’ κανείς στόμαν ’κ’ ένοιγεν κι οπίσ̌’ κεσ’, αφκά κέσ’, ειτι͜αδά κι ειτεκεί, πολλά κι ολίγα επουσ̌τούριζαν κι επαίρ’ναν άν’ κι εντούν’ναν ατο κα’: Με τ’ ιφτυ͜άρ’ πα να τοπλαεύ’ν’ ατα ση Ρουσίαν κέσ’, ο Καρτερής π’ εύρεν τ’ ιφτυ͜άρ’ κι εστοίβαξεν ατο την παράν;| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλευση |
|---|---|---|---|
| αγαπέσιμον | αξιαγάπητο | ||
| αγε-Κωνσταντινί’ | αγίου Κωνσταντίνου | ||
| Αγέννεν | αϊ-Γιάννη | ||
| αγούρι͜α | αγόρια νέα | ||
| αδ’ | εδώ | ||
| αδ’ απάν’ | εδώ πάνω | ||
| αδά | εδώ | ||
| αδακά | εδώ κόντα | ||
| αδακέσ’ | εδώ γύρω, κάπου εδώ | ||
| αδελφοπαίδ’ | πρώτος ξάδερφος | ||
| Αδολέτ’ | αυτοί που είναι από το χωριό Αδολή | ||
| Αδολέτες | αυτός που είναι από το χωριό Αδολή | ||
| Αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| ακεί | εκεί | ||
| άκλεροι | άκληροι, φτωχοί, δύστυχοι, ταλαίπωροι | ||
| αλατσ̌άκια | εισπρακτέα ποσά, χρέη | alacak | |
| αγ̆λί | αλίμονο | ||
| άλλε | άλλη | ||
| αλλομίαν | άλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά | ||
| ὰμ’ | αλλά | ama/ammā | |
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| αμουρατσούζ’ | (γεν./αιτ. ενικ.) αυτός που έχει ανεκπλήρωτες επιθυμίες/στόχους, μτφ. άμοιρο | muratsız | |
| άν’ | άνω, πάνω, άνωθεν | ||
| ανασπάλλ’ | ξεχνάω/ει ή ξεχάσω/ει | ||
| άναυα | εκτός (από) | άνευ | |
| ανέγβαλτος | άβγαλτος, αμαθής | ||
| ανεγνώριμον | μη γνώριμο, άγνωστο, ξένο | ||
| ανέτερον | ανώτερο, πλην/εκτός | ||
| ανευχαρίστετοι | αυτοί που δεν είναι ευχαριστημένοι • αγνώμονες | ||
| ανεχ̌ετεία | φτώχεια, πενία | ||
| ανεχ̌ετείαν | φτώχεια, πενία | ||
| άνθεν | επάνω, από πάνω | ||
| ανθρώπ’ | άνθρωποι | ||
| ανθρωπίαν | ανθρωπιά | ||
| ανθρώπ’ς | ανθρώπους | ||
| αντρίζ’ | παντρεύει, παντρεύεται | ||
| αντρού | άντρα | ||
| αγ̆ούτ’ | αυτοί | ||
| Αούτκαν | παλιός οικισμός και σήμερα συνοικία της Γιάλτας στην Κριμαία, στο δυτικό άκρο της πόλης, κοντά στις εκβολές του ποταμού Ουτσάν-Σου | ρωσ. Аутка, ουκρ. Аутка | |
| αγ̆ούτο | αυτό | ||
| αγ̆ουτουνούς | τέτοιους | ||
| απ’ ομπρότς | από παλιά | από εμπρός | |
| απάν’ | πάνω | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| απλάκ’ | ανοιχτό, φαρδύ | ||
| απλών’ | απλώνει | ||
| αποδι͜αφορωμένα | αυτά που δεν αποφέρουν κέρδος ή ωφέλεια • μτφ. ξεζουμισμένα | ||
| απομέν’ | απομένει | ||
| απομέν’νε | απομένουν | ||
| άπορα | αυτά που στερούνται τα βασικά στην ζωή τους, φτωχά • (για σωματική πάθηση) τα ανίκανα προς εργασία, ανάπηρα, παράλυτα • (για πράγματα) κακής ποιότητος, δύσβατα μέρη | ||
| αποφκά | από κάτω | ||
| αποχταλούται | μετατοπίζεται, μετοικεί | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| αρά-σειρά | πότε-πότε, περιστασιακά | ||
| αργάτας | εργάτες | ||
| αργατικόν | μεροκάματο | ||
| αργάτοι | εργάτες | ||
| αργάτ’ς | εργάτης | ||
| αρτούκ | πλέον, τώρα πια, υπόλειμμα/περίσσευμα | artık | |
| αρτουρεύ’ν’ | περισσεύουν, αυξάνουν, αποταμιεύουν, εξοικονομούν | artırmak | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ας σην | απ’ την | ασό σην (από την) | |
| ας σο | απ’ το | ασό σο (από το) | |
| ας σον | απ’ τον | ασό σον (από τον) | |
| ας σου | από του, από τότε που/αφότου, από αυτό που | ||
| ασ’ | από | ||
| ασημένεν | ασημένιο | ||
| ασ̌κέπαγον | ασκέπαστο, μη επαρκώς ντυμένο, με ακάλυπτο το κεφάλι | ||
| ατ’ | αυτού/του | ||
| ατά | αυτά | ||
| ατα | αυτά | ||
| ατείν’ | αυτοί | ||
| ατέτι͜α | έθιμα, (ουσ.) τυπικά | adet/ʿaded | |
| ατό | αυτό | ||
| ατός | αυτός | ||
| ατόσον | τόσο | ||
| ατουν | τους | ||
| ατουνε | τους | ||
| ατ’ς | αυτής/της ή αυτούς/τους | ||
| ατσ̌αμής | αρχάριος, άβγαλτος | acemi < ʿacemī | |
| ατσ̌ελέα | βιαστικά, γρήγορα | acele < ʿacele | |
| ατώρα | τώρα | ||
| αφήν’ν’ | αφήνουν | ||
| αφήν’νε | αφήνουν | ||
| αφκά | κάτω | ||
| άφτς | ανάβεις | ||
| αχπάσ̌κεται | αναχωρεί, φεύγει, κινεί για | ||
| αχτό εζνάιτ | ποιος ξέρει; | кто знает | |
| βαθέα | βαθιά | ||
| ’γ̆βαίν’νε | (εγβαίν’νε) βγαίνουν | ||
| ’γ̆βάλ’ν’ | βγάζουν | ||
| βαρέα | βαριά, συχνά, πολύ | ||
| βασιλιακόν | βασιλικό/ή | ||
| ’γ̆βγαίν’νε | βγαίνουν | ||
| βερετσ̌έκια | χρέη | verecek | |
| βερκία | φόροι, έξοδα (σπιτιού/επιχείρησης) | vergi | |
| βέρσ̌ι͜α | ρωσική μονάδα μήκους ίσης με 1,07 χλμ | верста | |
| βζήν’ | σβήνω/ει | ||
| βούτορον | βούτυρο | ||
| βράδον | βράδυ | ||
| ’βρήκ’ς | (ευρήκ’ς) βρίσκεις | ||
| βρουχνιαγμένον | μουχλιασμένο | ||
| γατσ̌ίλια | μωρά παιδιά | αγν. ετυμ. | |
| ’γβαίν’ | βγαίνω/ει | ||
| ’γβαίν’ς | βγαίνεις | ||
| ’γβαίνω | βγαίνω | ||
| ’γβάλτς | βάλεις ή βάζεις | ||
| γειτόν’ | γείτονες | ||
| γειτονάδες | γειτόνοι | ||
| γέλος | γέλιο, περίγελος | ||
| γεργάν’ν | πάπλωμα | yorgan | |
| γερλήδες | ντόπιους | yerli | |
| γεροντάδες | γέροι | ||
| γιά | είτε, ή | ya/yā | |
| γιαζία | πεδιάδες, εξοχή, ύπαιθρος | yazı | |
| γιακουσ̌εύ’ | ταιριάζει | yakışmak | |
| Γιαλίταν | Γιάλτα, πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| Γιάλταν | πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| Γιάλτας | πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| γίν’νταν | γίνονται | ||
| γίνουμαι | γίνομαι | ||
| γιοκ | όχι | yok | |
| γιοκσουζλούκ’ | φτώχεια | yoksulluk | |
| γιόξαμ’ | ή μήπως | yoksa+mi | |
| γιογ̆ουνλούκ’ | χοντράδα, χοντροκομμένη συμπεριφορά | yoğunluk | |
| ’γνώρ’σεν | γνώρισε | ||
| γολγονιστά | κουδουνιστά | ||
| γομάτον | γεμάτο/η | ||
| γούλας | (ον. πληθ.) λαιμοί, (γεν. εν.) λαιμού | gula | |
| γούνας | (ον.πληθ.,τα) γούνες | ||
| γυναικίζ’ | παντρεύει (τον άντρα), παντρεύεται (για άντρα) | ||
| δί͜ει | δίνει | ||
| δί͜εις | δίνεις | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίνω | (για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβόλ’ | (ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου | ||
| δι͜άρ’ | η τροφή που δίνεται μία φορα, το συσσίτιο • μικρό μέρος πράγματο • τακτή ώρα • (για πράξεις) που γίνονται μια φορά | διάριον < diarium (=ημερήσια μερίδα) < dies | |
| δι͜αταγωγόν | εκείνον που διατάζει, εκείνον που διευθύνει • σύμβουλο, οδηγό | ||
| διδυμάρι͜α | δίδυμα | ||
| διέταξον | (προστ.) διάταξε | διατάσσω | |
| δίσακκον | δισάκι, διπλός σάκος που κρεμιόταν από τον ώμο ή από το σαμάρι ενός ζώου | ||
| δί’τε | δίνετε | ||
| δος | δώσε | ||
| δουλεία | δουλειά, εργασία | ||
| δουλείαν | δουλειά | ||
| δουλείας | (ονομ. πληθ.) δουλειές, (γεν. ενικ.) δουλειάς | ||
| δουλεύ’ | δουλεύει | ||
| δουλεύ’νε | δουλεύουν | ||
| δουλεύ’ς | δουλεύεις | ||
| δουλόπο | δουλίτσα | ||
| δύ’ | δύο | ||
| έ͜εις | έχεις | ||
| εγ̆βαίν’ | βγαίνει | ||
| εγ̆βαίν’νεν | έβγαινε | ||
| εβόεσεν | βόησε | ||
| εγάπαναν | αγαπούσαν | ||
| έγβαν | έβγα, έξοδος, το τέλος μιας χρονικής περιόδου ή εποχής | ||
| εγείν’ | εκείνοι | ||
| εγείνα | εκείνα | ||
| εγείνο | εκείνο | ||
| εγεννέθαν | γεννήθηκαν | ||
| εγένταν | έγιναν | ||
| εγέντον | έγινε | ||
| εγίνουσαν | γίνονταν | ||
| εγίνουτον | γινόταν | ||
| έγκεν | έφερε | ||
| εγκλησίαν | εκκλησία | ||
| εγκλησίας | εκκλησίες | ||
| εγλιανεύω | περνάω ευχάριστα και με κέφι τον χρόνο μου, χρονοτριβώ | eğlenmek | |
| εγνώριμ’ | γνώριμα, γνωστά | ||
| εγνώριμα | γνώριμα, γνωστά | ||
| εγνώριμοι | γνώριμοι, γνωστοί | ||
| εγόραζαν | αγόραζαν | ||
| εγόρασεν | αγόρασε | ||
| εγροίκεμαν | κατανόηση, αντίληψη | ||
| εγροικούν | καταλαβαίνουν | ||
| εγροικούνε | καταλαβαίνουν | ||
| εδέβα | (για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα | διαβαίνω | |
| εδεβαίν’νεν | (για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε | διαβαίνω | |
| εδέβεν | πήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε | διαβαίνω | |
| εδείκ’νεν | έδειχνε, καταδείκνυε | ||
| εδϊεδόθεν | διαδόθηκε | ||
| εδούν’ναν | έδιναν | ||
| εδούν’νεν | έδινε | ||
| εδρομι͜άγεν | πήρε τους δρόμους, αναχώρησε για ταξίδι | δρομι͜άζω | |
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εδώκε | έδωσε | ||
| εδώκεν | έδωσε | ||
| εγ̆είν’ | εκείνοι | ||
| εγ̆είνα | εκείνα | ||
| εγ̆είνε | εκείνη | ||
| εγ̆εινές | εκεινής | ||
| εγ̆είνο | εκείνο | ||
| εγ̆είνον | εκείνο | ||
| εγ̆είνος | εκείνος | ||
| εζήν’ναν | ζούσαν | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| εθαμάγουσαν | έμεναν έκθαμβοι | ||
| εθάμαζαν | θαύμαζαν | ||
| εθαρρείς | θαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις | ||
| εθαρρώ | θαρρώ, νομίζω, υποθέτω | ||
| εθε | (αντων. γ’ προσώπ.) του/της | από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- | |
| εθέκαν | έθεσαν, τοποθέτησα, έβαλαν | ||
| εθέλεσεν | θέλησε | ||
| εθέλ’νεν | ήθελε | ||
| εθυμίαζεν | θυμιάτιζε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| ’γ̆είνα | εκείνα | ||
| είναν | έναν, μία | ||
| είνας | ένας/μία | ||
| εινός | ενός/μίας | ||
| ειτεκεί | κατά κει, πιο πέρα | ||
| ειτι͜αδά | κατά δω, πιο εδώ | ||
| εκαγάλκεψεν | ίππευσε, καβάλησε | ||
| εκάθιζαν | έβαζαν κπ να καθίσει | ||
| εκαικά | εκεί κοντά ακριβώς, εκεί κάτω | ||
| εκαλάτσ̌εψαν | μίλησαν, συνομίλησαν, συζήτησαν | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαμάτιζαν | είχαν στη δούλεψή τους • αγγάρευαν | ||
| εκάν | κάνα, περίπου | ||
| εκαπάτεψεν | σκέπασε, κάλυψε, έκλεισε κπ/κτ σε κτ | kapatmak | |
| εκάτσαν | κάθισαν | ||
| εκέσ’ | εκεί | ||
| έκλωσαν | (μεταβ.) γύρισαν, έστρεψαν | ||
| εκλώσκουσαν | (αμετάβ.) γυρνούσαν, επέστρεφαν | ||
| εκόλλτσεν | κόλλησε, συγκόλλησε κτ • άναψε, έβαλε φωτιά, πυρπόλησε • ονόμασε, αποκάλεσε • μτφ. κατέστρεψε ολοσχερώς | ||
| εκουρεύταν | στήθηκαν, τακτοποιήθηκαν, ρυθμίστηκαν | kurmak | |
| εκούρεψα | έστησα, τακτοποίησα, ρύθμισα | kurmak | |
| εκούρφιζαν | παίνευαν | ||
| εκουσκανεύκουσαν | φθονούσα, ζήλευαν | kıskanmak | |
| εκουταβίασεν | γέννησε κουτάβια | ||
| εκρέμασεν | κρέμασε | ||
| έκ’σαν | άκουσαν | ||
| ελάδ’ | λάδι | ||
| ελάδ’ν | λάδι | ||
| ελάλ’νεν | έβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε | ||
| έλεπαν | έβλεπαν | ||
| έλεπεν | έβλεπε | ||
| ελέπ’ς | βλέπεις | ||
| ελέπω | βλέπω | ||
| ελευρούτον | αλευρωνόταν | ||
| ελωρίαζαν | έπλεκαν/μπάλωναν τα πέλματα των παπουτσιών με δερμάτινες λωρίδες | ||
| εμέν | εμένα | ||
| εμέτερον | ημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμετέρ’ς | ημέτερους, δικούς μου, οικείους μου, φίλα προσκείμενους σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμοίαζεν | έμοιαζε | ||
| εμοίρι͜αζαν | μοίραζαν | ||
| εμόν | δικός/ή/ό μου | ἐμοῦ | |
| έμπρ’ | (έμπρου) εμπρός, μπροστά | ||
| έμπρι͜α | μπροστά | ἐμπρός | |
| εμπροστά | μπροστά, πρωτύτερα | ||
| έν’ | είναι | ||
| έναν κενέαν | (εκφ.) ένα κι ένα μαζί, ίσα-ίσα | ||
| έναν ξάι | λίγο, μια σταλιά | ||
| ενέγκαζεν | κούραζε | ||
| ένοιγεν | άνοιγε | ||
| ενοίγ̆εν | άνοιγε | ||
| ενοικίαζαν | νοίκιαζαν | ||
| ενοικίασαν | νοίκιασαν | ||
| ένοιξαν | άνοιξαν | ||
| ένοιξεν | άνοιξε | ||
| εντάμαν | μαζί | ||
| εντάμωσην | αντάμωση | ||
| εντούν’ναν | χτυπούσαν | ||
| εντούν’νεν | χτυπούσε | ||
| εντώκα | χτύπησα | ||
| εντώκεν | χτύπησε | ||
| έξ’ | έξω • ο αριθμός έξι | ||
| εξέβεν | βγήκε, ανέβηκε | ||
| εξέγκεν | έβγαλε | ||
| εξενίτευαν | ξενιτεύονται | ||
| έξεραν | ήξεραν | ||
| εξέργατα | αργίες | ||
| εξέρ’ς | ξέρεις | ||
| έξερω | (ερωτημ. τονισμός) ξέρω | ||
| εξούκ | λειψό/ά, ατελές/ή, λιγοστό/ά, να λείψει | eksik | |
| επ’ | από | ||
| επαίρ’ναν | έπαιρναν | ||
| επαίρ’νεν | έπαιρνε | ||
| έπαρ’ | (προστ.) πάρε | ||
| επαρακάλεσαν | παρακάλεσαν | ||
| επαρακάλ’ναν | παρακαλούσαν | ||
| επάτεσεν | πάτησε | ||
| επεγβάλω | ξεπληρώσω, ανταποδώσω, επανορθώσω | ||
| επέγ’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ’νεν | πήγαινε, προχωρούσε, έφευγε | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επεκεί | από εκεί, από τότε, ύστερα, κατόπιν | ||
| επελάφρωσεν | ξελάφρωσε | ||
| επελωρίαζαν | ξέπλεκαν/ξεμπάλωναν τα πέλματα των παπουτσιών με δερμάτινες λωρίδες | ||
| επεμέν’ναν | απέμεναν | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέγ̆’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ̆’νεν | πήγαινε | ||
| επέγ̆’νες | πήγαινες | ||
| επενινλιάεψεν | επισήμανε, ξεχώρισε | αγν. ετυμ. πιθ. εκ του belirlemek | |
| επέραν | πήραν | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| έπιαν | ήπιαν | ||
| επλεθύν’νεν | πλήθαινε | ||
| εποίκαν | έκαναν, έφτιαξαν | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν | έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’να | έκανα, έφτιαχνα | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| επολάσ̌ευαν | αφθονούσαν, πλήθαιναν, αυξάνονταν | bollaşmak | |
| επογ̆ούσ̌ευαν | πάλευαν, αγωνίζονταν | boğuşmak | |
| επορείς | μπορείς | ||
| επόρεμαν | διαβίωση, ευπορία | ||
| επόρεσαν | μπόρεσαν | ||
| επόρ’να | μπορούσα | ||
| επόρ’ναν | μπορούσαν | ||
| επόρ’νεν | μπορούσε | ||
| επορούν | μπορούν | ||
| επορώ | μπορώ | ||
| επούλτσαμε | πουλήσαμε | ||
| επούλτσεν | πούλησε | ||
| επουσ̌τούριζαν | ψιθύριζαν | ||
| επροόδευεν | προόδευε, εξελισσόταν θετικά | ||
| επροσ̌κύναναν | προσκυνούσαν | ||
| έρθα | ήρθα | ||
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| έρθες | ήρθες | ||
| ερρούξαν | έπεσαν | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| έρ’ται | έρχεται | ||
| ερχάλ | σε κάθε περίπτωση, πάντως, πιθανότατα | herhâlde | |
| ερχίνεσαν | αρχίνησαν | ἀρχινῶ | |
| έρχουν | έρχονται | ||
| έρχουνταν | έρχονται | ||
| έρχουσαν | έρχονταν | ||
| έρχουτον | ερχόταν | ||
| ερωτάτε | ρωτάτε | ||
| έσαν | ήταν | ||
| εσάρεψεν | τύλιξε, περικύκλωσε, άρεσε | sarmak | |
| εσέβα | μπήκα | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| εσέν | εσένα | ||
| εσ̌κέπασεν | σκέπασε | ||
| έσ’κωναν | σήκωναν | ||
| έσ’κωνεν | σήκωνε | ||
| εσόν | δικός/ή/ό σου | ||
| εσ̌ονλιάτεψαν | έδωσαν χαρά, ψυχαγώγησαν, μτφ. ζωντάνεψαν | ||
| εσπέρ’ναν | έσπερναν | ||
| έστεκεν | στεκόταν | ||
| εστεφανώθαν | στεφανώθηκαν, παντρεύτηκαν | ||
| εστοίβαξεν | στοίβαξε | ||
| εστοχάστεν | στοχάστηκε | ||
| εσυγομίασεν | μάζεψε και έδεσε | ||
| ετεκμιλιάεψεν | ολοκλήρωσε, τελείωσε | tekmillemek | |
| ετέρεσα | κοίταξα | ||
| ετέρεσαν | κοίταξαν | ||
| ετέρεσεν | κοίταξε | ||
| ετέρ’ναν | κοιτούσαν | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετουγ̆ίρτεψεν | ανακοίνωσε, γνωστοποίησε, έκανε κτ να ακουστεί | duyurmak | |
| ετράνυναν | μεγάλωσαν, αναθρεύτηκαν | τρανόω-ῶ | |
| ετράνυνεν | μεγάλωσε, ανατράφηκε | τρανόω-ῶ | |
| ετσάκωνεν | έσπαζε | ||
| εύκαιρα | άδεια, χωρίς περιεχόμενο/νόημα, ανούσια, μτφ. ανοησίες, (ουσ. τα) τα μαλακά μέρη της κοιλίας, βουβώνας | ||
| εύκαιρος | άδειος, αδειανός, (αρσ.) ανόητος, κουφιοκέφαλος | ||
| ευκήν | ευχή | ||
| ευλογημέντσα | ευλογημένη | ||
| εύρεν | βρήκε | ||
| ευρίουσαν | βρίσκονταν | ||
| ευρίουτον | βρισκόταν | ||
| ευτάει | κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ευτάς | κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ευτάω | κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| εφέκα | άφησα | ||
| εφέκε | άφησε | ||
| εφέκεν | άφησε | ||
| εφήν’ναν | άφηναν | ||
| εφόρ’σεν | έντυσε κπ | ||
| έφτεινεν | άναβε | ||
| εφτωχ̌είαν | φτώχεια | ||
| εφτωχ̌οί | φτωχοί | ||
| εφτωχόν | φτωχό | ||
| εφτωχούς | φτωχούς | ||
| έχ̌’ | έχει | ||
| έχ’ | έχω | ||
| εχάσαν | χάνονταν, έδιωξαν, πέταξαν | ||
| εχ̌έρεψεν | χήρεψε | ||
| εχ̌ιόντσεν | χιόνισε | ||
| έχ’νε | έχουνε | ||
| εχόρταζαν | χόρταιναν | ||
| εχόρτασεν | χόρτασε | ||
| εχτέθαν | απέκτησαν | ||
| έχτ’σεν | έχτισε | ||
| ζατί | ούτως ή άλλως, εξάλλου, ήδη, φυσικά | zaten < ẕāten | |
| ζατιντάν | φυσικά, εξαρχής | zatından < zat + -ından | |
| ’ζήν’ναν | ζούσαν | ||
| ζήση | η ζωή, ο τρόπος ζωής, ο βίος του ανθρώπου | ||
| ζιφκόπον | μικρή ζίπκα, αντρική φορεσιά της εποχής | zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) + -όπον | |
| ημερ’κόν | μεροκάματο | ||
| ημερ’κόπα | (υποκορ.) μεροκάματα | ||
| ημπορεί | μπορεί, ίσως | ||
| ήμ’σ’ | ήμισυ, μισό | ||
| ήμ’ψ’ | ήμισυ, μισό | ||
| ήντι͜αν | οτιδήποτε, ό,τι | ||
| ήντσαν | οποιοσδήποτε, όποιος / οποιονδήποτε, όποιον | ||
| ’θε | του/της | ||
| θέλ’νε | θέλουν | ||
| θέλτς | θέλεις | ||
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| ιρι͜άτι͜α | εισοδήματα, πρόσοδοι, αποδόσεις | irat < īrād | |
| ίσ̌-σαχαπής | εργοδότης, αφεντικό, ιδιοκτήτης επιχείρησης | iş sahibi < ṣāḥib | |
| ιφτυ͜άρ’ | φτυάρι | πτυάριον | |
| ’κ’ | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| κά’ | κάτι | ||
| Καζάκ’ | Καζάκοι | ||
| Καζάκ’ς | Καζάκους | ||
| καζανεύ’νε | κερδίζουν, αποκτούν πλούτο | kazanmak | |
| καζαντζ̌ιλούκ’ | το επάγγελμα του λεβητοποιού, κατασκευαστή χάλκινων καζανιών | kazancılık | |
| καζάρμαν | στρατώνας | казарма | |
| καζάρμας | (ον.πληθ.,τα) στρατώνες | казарма | |
| καθαείς | καθένας | ||
| κάθαν | κάθε | ||
| κάθεν | κάτω, κάθε | ||
| κάθουν | κάθονται | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καϊμέ-καπια | πορτοφόλια | kayme kabı (θήκη χαρτονομισμάτων) < qāʾima + kap (θήκη, δοχείο) | |
| Καλανταρί’ | (γεν.) Γενάρη | ||
| καλλίον | (επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα | ||
| καλόκαιρον | καλοκαίρι | ||
| καλοπίταγος | πρόθυμος, που εκτελεί απρόσκοπτα μια διαταγή/θέλημα | ||
| κάμασην | κάματος, ημερομίσθιο | ||
| καματεροί | εργατικοί | ||
| καματερόν | καματερό/ή, εργατικό/ή | ||
| καματερός | εργατικός | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| καμπαναρί’ς | καμπαναριά | ||
| καμπάνας | (ον.πληθ., τα) καμπάνες | ||
| καν’νάν | κανέναν | ||
| κάπ’ | κάπου | ||
| κάπ’ και που | κάπου-κάπου, πότε-πότε, από κάποτε | ||
| καπνόπον | (υποκορ.) καπνά | ||
| καπνούς | (πληθ.,τα) καπνά | ||
| καρακούλια | κοντόσγουρα γουναρικά από το τρίχωμα αρνιών της ομώνυμης φυλής προβάτων. | karakül / караку́ль (από την ομώνυμη περιοχή Kara Kul (Qorako‘l=μαύρη λίμνη) της Μπουχάρας του σημερινού Ουζμπεκιστάν) | |
| καρίπ’ | μοναχικό, ορφανό, εξαθλιωμένο | garip/ġarīb | |
| καριπίας | μοναξιές | garip/ġarīb | |
| κάρτασ̌’ | αδελφέ! | kardeş | |
| Καρτερή | Κατερίνα | ||
| Καρτερήν | Κατερίνα | ||
| Καρτερής | Κατερίνας | ||
| Καρτερίτσαν | Κατερινούλα | ||
| κάσ̌ι͜α | απότομοι βράχοι, γκρεμοί | kaş | |
| κάτ’ | κάτι | ||
| κατεμία | μόνιμα, συνεχώς | αγν. ετυμ. | |
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κατούσ̌κας | μικρές ξύλινες κάδες, βαρελάκια | каду́шка < кадка < κᾰ́δος | |
| κάτ’ς | κάποιος/α | ||
| Καυκάζ’ | Καύκασο | ||
| κείνταν | κείτονται, ξαπλώνουν | ||
| κεράσ’ | κεράσι, κερασιά | ||
| Κερεκάδι͜α | Κυριακές | ||
| Κερεκήν | Κυριακή | ||
| κερι͜ά | ταιριαστός/ή/ό, ταιριαστά | göre | |
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| ’κι | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κι αμ’ | και βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! | και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή | |
| κιάν’ | και άνω, και εξής, και πέρα | ||
| κιφάλι | κεφάλι | ||
| κιφιστάνια | αδιάβατα, πυκνά | αγν. ετυμ. | |
| κλώσ̌κεται | (αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει | ||
| κλώσκουνταν | (αμετάβ.) γυρίζουν, επιστρέφουν | ||
| κοκκία | σιτάρια, κόκκοι σιταριού | ||
| κοκκινειδίν | κοκκινωπό | ||
| κολάι | ευκολία, άνεση, ευχέρεια | kolay | |
| κολαϊλούκ’ | ευκολία | kolaylık | |
| κομάρ’ | κουμάρι, τυχερό παιχνίδι με ζάρια | kumar/ḳimār | |
| κομπίουμες | ξεγελιόμαστε, εξαπατιόμαστε | κομβόω | |
| κοπανίγεται | κοπανιέται | ||
| κοπάτ’κον | χονδρό, αλύγιστο | αγν. ετυμ. | |
| κορδυλόπον | (υποκορ.) κόμπος • μικρό κομπόδεμα | κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) | |
| κορκότα | ξεφλουδισμένα και χονδραλεσμένα σιτάρια ή κριθάρια από τα οποία παρασκευάζουν σούπα | կորկոտ (korkot) | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κοτών | (γεν. πληθ.) ξύλινο δοχείο και μονάδα μέτρησης σιτηρών, με διαφορετική χωρητικότητα κατά περιοχή. Χρησιμοποιούνταν και για τον υπολογισμό της έκτασης καλλιεργήσιμων χωραφιών | κότιν (κότ’) < τουρκ. διαλεκτ. kot < καρτβελ. ḳodi (γεωργ., μεγρ., λαζ.) < πρωτοκαρτβ. *ḳwad- / *ḳwed- | |
| κουγκαντζ̌άρι͜α | σγουρά | ||
| Κουπάν’ | Κουμπάν, ιστορική και γεωγραφική περιοχή στο Βόρειο Καύκασο της νότιας Ρωσίας | Кубань | |
| κουράζ’ | σπάω/ει, κόβω/ει στη μέση, διασχίζει | kırmak | |
| κουρεμέν’ | ταλαίπωροι | ||
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κουρεύκεσαι | στήνεσαι, τακτοποιείσαι, ρυθμίζεσαι | kurmak | |
| Κουρίμ’ | Κριμαία | Kırım < κριμαιοτατ. Qırım, πβ. ρωσ. Крым | |
| Κουριμί’ | Κριμαίας | Kırım < κριμαιοτατ. Qırım, πβ. ρωσ. Крым | |
| κουρπέτ’ | ξενιτειά, το ξενίτεμα | gurbet < ġurbet | |
| κουρπέτ’ν | ξενίτεμα | gurbet < ġurbet | |
| κουρτσ̌οβάτ’ | εκχέρσωση, εκρίζωση δέντρων, θάμνων και πρέμνων για την εκκαθάριση εδάφους | корчева́ть | |
| κουσμέτ’ | τυχερό, μοίρα, ριζικό | kısmet/ḳismet | |
| κόφτ’ | κόβει | ||
| κόφτει | κόβει | ||
| Κρένασα | χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασας | (γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρενασέτ’ | αυτοί που είναι από την Κρένασα, χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρενασέτες | αυτός που είναι από την Κρένασα, χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κρούω | χτυπώ | ||
| κρύβ’ | κρύβει | ||
| κρύο̤ς | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κρύφκεται | κρύβεται | ||
| κύρ’ | πατέρα | ||
| κυρού | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| ’κχ̌ύεται | εκχύνεται, χύνεται, εκρέει | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| λαφρός | ελαφρός • (μτφ.) πρόθυμος | ||
| λάχ̌’ | είθε, μακάρι, μήπως και (με την ελπίδα να συμβεί) | ευκτ. λάχοι < έλαχον < λαγχάνω | |
| λέγ’ν’ | λένε | ||
| λέγ’νε | λένε | ||
| λέγουμ’ | λέμε | ||
| λέγουμε | λέμε | ||
| λειφτασέας | ελλείψεις • (μτφ.) ανάγκες | ||
| λετσ̌έκια | γυναικεία μαντίλια που χρησίμευαν ως κάλυμμα κεφαλής δεμένα σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| ληγάρι͜α | γρήγορα | ||
| λιαφσί | κυριολεκτικά, κατά λέξη · επιτατικά, πραγματικά, όντως | lafzi < lafẓī | |
| λίρας | λίρες | ||
| λογαρίαν | λογαριασμός | ||
| λούγελην | δημοσιά, επαρχιακός δρόμος | il yolu | |
| μαθάντς | μαθαίνεις | ||
| μαθίζ’νε | μαθαίνουν κτ σε κπ, διδάσκουν | ||
| Μαϊκόπ’ | (τοπων.) πόλη του Βόρειου Καυκάσου, στη σημερινή Ρωσία, πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αντιγκέας, κοντά στον ποταμό Μπέλαγια | ρωσ. Майкоп (Majkop) | |
| μαλέζ’ | υδαρής χυλός, αλευρόσουπα | ||
| μαλλόπα | μαλλάκια | ||
| μαναστήρ’ | μοναστήρι | ||
| μανάτι͜α | κολοκύθια ψημένα στο φούρνο σε μεγάλα κομμάτια | ||
| μαναχόν | (έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά | ||
| μαναχός | μοναχός, μόνος | ||
| μανέας | καπνιές | ||
| μαραπάδες | κολίγοι, χωρικοί που καλλιεργούσαν ξένη γη, συνήθως έναντι μεριδίου της παραγωγής • άποροι γεωργοί | maraba < murābaˁa(t) | |
| Μαρούσ̌κα | Μαριγώ • (γενικά) η κοπέλα | Маруська | |
| μασ̌ίνας | γενικά οι μηχανές/τα μηχανήματα, αυτοκίνητα ή τρένα ή τρακτέρ | машина/μηχανή | |
| μασλι͜άνκας | ηλιοτρόπια, φυτά από τους σπόρους του οποίου παράγεται ηλιέλαιο | масля́нка < масляный «ελαιώδης, λαδερός» | |
| μαυρειδερόν | που έχει σκούρο χρώμα, μελαχρινό | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| Μεγγρέλ’ | (ή Μιγγρέλοι) καρτβελικός λαός της δυτικής Γεωργίας, με ιστορική κοιτίδα τη Μεγγρελία, ανατολικά της Αμπχαζίας. Μιλούν τη μιγγρελική γλώσσα, συγγενική με τη γεωργιανή και τη λαζική | მეგრელები | |
| μεκατίρ’ν | αξία (ηθική), ποσότητα, ικανότητα | (ενικ.) miḳdār/ (πληθ.) meḳādīr/mawaqīdīr | |
| μελεσσίδ’ | μέλισσα | ||
| μελίξανθα | ξανθά στο χρώμα του μελιού | ||
| Μελιτόπολη | πόλη της νότιας Ουκρανίας, στην περιφέρεια Ζαπορίζια, κοντά στην Αζοφική Θάλασσα | Мелитополь | |
| Μελιτόπολην | πόλη της νότιας Ουκρανίας, στην περιφέρεια Ζαπορίζια, κοντά στην Αζοφική Θάλασσα | Мелитополь | |
| μερέαν | μεριά | ||
| μέρι͜α | μέρη | ||
| μερι͜άμ’ | πάντως, σε κάθε περίπτωση | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μετά | (με αιτιατική) συνοδεία, μαζί με | ||
| μεταλλίκ’ | κέρμα, χάλκινο νόμισμα της εποχής | ||
| μεχτι͜άτσ̌’ | άποροι, εξαρτώμενοι, αυτοί που είναι σε ανάγκη | muhtaç < muḥtāc | |
| μηναίον | μηνιαίος μισθός, μηνιάτικο | ||
| μήνας | (τα) μήνες | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| μιγκίν | πιθανός τρόπος, δυνατότητα | mümkün/mumkin | |
| μιλέτ’ | φυλή, έθνος | millet | |
| μιλέτι͜α | φυλές, έθνη | millet | |
| μίλκια | κτήματα, ακίνητα | mülk < mulk | |
| μουζ̌ίκ’ | χωρικοί, αγρότες | мужик | |
| Μουχαμετάν’ | Μωαμεθανοί | ||
| μουχαπέτ’ | κουβέντα, φιλική συνομιλία, συνεκδ. φιλική συνεστίαση (συνήθως μετά μουσικής) | muhabbet/maḥabbet | |
| ναμκιόρ’ | αχάριστοι, αγνώμονες | nankör < nānkūr | |
| νασταγιάσ̌νης | πραγματικός, γνήσιος, αληθινός, κανονικός, σωστός | настоя́щий | |
| ναφιλέν | μάταιο/α, ανώφελο | nafile/nāfile | |
| νέ | ούτε | ne | |
| νεγκά͜εις | κουράζεις | ||
| νέισσα | νέα | ||
| νέοις | νέους | ||
| νεστικά | νηστικά | ||
| νιατεμένον | οργωμένο, καλλιεργημένο | νεάω | |
| Νιέτ, χαζάιν, βαμ νι ουτόπνο ραπότατ | Όχι, αφέντη, δεν είναι ταιριαστό να δουλεύετε εσείς! | Нет, хозяин, вам неудобно работать | |
| νιέτ’ν | σκοπός, πρόθεση | niyet/niyyet | |
| νιπεσπριμέννο | οπωσδήποτε, χωρίς άλλο, εξάπαντος | непременно | |
| νοικίαγμαν | ενοικίαση | ||
| νοικιάγουμαι | νοικιάζομαι | ||
| νοικιάζ’νε | νοικιάζουν | ||
| ντου | ότι, που, αυτό/ά που | ||
| ’ντροπι͜άζ’ | (εντροπι͜άζ’) ντροπιάζει | ||
| ξάι | καθόλου | ||
| ξαν | πάλι, ξανά | ||
| ’ξέβα | βγήκα, ανέβηκα | ||
| ξέν’ | ξένοι | ||
| ξενιτεύ’ | ξενιτεύεται | ||
| ξενιτεύ’νε | ξενιτεύονται | ||
| ξενιτι͜άντ’ | ξενιτεμένοι | ||
| ξενοχωρίτ’ | ξένοι, που προέρχονται από άλλο χωριό | ||
| ’ξέρ’ν’ | ξέρουν | ||
| ’ξέρ’ς | ξέρεις | ||
| όθεν | όπου, οπουδήποτε, σε όποιον | ||
| οικοκοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οικοκύρ’ | (ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες | ||
| οικοκύρα | νοικοκυρά | ||
| οικοκυρίαν | νοικοκυριό | ||
| οικοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οκάδες | οθωμανική μονάδα μέτρησης μάζας | okka < uḳiyya(t) أُوقيّة < uḳiyyā / unḳiyyā אוקיא < oúnkia οὐγκία < uncia | |
| όλ’ | όλοι/ες/α | ||
| ολάν | βρε, βρε συ | ||
| όλια | όλα | ||
| ολίγον | λίγο | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| ολόγ̆ερα | ολόγυρα | ||
| ολόγ̆ια | ολόκληρα | ||
| όλτς | όλους | ||
| ομμάτ’ | μάτι | ||
| ομμάτι | μάτι | ὀμμάτιον | |
| ομμάτ’ν | μάτι | ||
| όνεμαν | όνομα | ||
| ονέματα | ονόματα | ||
| όνερον | όνειρο | ||
| ονέρ’τα | όνειρα | ||
| όνταν | όταν | ||
| οξυπόλ’τον | ξυπόλητος/η/ο | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| οπίσ̌’ κεσ’ | πίσω εκεί πέρα | ||
| ορθίαν | αλήθεια, σωστό, ορθό | ||
| ορμάνια | δάση | orman | |
| όσα | όσες φορές, κάθε που, όποτε | ||
| οσήμερον | σήμερα | ||
| οσπίτι | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπίτ’ν | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπιτόπο | σπιτάκι | hospitium<hospes + -όπον | |
| οσπιτόπον | σπιτάκι | hospitium<hospes | |
| οτότε | τότε | ||
| οφέτος | φέτος | ||
| οφίδ’ | φίδι | ||
| οψέ | χθες | ||
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| παγάτσ̌ι͜α | αποσκευές, μπαγάζια | bagaj < bagage | |
| παγιατεύ’ | μπαγιατεύει, παλιώνει· (μτφ) χρονίζει, παγιώνεται, γίνεται μόνιμος (για δυσάρεστη κατάσταση) | bayat | |
| πάγ’νε | πηγαίνουν, έφυγαν, πάνε | ||
| πάγω | πηγαίνω, πάω | ||
| παί͜εις | παίζεις | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδί’ | παιδιού | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παιδίων | παιδιών | ||
| παιδόπον | παιδάκι | ||
| παίρ’ν’ | παίρνουν | ||
| πακάλτς | μπακάλης | bakkal < baḳḳāl | |
| παλαχάνια | πρόχειρα οικήματα, εργατικά καταλύματα | балаган (balagán) · έχει προταθεί σύνδεση με το περσ. bālāxāne «ανώγειο». | |
| πάν’ | (ον.πληθ., οι) μεγαλοκτηματίες, τσιφλικάδες, ισχυροί γαιοκτήμονες | пан | |
| πάνκαν | τράπεζα | banka < banca | |
| παρά | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παρά παραΐ καζανούρ | (εκφ.) το χρήμα φέρνει χρήμα | para parayı kazanır | |
| παρακάθ’ | συνάθροιση, ολονυχτία | ||
| παράν | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παραχότ’ | ατμόπλοιο | пароход | |
| παρνίκια | φυτώρια καπνού, μικρές υπερυψωμένες παραλληλόγραμμες νησίδες, στις οποίες οι σπόροι του καπνού γίνονται μικρά φυτά | парник | |
| παρόπον | (υποκορ.) λεφτά, χρήμα | para/pāre | |
| παρχαροζύγουδα | βελονόφυλλες πόες στα παρχάρια | ||
| πάσ̌’ | (εν συνθέσει με το ρήμα ευτάω) τα βγάζω πέρα | baş etmek | |
| πασ̌ιπόρτ’ν | διαβατήριο | pasaport<passa porte | |
| πασ̌κεί | μπας και είναι, μήπως είναι | πᾶς καί ἔνι | |
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| παταχώνει | χαντακώνει | αγν.ετυμ. | |
| πατριώτοι | πατριώτες | ||
| παχτσ̌ούσ̌ι͜α | φιλοδωρήματα | bahşiş < baḫşiş | |
| πεϊχουζούρ’ | χωρίς γαλήνη, ανήσυχο | bî- + huzur < bē + ḥużūr | |
| πέκια | ίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) | belki (αραβ. bel+ περσ. ki) | |
| πενλίν | φανερό, εμφανές, πρόδηλο | belli | |
| πέρβοϊ χαζαΐνος | πρώτο αφεντικό | первый хозяин | |
| περισσόν | περίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό | ||
| περσιζ’νόν | περσινό | ||
| πιλέ | ακόμη και, πολύ | bile | |
| πιρνά | πρωί, πρωινιάτικα, αύριο | ||
| πιρνόν | πρωί | ||
| ’πίσ’ | (οπίσ’) πίσω | ||
| πίτροπον | επίτροπο, πρόσωπο στο οποίο ανατέθηκε η συντήρηση ναού | ||
| ’πίχ̌ερος | επιδέξιος | ||
| πλάν | πλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα | ||
| πλαντατόρ’ | ιδιοκτήτες φυτείας | плантатор < plantation < plantare | |
| πλαντάτορας | ιδιοκτήτης φυτείας | плантатор < plantation < plantare | |
| πλαντάτσια | φυτεία, εκτεταμένη καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλαντάτσιαν | φυτεία, εκτεταμένη καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλαντάτσιας | φυτείας, εκτεταμένης καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλέοι | περισσότεροι | ||
| πλέο̤ν | πλέον, περισσότερο | ||
| πλερωμή | πληρωμή | ||
| ποδάρι͜α | πόδια | ||
| ποδάρ’ν | πόδι | ||
| ποζ | γκρι | boz | |
| ’ποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| ’ποίν’νεν | (εποίν’νεν) έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| ποίος | (ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος | ||
| ποίσιμον | η πράξη ή η διαδικασία του να κάνεις, να κατασκευάζεις ή να δημιουργείς κάτι· η εκτέλεση, η πραγματοποίηση ενός έργου | ποιέω-ῶ | |
| ποίσον | (προστ.) κάνε, φτιάξε | ποιέω-ῶ | |
| Πόλ’ | Πόλη, την Κωνσταντινούπολη | ||
| πολανεύκουνταν | γίνονταν μπόλικοι/πολλοί | bollanmak | |
| πολιτείας | (ον.πληθ.,τα) πολιτείες, πόλεις | ||
| πολλά | (επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ | ||
| ποπάν | παπά | ||
| ποπάς | παπάς | ||
| ’πορείς | μπορείς | ||
| πορπάτεμαν | περπάτημα | ||
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| ποταμόπον | ποταμάκι | ||
| πουδέν | πουθενά | ||
| πρικάτσ̌ικοι | επιστάτες, διαχειριστές αγροκτήματος ή περιουσίας· εξουσιοδοτημένοι υπάλληλοι εμπόρου | прика́зчик | |
| πρικάτσ̌ικον | επιστάτη, διαχειριστή αγροκτήματος ή περιουσίας· εξουσιοδοτημένο υπάλληλο εμπόρου | прика́зчик | |
| προγατομμάτ’κον | αυτό που έχει μάτια σαν του πρόβατου ως προς το χρώμα | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| Ρουσάντ’ | Ρώσοι | ||
| Ρουσαντίων | Ρώσων | ||
| Ρουσάντς | Ρώσους | ||
| Ρουσία | Ρωσία | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| Ρουσίας | Ρωσίας | ||
| ρούσικα | ρωσικά | ||
| ’ρχουμαι | (έρχουμαι) έρχομαι | ||
| ρωμαίικα | (τουρκ. Rumca) η γλώσσα των Ρωμιών, η ποντιακή γλώσσα, αυτά που είναι των Ρωμιών γενικά | ||
| ρωμαίικον | αυτό που είναι των Ρωμιών, ελληνικό | ||
| Ρωμαίοι | οι ορθόδοξοι χριστιανοί πολίτες επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας | ||
| Ρωμαίοις | Ρωμιούς (ορθόδοξοι χριστιανοί πολίτες επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) | ||
| Ρωμαίο̤ν | Ρωμιό (ορθόδοξο χριστιανό πολίτη επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας | ||
| σάγκι | λες και, σαν να | sanki | san + ki | |
| σαγλάμ | άθικτο, αλώβητο, γερό, υγιές | sağlam | |
| σαήν | ταχυδρόμο | sāʿy | |
| σαής | ταχυδρόμος | sāʿy | |
| σ̌αλένεν | μάλλινο, από εγχώριο σάλι | şal < şāl + -ένεν | |
| σ̌άπκας | καπέλα, σκούφοι | şapka < шапка | |
| σαράγια | παλάτια | saray < serāy | |
| σαρεύ’νε | τυλίγουν, περικυκλώνουν, εναγκαλίζονται, μτφ. αρέσουν σε | sarmak | |
| σερανταδώδεκα | πάμπολλα, απειράριθμα | σαράντα+δώδεκα | |
| σεφίλ’κον | φρόνιμο, που έχει καλή συμπεριφορά, συνεσταλμένο, ντροπαλό | οθ. περιόδου sefil < safīl | |
| σιμά | κοντά | ||
| σίτα | καθώς, ενώ | σόταν<εις όταν | |
| σ̌κίζ’ | σκίζω/ει | ||
| σκολεία | σχολεία | ||
| σ’κών’ | σηκώνω/ει | ||
| σοι | στους/στις, τους/τις | ||
| Σοκούμ’ | Σοχούμ ή Σουχούμι, πόλη της σημ. Γεωργίας | ||
| σοούντα | εν τέλει, στην τελική | sonunda | |
| σούσ̌κας | ξηραντήρια καπνού, ειδικές εγκαταστάσεις ή υπόστεγα όπου απλώνονταν και αποξηραίνονταν τα καπνόφυλλα | су́шка «ξήρανση, αποξήρανση» < суши́ть «ξηραίνω» | |
| ’σπιτί’ | σπιτιού | hospitium<hospes | |
| Στάθιον | (κύρ. όνομα) Στάθη | ||
| στέκ’νε | στέκουν | ||
| στεναχωρεύκουμαι | στενοχωριέμαι | ||
| ’στόχ̌εψεν | παρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε | ||
| στράταν | δρόμο | ||
| στρόκ’ | μίσθωση εργάτη για ορισμένο χρονικό διάστημα, συνήθως μηνιαία ή ετήσια | срок < сърокъ «καθορισμένος χρόνος, προθεσμία» | |
| συγενόν | συγγενή | ||
| συγενούς | συγγενείς | ||
| συγκράτι͜α | κολλητά | ||
| Συμφερόπολη | πόλη της Κριμαίας, στη σημερινή Ουκρανία, διοικητικό κέντρο της χερσονήσου. | Симферополь < συμφέρον + πόλις, με την έννοια «πόλη του κοινού συμφέροντος» ή «πόλη του κοινού καλού» | |
| συντάραγα | ανάμεικτα | ||
| συντέκνισσα | κουμπάρα από βάπτιση | ||
| σύντεκνο | κουμπάρο από βάπτιση | ||
| σύρ’ | σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει | ||
| ’σώγαμπρον | παντρεμένος άντρας ο οποίος μένει με τη γυναίκα του και τα πεθερικά του στο σπίτι τους | έσω + γαμπρός | |
| ταμαχκιαρλούκ’ν | φιλαργυρία, απληστία, πλεονεξία, τσιγκουνιά | tamahkârlık<ṭamaʿ | |
| Τατάρ’ | Τάταροι, τουρκόφωνοι λαοί της Ευρασίας. Ζουν κυρίως στη Ρωσία, στην Κριμαία και σε περιοχές της πρώην ΕΣΣΔ, με συνολικό πληθυσμό που υπολογίζεται γύρω στα 7 εκατομμύρια | ||
| τατσ̌άνκαν | ψηλή, ελαφριά και αναπαυτική ιππήλατη άμαξα πολυτελείας, συνήθως τετράτροχη και με αναρτήσεις | тача́нка | |
| ταχσιλτάρ’ς | φοροεισπράκτορας | tahsildar < taḥṣīl + -dār | |
| τεά | τάχα, δήθεν, υποτίθεται | deyü (οθωμ. περιόδου) | |
| τεγμέ | δύσκολα, σπανίως | αγν. ετυμολ. | |
| τελεμονήν | τελειωμό | ||
| τελοβίτ’ | δραστήριοι, επιχειρηματικοί, πρακτικοί και ικανοί στη διαχείριση εργασιών ή υποθέσεων | делови́тый | |
| τερείς | κοιτάς | ||
| τερείτε | κοιτάτε | ||
| τερνέκ’ | (παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση | dernek | |
| τερούμε | κοιτάμε | ||
| τερούν | κοιτούν | ||
| τερώ | κοιτώ | ||
| τεσετίνας | (ον.πληθ.,τα) έκταση περίπου 10 στρεμμάτων | десятина << десять (désjat’) «δέκα» | |
| τιδέν | τίποτα | ||
| τιζέν | σχέδιο, τρόπος οργάνωσης ή διευθέτησης· τάξη, ρύθμιση, τακτοποίηση | düzen | |
| τιζένια | σχέδια, τρόποι οργάνωσης ή διευθέτησης· ρυθμίσεις, τακτοποιήσεις | düzen | |
| τολόκας | (πληθ., τα) βοσκές, κοινόχρηστοι βοσκότοποι, εκτάσεις γης που χρησιμοποιούνται για τη βόσκηση ζώων. | толока́ | |
| τον οδόν | (ή το νοδόν) την θέση, αντί | ||
| τοπλαεύ’ | μαζεύω/ει, συγκεντρώνω/ει | toplamak | |
| τοπλαεύ’ν’ | μαζεύουν, συγκεντρώνουν | toplamak | |
| του λογού σ’ | του λόγου σου, εσένα | ||
| τουν | τους | ||
| Τούρκ’ | Τούρκοι | ||
| Τουρνάκελης | (γεν. του Τουρνάκελη), μεγάλο παρχάρι στις πλαγιές του όρους Καράκαπαν | ||
| τραγωδίαν | τραγούδι | ||
| τραγωδίας | τραγούδια | ||
| τρανούς | μεγάλους | ||
| τρανύτερον | μεγαλύτερο | τρανόω-ῶ | |
| τρέχ̌’ | τρέχει | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τρίδιπλα | τριπλά | ||
| τρόικαν | ιππήλατη άμαξα με τρία άλογα ζεμένα παράλληλα, κατ’ επέκταση, η ίδια η τριπλή ζεύξη αλόγων | тро́йка | |
| τρομάζ’ | τρέμει | ||
| Τρυγομηνά | Οκτώβριο | τρύγος<τρύγη + μήνας | |
| τσ’ | (ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός; | ||
| τσ̌αγγία | είδος μαλακού περσικού (παρθικού) υποδήματος από τη βυζαντινή περίοδο και εξής, το οποίο αναφερόταν σε υπόδημα ψηλό μέχρι τα γόνατα (μπότα) από ερυθρό δέρμα που προσαρμοζόταν στην κνήμη με κορδόνια | τζάγγα/τζαγγή ή τζαγγίον/zanca~zanga | |
| τσ̌αΐρι͜α | λιβάδια | çayır | |
| τσ̌άκ’ | τζάκι | ocak | |
| τσ̌ακάλτς | τσακάλι · (μτφ) πονηρός, επιτήδειος ή εκμεταλλευτής άνθρωπος | çakal < šaġāl < sṛgāla | |
| τσακωμένον | σπασμένο | ||
| τσ̌αρούχ̌ια | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌αρούχ̌ι͜α | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| Τσ̌εβιζλούκ | χωριό της κάτω Ματσούκας. Είχε 40 τουρκικές οικογένειες. Είχε έδρα Καϊμακάμη, επάρχου, ήταν το αρχαίο Δικαιόσημο, οι Καρυές των Κομνηνών. Στα 1857 ήταν έδρα της επιτροπής αναγνωρίσεως των κρυπτοχριστιανών της Ματσούκας, κατ’ εφαρμογή του Χάττι- χουμαγιούν | cevizlik=καρυδεώνας, άλσος με καρυδιές | |
| τσ̌εκινεύκουνταν | διστάζουν, συστέλλονται, δεν έχουν το θάρρος να κάνουν κτ, αποτραβιούνται | çekinmek | |
| τσ̌έπι͜αν | τσέπη | cep/ceyb | |
| Τσ̌ερκέζ’ | Τσερκέζοι ή Κιρκάσιοι, λαός του βορειοδυτικού Καυκάσου, με ιστορική κοιτίδα την Κιρκασία. Αυτοαποκαλούνται Αδύγοι (Adyghe) | Çerkez/Çerkes, πβ. ρωσ. черке́с (čerkés) και περσ. čarkas | |
| τση | της | ||
| τσ̌ιτάμ’ς | τιποτένιους, ανάξιους λόγου, άχρηστους, ανίκανους | cüdam < juḏām (=λέπρα) | |
| τσοι | τους/τις | ||
| τσ̌όλια | έρημα, ερημικά | çöl | |
| τσ̌ολίκ-τσ̌οτσούκ | γυναίκα και παιδιά, οικογένεια | çoluk çocuk | |
| τσ̌ορβάδες | πηχτές σούπες από ξεφλουδισμένο και χοντροκομμένο σιτάρι (κορκότο) | çorba/şūrbā | |
| Τσ̌ορναμόριαν | ιστορική περιοχή του βορειοδυτικού Καυκάσου, στα εδάφη των Κοζάκων της Μαύρης Θάλασσας, στην περιοχή του Κουμπάν | Черномо́рия (Μαύρη θάλασσα) | |
| τσ̌οσ̌ίτι͜α | είδη, ποικιλίες, κατηγορίες, λογιών | çeşit | |
| τσούνα | σκύλα | κύων→κύαινα | |
| υστερνά | κατοπινά, τελευταία | ||
| υστερνόν | κατοπινό, τελευταίο, στερνό | ||
| φαμελϊακώς | οικογενειακώς | famiglia | |
| φαμελΐαν | οικογένεια | famiglia | |
| φαρδέα | φαρδιά | ||
| φέρ’ | φέρνω/ει | ||
| φέρ’ς | φέρεις | ||
| φεύ’ | φεύγει | ||
| φογούμαι | φοβάμαι | ||
| φοράς | φορές | ||
| φορεσίας | (γεν. εν.) φορεσιάς, (ονομ. πληθ.) φορεσιές | ||
| ’φτάγ’ν’ | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάγ’νε | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάει | (ευτάει) κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ’φτάς | (ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ’φτάω | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χαζάιν | αφεντικό | хозяин | |
| χαζαΐνος | αφεντικό | хозяин | |
| χαζίρι͜α | έτοιμα | hazır/ḥāżir | |
| χ̌αιρετίας | χαιρετίσματα | ||
| χαϊρι͜άτι͜α | ευεργετήματα, φιλανθρωπίες | hayrat < ḫayrāt | |
| χαμαλούκ’ | χαμαλίκι, μεταφορά φορτίων· κατ’ επέκταση, βαριά και κοπιαστική χειρωνακτική εργασία | hamallık < hamal (=αχθοφόρος) < ḥammāl | |
| χαμάν | αμέσως, ευθύς, μονομιάς | hemen/hemān | |
| χαπέρι͜α | ειδήσεις, νέα | haber/ḫaber | |
| χασ̌λούκ’ | χαρτζιλίκι | harçlık | |
| χασ̌λουκόπον | (υποκορ.) χαρτζιλίκι | harçlık | |
| Χαψίκεης | (τη, γεν. θηλ.) κοινή ονομασία 4 χωριών της Άνω Ματσούκας, της Ζάβερας, Τσιαχαράντων, Μελιανάντων και Φαργανάντων. Μεγαλύτερο χωριό ήταν του Τσιαχαράντων. Και τα 4 χωριά μαζί είχαν πάνω από 1.300 κατοίκους, όλους Έλληνες χωρίς κανένα Τούρκο | Hamsiköy | |
| χ̌ειμων’κόν | χειμώνα | ||
| χεμ | και, επίσης, ταυτόχρονα | hem | |
| χ̌έρ’ | χέρι | ||
| χ̌έρ’ν | χέρι | ||
| χ̌ερόπον | χεράκι | ||
| χιτς̌ | καθόλου, διόλου, ποτέ· σε ερωτηματικές εκφράσεις, άραγε, τάχα, είναι ποτέ δυνατόν, με έμφαση στην αμφιβολία ή στο απίθανο | hiç/hīç | |
| χιτς̌-ολμάσα | τουλάχιστον, έστω, αν μη τι άλλο | hiç olmazsa | |
| ’χ’ν’ | έχουν | ||
| χολιασμένος | θυμωμένος, αγανακτισμένος | ||
| χουζμεκιάρ’ς | υπηρέτης | hizmet + -kâr < ḫidmet | |
| χουζμέτ’ | υπηρεσία, καθήκον, φροντίδα | hizmet < ḫidmet | |
| χούταρϊα | αγροκτήματα, απομονωμένοι αγροτικοί οικισμοί | хутор | |
| χρέ͜ητα | χρέη | ||
| χρέατα | χρέη | ||
| χρειαζούμενον | αναγκαίο | ||
| χρείσαι | χρεώνεσαι, δανείζεσαι | ||
| χρέο̤ς | χρέος | ||
| χρεφειλέτας | δανειστές | ||
| Χριστουγενναρί’ | Δεκεμβρίου | ||
| χροναίον | ετήσιος μισθός | ||
| χώρα | οι ξένοι γενικά, οι μη οικείοι, η ξενιτειά | ||
| χώραν | ξένους, μη οικείους, ξενιτειά | ||
| χώρας | ξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς | ||
| χωράφ’ | χωράφι | ||
| χωραφί’ | χωραφιού | ||
| χωραφόπον | χωραφάκι | ||
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ψέν’ | ψήνω/ει | ||
| ψ̌ην | ψυχή | ||
| ψιλορέας | τα μικρά έπιπλα και σκεύη σπιτιού, (γενικά) ψιλικά, ψιλοπράγματα | ||
| ωμία | ώμοι | ||
| ωμίν | ώμος | ||
| ώρας | ώρες | ||
| ώσνα | έως ότου, μέχρι να | ||
| ώσπουτα | έως ότου, ενόσω |
| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλ. |
|---|---|---|---|
| αγαπέσιμον | αξιαγάπητο | ||
| αγε-Κωνσταντινί’ | αγίου Κωνσταντίνου | ||
| Αγέννεν | αϊ-Γιάννη | ||
| αγούρι͜α | αγόρια νέα | ||
| αδ’ | εδώ | ||
| αδ’ απάν’ | εδώ πάνω | ||
| αδά | εδώ | ||
| αδακά | εδώ κόντα | ||
| αδακέσ’ | εδώ γύρω, κάπου εδώ | ||
| αδελφοπαίδ’ | πρώτος ξάδερφος | ||
| Αδολέτ’ | αυτοί που είναι από το χωριό Αδολή | ||
| Αδολέτες | αυτός που είναι από το χωριό Αδολή | ||
| Αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| ακεί | εκεί | ||
| άκλεροι | άκληροι, φτωχοί, δύστυχοι, ταλαίπωροι | ||
| αλατσ̌άκια | εισπρακτέα ποσά, χρέη | alacak | |
| αγ̆λί | αλίμονο | ||
| άλλε | άλλη | ||
| αλλομίαν | άλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά | ||
| ὰμ’ | αλλά | ama/ammā | |
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| αμουρατσούζ’ | (γεν./αιτ. ενικ.) αυτός που έχει ανεκπλήρωτες επιθυμίες/στόχους, μτφ. άμοιρο | muratsız | |
| άν’ | άνω, πάνω, άνωθεν | ||
| ανασπάλλ’ | ξεχνάω/ει ή ξεχάσω/ει | ||
| άναυα | εκτός (από) | άνευ | |
| ανέγβαλτος | άβγαλτος, αμαθής | ||
| ανεγνώριμον | μη γνώριμο, άγνωστο, ξένο | ||
| ανέτερον | ανώτερο, πλην/εκτός | ||
| ανευχαρίστετοι | αυτοί που δεν είναι ευχαριστημένοι • αγνώμονες | ||
| ανεχ̌ετεία | φτώχεια, πενία | ||
| ανεχ̌ετείαν | φτώχεια, πενία | ||
| άνθεν | επάνω, από πάνω | ||
| ανθρώπ’ | άνθρωποι | ||
| ανθρωπίαν | ανθρωπιά | ||
| ανθρώπ’ς | ανθρώπους | ||
| αντρίζ’ | παντρεύει, παντρεύεται | ||
| αντρού | άντρα | ||
| αγ̆ούτ’ | αυτοί | ||
| Αούτκαν | παλιός οικισμός και σήμερα συνοικία της Γιάλτας στην Κριμαία, στο δυτικό άκρο της πόλης, κοντά στις εκβολές του ποταμού Ουτσάν-Σου | ρωσ. Аутка, ουκρ. Аутка | |
| αγ̆ούτο | αυτό | ||
| αγ̆ουτουνούς | τέτοιους | ||
| απ’ ομπρότς | από παλιά | από εμπρός | |
| απάν’ | πάνω | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| απλάκ’ | ανοιχτό, φαρδύ | ||
| απλών’ | απλώνει | ||
| αποδι͜αφορωμένα | αυτά που δεν αποφέρουν κέρδος ή ωφέλεια • μτφ. ξεζουμισμένα | ||
| απομέν’ | απομένει | ||
| απομέν’νε | απομένουν | ||
| άπορα | αυτά που στερούνται τα βασικά στην ζωή τους, φτωχά • (για σωματική πάθηση) τα ανίκανα προς εργασία, ανάπηρα, παράλυτα • (για πράγματα) κακής ποιότητος, δύσβατα μέρη | ||
| αποφκά | από κάτω | ||
| αποχταλούται | μετατοπίζεται, μετοικεί | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| αρά-σειρά | πότε-πότε, περιστασιακά | ||
| αργάτας | εργάτες | ||
| αργατικόν | μεροκάματο | ||
| αργάτοι | εργάτες | ||
| αργάτ’ς | εργάτης | ||
| αρτούκ | πλέον, τώρα πια, υπόλειμμα/περίσσευμα | artık | |
| αρτουρεύ’ν’ | περισσεύουν, αυξάνουν, αποταμιεύουν, εξοικονομούν | artırmak | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ας σην | απ’ την | ασό σην (από την) | |
| ας σο | απ’ το | ασό σο (από το) | |
| ας σον | απ’ τον | ασό σον (από τον) | |
| ας σου | από του, από τότε που/αφότου, από αυτό που | ||
| ασ’ | από | ||
| ασημένεν | ασημένιο | ||
| ασ̌κέπαγον | ασκέπαστο, μη επαρκώς ντυμένο, με ακάλυπτο το κεφάλι | ||
| ατ’ | αυτού/του | ||
| ατά | αυτά | ||
| ατα | αυτά | ||
| ατείν’ | αυτοί | ||
| ατέτι͜α | έθιμα, (ουσ.) τυπικά | adet/ʿaded | |
| ατό | αυτό | ||
| ατός | αυτός | ||
| ατόσον | τόσο | ||
| ατουν | τους | ||
| ατουνε | τους | ||
| ατ’ς | αυτής/της ή αυτούς/τους | ||
| ατσ̌αμής | αρχάριος, άβγαλτος | acemi < ʿacemī | |
| ατσ̌ελέα | βιαστικά, γρήγορα | acele < ʿacele | |
| ατώρα | τώρα | ||
| αφήν’ν’ | αφήνουν | ||
| αφήν’νε | αφήνουν | ||
| αφκά | κάτω | ||
| άφτς | ανάβεις | ||
| αχπάσ̌κεται | αναχωρεί, φεύγει, κινεί για | ||
| αχτό εζνάιτ | ποιος ξέρει; | кто знает | |
| βαθέα | βαθιά | ||
| ’γ̆βαίν’νε | (εγβαίν’νε) βγαίνουν | ||
| ’γ̆βάλ’ν’ | βγάζουν | ||
| βαρέα | βαριά, συχνά, πολύ | ||
| βασιλιακόν | βασιλικό/ή | ||
| ’γ̆βγαίν’νε | βγαίνουν | ||
| βερετσ̌έκια | χρέη | verecek | |
| βερκία | φόροι, έξοδα (σπιτιού/επιχείρησης) | vergi | |
| βέρσ̌ι͜α | ρωσική μονάδα μήκους ίσης με 1,07 χλμ | верста | |
| βζήν’ | σβήνω/ει | ||
| βούτορον | βούτυρο | ||
| βράδον | βράδυ | ||
| ’βρήκ’ς | (ευρήκ’ς) βρίσκεις | ||
| βρουχνιαγμένον | μουχλιασμένο | ||
| γατσ̌ίλια | μωρά παιδιά | αγν. ετυμ. | |
| ’γβαίν’ | βγαίνω/ει | ||
| ’γβαίν’ς | βγαίνεις | ||
| ’γβαίνω | βγαίνω | ||
| ’γβάλτς | βάλεις ή βάζεις | ||
| γειτόν’ | γείτονες | ||
| γειτονάδες | γειτόνοι | ||
| γέλος | γέλιο, περίγελος | ||
| γεργάν’ν | πάπλωμα | yorgan | |
| γερλήδες | ντόπιους | yerli | |
| γεροντάδες | γέροι | ||
| γιά | είτε, ή | ya/yā | |
| γιαζία | πεδιάδες, εξοχή, ύπαιθρος | yazı | |
| γιακουσ̌εύ’ | ταιριάζει | yakışmak | |
| Γιαλίταν | Γιάλτα, πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| Γιάλταν | πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| Γιάλτας | πόλη-θέρετρο στη νότια ακτή της χερσονήσου της Κριμαίας που περιβάλλεται από τη Μαύρη Θάλασσα | ||
| γίν’νταν | γίνονται | ||
| γίνουμαι | γίνομαι | ||
| γιοκ | όχι | yok | |
| γιοκσουζλούκ’ | φτώχεια | yoksulluk | |
| γιόξαμ’ | ή μήπως | yoksa+mi | |
| γιογ̆ουνλούκ’ | χοντράδα, χοντροκομμένη συμπεριφορά | yoğunluk | |
| ’γνώρ’σεν | γνώρισε | ||
| γολγονιστά | κουδουνιστά | ||
| γομάτον | γεμάτο/η | ||
| γούλας | (ον. πληθ.) λαιμοί, (γεν. εν.) λαιμού | gula | |
| γούνας | (ον.πληθ.,τα) γούνες | ||
| γυναικίζ’ | παντρεύει (τον άντρα), παντρεύεται (για άντρα) | ||
| δί͜ει | δίνει | ||
| δί͜εις | δίνεις | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίνω | (για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβόλ’ | (ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου | ||
| δι͜άρ’ | η τροφή που δίνεται μία φορα, το συσσίτιο • μικρό μέρος πράγματο • τακτή ώρα • (για πράξεις) που γίνονται μια φορά | διάριον < diarium (=ημερήσια μερίδα) < dies | |
| δι͜αταγωγόν | εκείνον που διατάζει, εκείνον που διευθύνει • σύμβουλο, οδηγό | ||
| διδυμάρι͜α | δίδυμα | ||
| διέταξον | (προστ.) διάταξε | διατάσσω | |
| δίσακκον | δισάκι, διπλός σάκος που κρεμιόταν από τον ώμο ή από το σαμάρι ενός ζώου | ||
| δί’τε | δίνετε | ||
| δος | δώσε | ||
| δουλεία | δουλειά, εργασία | ||
| δουλείαν | δουλειά | ||
| δουλείας | (ονομ. πληθ.) δουλειές, (γεν. ενικ.) δουλειάς | ||
| δουλεύ’ | δουλεύει | ||
| δουλεύ’νε | δουλεύουν | ||
| δουλεύ’ς | δουλεύεις | ||
| δουλόπο | δουλίτσα | ||
| δύ’ | δύο | ||
| έ͜εις | έχεις | ||
| εγ̆βαίν’ | βγαίνει | ||
| εγ̆βαίν’νεν | έβγαινε | ||
| εβόεσεν | βόησε | ||
| εγάπαναν | αγαπούσαν | ||
| έγβαν | έβγα, έξοδος, το τέλος μιας χρονικής περιόδου ή εποχής | ||
| εγείν’ | εκείνοι | ||
| εγείνα | εκείνα | ||
| εγείνο | εκείνο | ||
| εγεννέθαν | γεννήθηκαν | ||
| εγένταν | έγιναν | ||
| εγέντον | έγινε | ||
| εγίνουσαν | γίνονταν | ||
| εγίνουτον | γινόταν | ||
| έγκεν | έφερε | ||
| εγκλησίαν | εκκλησία | ||
| εγκλησίας | εκκλησίες | ||
| εγλιανεύω | περνάω ευχάριστα και με κέφι τον χρόνο μου, χρονοτριβώ | eğlenmek | |
| εγνώριμ’ | γνώριμα, γνωστά | ||
| εγνώριμα | γνώριμα, γνωστά | ||
| εγνώριμοι | γνώριμοι, γνωστοί | ||
| εγόραζαν | αγόραζαν | ||
| εγόρασεν | αγόρασε | ||
| εγροίκεμαν | κατανόηση, αντίληψη | ||
| εγροικούν | καταλαβαίνουν | ||
| εγροικούνε | καταλαβαίνουν | ||
| εδέβα | (για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα | διαβαίνω | |
| εδεβαίν’νεν | (για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε | διαβαίνω | |
| εδέβεν | πήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε | διαβαίνω | |
| εδείκ’νεν | έδειχνε, καταδείκνυε | ||
| εδϊεδόθεν | διαδόθηκε | ||
| εδούν’ναν | έδιναν | ||
| εδούν’νεν | έδινε | ||
| εδρομι͜άγεν | πήρε τους δρόμους, αναχώρησε για ταξίδι | δρομι͜άζω | |
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εδώκε | έδωσε | ||
| εδώκεν | έδωσε | ||
| εγ̆είν’ | εκείνοι | ||
| εγ̆είνα | εκείνα | ||
| εγ̆είνε | εκείνη | ||
| εγ̆εινές | εκεινής | ||
| εγ̆είνο | εκείνο | ||
| εγ̆είνον | εκείνο | ||
| εγ̆είνος | εκείνος | ||
| εζήν’ναν | ζούσαν | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| εθαμάγουσαν | έμεναν έκθαμβοι | ||
| εθάμαζαν | θαύμαζαν | ||
| εθαρρείς | θαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις | ||
| εθαρρώ | θαρρώ, νομίζω, υποθέτω | ||
| εθε | (αντων. γ’ προσώπ.) του/της | από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- | |
| εθέκαν | έθεσαν, τοποθέτησα, έβαλαν | ||
| εθέλεσεν | θέλησε | ||
| εθέλ’νεν | ήθελε | ||
| εθυμίαζεν | θυμιάτιζε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| ’γ̆είνα | εκείνα | ||
| είναν | έναν, μία | ||
| είνας | ένας/μία | ||
| εινός | ενός/μίας | ||
| ειτεκεί | κατά κει, πιο πέρα | ||
| ειτι͜αδά | κατά δω, πιο εδώ | ||
| εκαγάλκεψεν | ίππευσε, καβάλησε | ||
| εκάθιζαν | έβαζαν κπ να καθίσει | ||
| εκαικά | εκεί κοντά ακριβώς, εκεί κάτω | ||
| εκαλάτσ̌εψαν | μίλησαν, συνομίλησαν, συζήτησαν | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαμάτιζαν | είχαν στη δούλεψή τους • αγγάρευαν | ||
| εκάν | κάνα, περίπου | ||
| εκαπάτεψεν | σκέπασε, κάλυψε, έκλεισε κπ/κτ σε κτ | kapatmak | |
| εκάτσαν | κάθισαν | ||
| εκέσ’ | εκεί | ||
| έκλωσαν | (μεταβ.) γύρισαν, έστρεψαν | ||
| εκλώσκουσαν | (αμετάβ.) γυρνούσαν, επέστρεφαν | ||
| εκόλλτσεν | κόλλησε, συγκόλλησε κτ • άναψε, έβαλε φωτιά, πυρπόλησε • ονόμασε, αποκάλεσε • μτφ. κατέστρεψε ολοσχερώς | ||
| εκουρεύταν | στήθηκαν, τακτοποιήθηκαν, ρυθμίστηκαν | kurmak | |
| εκούρεψα | έστησα, τακτοποίησα, ρύθμισα | kurmak | |
| εκούρφιζαν | παίνευαν | ||
| εκουσκανεύκουσαν | φθονούσα, ζήλευαν | kıskanmak | |
| εκουταβίασεν | γέννησε κουτάβια | ||
| εκρέμασεν | κρέμασε | ||
| έκ’σαν | άκουσαν | ||
| ελάδ’ | λάδι | ||
| ελάδ’ν | λάδι | ||
| ελάλ’νεν | έβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε | ||
| έλεπαν | έβλεπαν | ||
| έλεπεν | έβλεπε | ||
| ελέπ’ς | βλέπεις | ||
| ελέπω | βλέπω | ||
| ελευρούτον | αλευρωνόταν | ||
| ελωρίαζαν | έπλεκαν/μπάλωναν τα πέλματα των παπουτσιών με δερμάτινες λωρίδες | ||
| εμέν | εμένα | ||
| εμέτερον | ημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμετέρ’ς | ημέτερους, δικούς μου, οικείους μου, φίλα προσκείμενους σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμοίαζεν | έμοιαζε | ||
| εμοίρι͜αζαν | μοίραζαν | ||
| εμόν | δικός/ή/ό μου | ἐμοῦ | |
| έμπρ’ | (έμπρου) εμπρός, μπροστά | ||
| έμπρι͜α | μπροστά | ἐμπρός | |
| εμπροστά | μπροστά, πρωτύτερα | ||
| έν’ | είναι | ||
| έναν κενέαν | (εκφ.) ένα κι ένα μαζί, ίσα-ίσα | ||
| έναν ξάι | λίγο, μια σταλιά | ||
| ενέγκαζεν | κούραζε | ||
| ένοιγεν | άνοιγε | ||
| ενοίγ̆εν | άνοιγε | ||
| ενοικίαζαν | νοίκιαζαν | ||
| ενοικίασαν | νοίκιασαν | ||
| ένοιξαν | άνοιξαν | ||
| ένοιξεν | άνοιξε | ||
| εντάμαν | μαζί | ||
| εντάμωσην | αντάμωση | ||
| εντούν’ναν | χτυπούσαν | ||
| εντούν’νεν | χτυπούσε | ||
| εντώκα | χτύπησα | ||
| εντώκεν | χτύπησε | ||
| έξ’ | έξω • ο αριθμός έξι | ||
| εξέβεν | βγήκε, ανέβηκε | ||
| εξέγκεν | έβγαλε | ||
| εξενίτευαν | ξενιτεύονται | ||
| έξεραν | ήξεραν | ||
| εξέργατα | αργίες | ||
| εξέρ’ς | ξέρεις | ||
| έξερω | (ερωτημ. τονισμός) ξέρω | ||
| εξούκ | λειψό/ά, ατελές/ή, λιγοστό/ά, να λείψει | eksik | |
| επ’ | από | ||
| επαίρ’ναν | έπαιρναν | ||
| επαίρ’νεν | έπαιρνε | ||
| έπαρ’ | (προστ.) πάρε | ||
| επαρακάλεσαν | παρακάλεσαν | ||
| επαρακάλ’ναν | παρακαλούσαν | ||
| επάτεσεν | πάτησε | ||
| επεγβάλω | ξεπληρώσω, ανταποδώσω, επανορθώσω | ||
| επέγ’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ’νεν | πήγαινε, προχωρούσε, έφευγε | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επεκεί | από εκεί, από τότε, ύστερα, κατόπιν | ||
| επελάφρωσεν | ξελάφρωσε | ||
| επελωρίαζαν | ξέπλεκαν/ξεμπάλωναν τα πέλματα των παπουτσιών με δερμάτινες λωρίδες | ||
| επεμέν’ναν | απέμεναν | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέγ̆’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ̆’νεν | πήγαινε | ||
| επέγ̆’νες | πήγαινες | ||
| επενινλιάεψεν | επισήμανε, ξεχώρισε | αγν. ετυμ. πιθ. εκ του belirlemek | |
| επέραν | πήραν | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| έπιαν | ήπιαν | ||
| επλεθύν’νεν | πλήθαινε | ||
| εποίκαν | έκαναν, έφτιαξαν | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν | έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’να | έκανα, έφτιαχνα | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| επολάσ̌ευαν | αφθονούσαν, πλήθαιναν, αυξάνονταν | bollaşmak | |
| επογ̆ούσ̌ευαν | πάλευαν, αγωνίζονταν | boğuşmak | |
| επορείς | μπορείς | ||
| επόρεμαν | διαβίωση, ευπορία | ||
| επόρεσαν | μπόρεσαν | ||
| επόρ’να | μπορούσα | ||
| επόρ’ναν | μπορούσαν | ||
| επόρ’νεν | μπορούσε | ||
| επορούν | μπορούν | ||
| επορώ | μπορώ | ||
| επούλτσαμε | πουλήσαμε | ||
| επούλτσεν | πούλησε | ||
| επουσ̌τούριζαν | ψιθύριζαν | ||
| επροόδευεν | προόδευε, εξελισσόταν θετικά | ||
| επροσ̌κύναναν | προσκυνούσαν | ||
| έρθα | ήρθα | ||
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| έρθες | ήρθες | ||
| ερρούξαν | έπεσαν | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| έρ’ται | έρχεται | ||
| ερχάλ | σε κάθε περίπτωση, πάντως, πιθανότατα | herhâlde | |
| ερχίνεσαν | αρχίνησαν | ἀρχινῶ | |
| έρχουν | έρχονται | ||
| έρχουνταν | έρχονται | ||
| έρχουσαν | έρχονταν | ||
| έρχουτον | ερχόταν | ||
| ερωτάτε | ρωτάτε | ||
| έσαν | ήταν | ||
| εσάρεψεν | τύλιξε, περικύκλωσε, άρεσε | sarmak | |
| εσέβα | μπήκα | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| εσέν | εσένα | ||
| εσ̌κέπασεν | σκέπασε | ||
| έσ’κωναν | σήκωναν | ||
| έσ’κωνεν | σήκωνε | ||
| εσόν | δικός/ή/ό σου | ||
| εσ̌ονλιάτεψαν | έδωσαν χαρά, ψυχαγώγησαν, μτφ. ζωντάνεψαν | ||
| εσπέρ’ναν | έσπερναν | ||
| έστεκεν | στεκόταν | ||
| εστεφανώθαν | στεφανώθηκαν, παντρεύτηκαν | ||
| εστοίβαξεν | στοίβαξε | ||
| εστοχάστεν | στοχάστηκε | ||
| εσυγομίασεν | μάζεψε και έδεσε | ||
| ετεκμιλιάεψεν | ολοκλήρωσε, τελείωσε | tekmillemek | |
| ετέρεσα | κοίταξα | ||
| ετέρεσαν | κοίταξαν | ||
| ετέρεσεν | κοίταξε | ||
| ετέρ’ναν | κοιτούσαν | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετουγ̆ίρτεψεν | ανακοίνωσε, γνωστοποίησε, έκανε κτ να ακουστεί | duyurmak | |
| ετράνυναν | μεγάλωσαν, αναθρεύτηκαν | τρανόω-ῶ | |
| ετράνυνεν | μεγάλωσε, ανατράφηκε | τρανόω-ῶ | |
| ετσάκωνεν | έσπαζε | ||
| εύκαιρα | άδεια, χωρίς περιεχόμενο/νόημα, ανούσια, μτφ. ανοησίες, (ουσ. τα) τα μαλακά μέρη της κοιλίας, βουβώνας | ||
| εύκαιρος | άδειος, αδειανός, (αρσ.) ανόητος, κουφιοκέφαλος | ||
| ευκήν | ευχή | ||
| ευλογημέντσα | ευλογημένη | ||
| εύρεν | βρήκε | ||
| ευρίουσαν | βρίσκονταν | ||
| ευρίουτον | βρισκόταν | ||
| ευτάει | κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ευτάς | κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ευτάω | κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| εφέκα | άφησα | ||
| εφέκε | άφησε | ||
| εφέκεν | άφησε | ||
| εφήν’ναν | άφηναν | ||
| εφόρ’σεν | έντυσε κπ | ||
| έφτεινεν | άναβε | ||
| εφτωχ̌είαν | φτώχεια | ||
| εφτωχ̌οί | φτωχοί | ||
| εφτωχόν | φτωχό | ||
| εφτωχούς | φτωχούς | ||
| έχ̌’ | έχει | ||
| έχ’ | έχω | ||
| εχάσαν | χάνονταν, έδιωξαν, πέταξαν | ||
| εχ̌έρεψεν | χήρεψε | ||
| εχ̌ιόντσεν | χιόνισε | ||
| έχ’νε | έχουνε | ||
| εχόρταζαν | χόρταιναν | ||
| εχόρτασεν | χόρτασε | ||
| εχτέθαν | απέκτησαν | ||
| έχτ’σεν | έχτισε | ||
| ζατί | ούτως ή άλλως, εξάλλου, ήδη, φυσικά | zaten < ẕāten | |
| ζατιντάν | φυσικά, εξαρχής | zatından < zat + -ından | |
| ’ζήν’ναν | ζούσαν | ||
| ζήση | η ζωή, ο τρόπος ζωής, ο βίος του ανθρώπου | ||
| ζιφκόπον | μικρή ζίπκα, αντρική φορεσιά της εποχής | zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) + -όπον | |
| ημερ’κόν | μεροκάματο | ||
| ημερ’κόπα | (υποκορ.) μεροκάματα | ||
| ημπορεί | μπορεί, ίσως | ||
| ήμ’σ’ | ήμισυ, μισό | ||
| ήμ’ψ’ | ήμισυ, μισό | ||
| ήντι͜αν | οτιδήποτε, ό,τι | ||
| ήντσαν | οποιοσδήποτε, όποιος / οποιονδήποτε, όποιον | ||
| ’θε | του/της | ||
| θέλ’νε | θέλουν | ||
| θέλτς | θέλεις | ||
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| ιρι͜άτι͜α | εισοδήματα, πρόσοδοι, αποδόσεις | irat < īrād | |
| ίσ̌-σαχαπής | εργοδότης, αφεντικό, ιδιοκτήτης επιχείρησης | iş sahibi < ṣāḥib | |
| ιφτυ͜άρ’ | φτυάρι | πτυάριον | |
| ’κ’ | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| κά’ | κάτι | ||
| Καζάκ’ | Καζάκοι | ||
| Καζάκ’ς | Καζάκους | ||
| καζανεύ’νε | κερδίζουν, αποκτούν πλούτο | kazanmak | |
| καζαντζ̌ιλούκ’ | το επάγγελμα του λεβητοποιού, κατασκευαστή χάλκινων καζανιών | kazancılık | |
| καζάρμαν | στρατώνας | казарма | |
| καζάρμας | (ον.πληθ.,τα) στρατώνες | казарма | |
| καθαείς | καθένας | ||
| κάθαν | κάθε | ||
| κάθεν | κάτω, κάθε | ||
| κάθουν | κάθονται | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καϊμέ-καπια | πορτοφόλια | kayme kabı (θήκη χαρτονομισμάτων) < qāʾima + kap (θήκη, δοχείο) | |
| Καλανταρί’ | (γεν.) Γενάρη | ||
| καλλίον | (επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα | ||
| καλόκαιρον | καλοκαίρι | ||
| καλοπίταγος | πρόθυμος, που εκτελεί απρόσκοπτα μια διαταγή/θέλημα | ||
| κάμασην | κάματος, ημερομίσθιο | ||
| καματεροί | εργατικοί | ||
| καματερόν | καματερό/ή, εργατικό/ή | ||
| καματερός | εργατικός | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| καμπαναρί’ς | καμπαναριά | ||
| καμπάνας | (ον.πληθ., τα) καμπάνες | ||
| καν’νάν | κανέναν | ||
| κάπ’ | κάπου | ||
| κάπ’ και που | κάπου-κάπου, πότε-πότε, από κάποτε | ||
| καπνόπον | (υποκορ.) καπνά | ||
| καπνούς | (πληθ.,τα) καπνά | ||
| καρακούλια | κοντόσγουρα γουναρικά από το τρίχωμα αρνιών της ομώνυμης φυλής προβάτων. | karakül / караку́ль (από την ομώνυμη περιοχή Kara Kul (Qorako‘l=μαύρη λίμνη) της Μπουχάρας του σημερινού Ουζμπεκιστάν) | |
| καρίπ’ | μοναχικό, ορφανό, εξαθλιωμένο | garip/ġarīb | |
| καριπίας | μοναξιές | garip/ġarīb | |
| κάρτασ̌’ | αδελφέ! | kardeş | |
| Καρτερή | Κατερίνα | ||
| Καρτερήν | Κατερίνα | ||
| Καρτερής | Κατερίνας | ||
| Καρτερίτσαν | Κατερινούλα | ||
| κάσ̌ι͜α | απότομοι βράχοι, γκρεμοί | kaş | |
| κάτ’ | κάτι | ||
| κατεμία | μόνιμα, συνεχώς | αγν. ετυμ. | |
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κατούσ̌κας | μικρές ξύλινες κάδες, βαρελάκια | каду́шка < кадка < κᾰ́δος | |
| κάτ’ς | κάποιος/α | ||
| Καυκάζ’ | Καύκασο | ||
| κείνταν | κείτονται, ξαπλώνουν | ||
| κεράσ’ | κεράσι, κερασιά | ||
| Κερεκάδι͜α | Κυριακές | ||
| Κερεκήν | Κυριακή | ||
| κερι͜ά | ταιριαστός/ή/ό, ταιριαστά | göre | |
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| ’κι | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κι αμ’ | και βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! | και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή | |
| κιάν’ | και άνω, και εξής, και πέρα | ||
| κιφάλι | κεφάλι | ||
| κιφιστάνια | αδιάβατα, πυκνά | αγν. ετυμ. | |
| κλώσ̌κεται | (αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει | ||
| κλώσκουνταν | (αμετάβ.) γυρίζουν, επιστρέφουν | ||
| κοκκία | σιτάρια, κόκκοι σιταριού | ||
| κοκκινειδίν | κοκκινωπό | ||
| κολάι | ευκολία, άνεση, ευχέρεια | kolay | |
| κολαϊλούκ’ | ευκολία | kolaylık | |
| κομάρ’ | κουμάρι, τυχερό παιχνίδι με ζάρια | kumar/ḳimār | |
| κομπίουμες | ξεγελιόμαστε, εξαπατιόμαστε | κομβόω | |
| κοπανίγεται | κοπανιέται | ||
| κοπάτ’κον | χονδρό, αλύγιστο | αγν. ετυμ. | |
| κορδυλόπον | (υποκορ.) κόμπος • μικρό κομπόδεμα | κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) | |
| κορκότα | ξεφλουδισμένα και χονδραλεσμένα σιτάρια ή κριθάρια από τα οποία παρασκευάζουν σούπα | կորկոտ (korkot) | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κοτών | (γεν. πληθ.) ξύλινο δοχείο και μονάδα μέτρησης σιτηρών, με διαφορετική χωρητικότητα κατά περιοχή. Χρησιμοποιούνταν και για τον υπολογισμό της έκτασης καλλιεργήσιμων χωραφιών | κότιν (κότ’) < τουρκ. διαλεκτ. kot < καρτβελ. ḳodi (γεωργ., μεγρ., λαζ.) < πρωτοκαρτβ. *ḳwad- / *ḳwed- | |
| κουγκαντζ̌άρι͜α | σγουρά | ||
| Κουπάν’ | Κουμπάν, ιστορική και γεωγραφική περιοχή στο Βόρειο Καύκασο της νότιας Ρωσίας | Кубань | |
| κουράζ’ | σπάω/ει, κόβω/ει στη μέση, διασχίζει | kırmak | |
| κουρεμέν’ | ταλαίπωροι | ||
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κουρεύκεσαι | στήνεσαι, τακτοποιείσαι, ρυθμίζεσαι | kurmak | |
| Κουρίμ’ | Κριμαία | Kırım < κριμαιοτατ. Qırım, πβ. ρωσ. Крым | |
| Κουριμί’ | Κριμαίας | Kırım < κριμαιοτατ. Qırım, πβ. ρωσ. Крым | |
| κουρπέτ’ | ξενιτειά, το ξενίτεμα | gurbet < ġurbet | |
| κουρπέτ’ν | ξενίτεμα | gurbet < ġurbet | |
| κουρτσ̌οβάτ’ | εκχέρσωση, εκρίζωση δέντρων, θάμνων και πρέμνων για την εκκαθάριση εδάφους | корчева́ть | |
| κουσμέτ’ | τυχερό, μοίρα, ριζικό | kısmet/ḳismet | |
| κόφτ’ | κόβει | ||
| κόφτει | κόβει | ||
| Κρένασα | χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασας | (γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρενασέτ’ | αυτοί που είναι από την Κρένασα, χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρενασέτες | αυτός που είναι από την Κρένασα, χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κρούω | χτυπώ | ||
| κρύβ’ | κρύβει | ||
| κρύο̤ς | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κρύφκεται | κρύβεται | ||
| κύρ’ | πατέρα | ||
| κυρού | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| ’κχ̌ύεται | εκχύνεται, χύνεται, εκρέει | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| λαφρός | ελαφρός • (μτφ.) πρόθυμος | ||
| λάχ̌’ | είθε, μακάρι, μήπως και (με την ελπίδα να συμβεί) | ευκτ. λάχοι < έλαχον < λαγχάνω | |
| λέγ’ν’ | λένε | ||
| λέγ’νε | λένε | ||
| λέγουμ’ | λέμε | ||
| λέγουμε | λέμε | ||
| λειφτασέας | ελλείψεις • (μτφ.) ανάγκες | ||
| λετσ̌έκια | γυναικεία μαντίλια που χρησίμευαν ως κάλυμμα κεφαλής δεμένα σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| ληγάρι͜α | γρήγορα | ||
| λιαφσί | κυριολεκτικά, κατά λέξη · επιτατικά, πραγματικά, όντως | lafzi < lafẓī | |
| λίρας | λίρες | ||
| λογαρίαν | λογαριασμός | ||
| λούγελην | δημοσιά, επαρχιακός δρόμος | il yolu | |
| μαθάντς | μαθαίνεις | ||
| μαθίζ’νε | μαθαίνουν κτ σε κπ, διδάσκουν | ||
| Μαϊκόπ’ | (τοπων.) πόλη του Βόρειου Καυκάσου, στη σημερινή Ρωσία, πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αντιγκέας, κοντά στον ποταμό Μπέλαγια | ρωσ. Майкоп (Majkop) | |
| μαλέζ’ | υδαρής χυλός, αλευρόσουπα | ||
| μαλλόπα | μαλλάκια | ||
| μαναστήρ’ | μοναστήρι | ||
| μανάτι͜α | κολοκύθια ψημένα στο φούρνο σε μεγάλα κομμάτια | ||
| μαναχόν | (έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά | ||
| μαναχός | μοναχός, μόνος | ||
| μανέας | καπνιές | ||
| μαραπάδες | κολίγοι, χωρικοί που καλλιεργούσαν ξένη γη, συνήθως έναντι μεριδίου της παραγωγής • άποροι γεωργοί | maraba < murābaˁa(t) | |
| Μαρούσ̌κα | Μαριγώ • (γενικά) η κοπέλα | Маруська | |
| μασ̌ίνας | γενικά οι μηχανές/τα μηχανήματα, αυτοκίνητα ή τρένα ή τρακτέρ | машина/μηχανή | |
| μασλι͜άνκας | ηλιοτρόπια, φυτά από τους σπόρους του οποίου παράγεται ηλιέλαιο | масля́нка < масляный «ελαιώδης, λαδερός» | |
| μαυρειδερόν | που έχει σκούρο χρώμα, μελαχρινό | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| Μεγγρέλ’ | (ή Μιγγρέλοι) καρτβελικός λαός της δυτικής Γεωργίας, με ιστορική κοιτίδα τη Μεγγρελία, ανατολικά της Αμπχαζίας. Μιλούν τη μιγγρελική γλώσσα, συγγενική με τη γεωργιανή και τη λαζική | მეგრელები | |
| μεκατίρ’ν | αξία (ηθική), ποσότητα, ικανότητα | (ενικ.) miḳdār/ (πληθ.) meḳādīr/mawaqīdīr | |
| μελεσσίδ’ | μέλισσα | ||
| μελίξανθα | ξανθά στο χρώμα του μελιού | ||
| Μελιτόπολη | πόλη της νότιας Ουκρανίας, στην περιφέρεια Ζαπορίζια, κοντά στην Αζοφική Θάλασσα | Мелитополь | |
| Μελιτόπολην | πόλη της νότιας Ουκρανίας, στην περιφέρεια Ζαπορίζια, κοντά στην Αζοφική Θάλασσα | Мелитополь | |
| μερέαν | μεριά | ||
| μέρι͜α | μέρη | ||
| μερι͜άμ’ | πάντως, σε κάθε περίπτωση | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μετά | (με αιτιατική) συνοδεία, μαζί με | ||
| μεταλλίκ’ | κέρμα, χάλκινο νόμισμα της εποχής | ||
| μεχτι͜άτσ̌’ | άποροι, εξαρτώμενοι, αυτοί που είναι σε ανάγκη | muhtaç < muḥtāc | |
| μηναίον | μηνιαίος μισθός, μηνιάτικο | ||
| μήνας | (τα) μήνες | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| μιγκίν | πιθανός τρόπος, δυνατότητα | mümkün/mumkin | |
| μιλέτ’ | φυλή, έθνος | millet | |
| μιλέτι͜α | φυλές, έθνη | millet | |
| μίλκια | κτήματα, ακίνητα | mülk < mulk | |
| μουζ̌ίκ’ | χωρικοί, αγρότες | мужик | |
| Μουχαμετάν’ | Μωαμεθανοί | ||
| μουχαπέτ’ | κουβέντα, φιλική συνομιλία, συνεκδ. φιλική συνεστίαση (συνήθως μετά μουσικής) | muhabbet/maḥabbet | |
| ναμκιόρ’ | αχάριστοι, αγνώμονες | nankör < nānkūr | |
| νασταγιάσ̌νης | πραγματικός, γνήσιος, αληθινός, κανονικός, σωστός | настоя́щий | |
| ναφιλέν | μάταιο/α, ανώφελο | nafile/nāfile | |
| νέ | ούτε | ne | |
| νεγκά͜εις | κουράζεις | ||
| νέισσα | νέα | ||
| νέοις | νέους | ||
| νεστικά | νηστικά | ||
| νιατεμένον | οργωμένο, καλλιεργημένο | νεάω | |
| Νιέτ, χαζάιν, βαμ νι ουτόπνο ραπότατ | Όχι, αφέντη, δεν είναι ταιριαστό να δουλεύετε εσείς! | Нет, хозяин, вам неудобно работать | |
| νιέτ’ν | σκοπός, πρόθεση | niyet/niyyet | |
| νιπεσπριμέννο | οπωσδήποτε, χωρίς άλλο, εξάπαντος | непременно | |
| νοικίαγμαν | ενοικίαση | ||
| νοικιάγουμαι | νοικιάζομαι | ||
| νοικιάζ’νε | νοικιάζουν | ||
| ντου | ότι, που, αυτό/ά που | ||
| ’ντροπι͜άζ’ | (εντροπι͜άζ’) ντροπιάζει | ||
| ξάι | καθόλου | ||
| ξαν | πάλι, ξανά | ||
| ’ξέβα | βγήκα, ανέβηκα | ||
| ξέν’ | ξένοι | ||
| ξενιτεύ’ | ξενιτεύεται | ||
| ξενιτεύ’νε | ξενιτεύονται | ||
| ξενιτι͜άντ’ | ξενιτεμένοι | ||
| ξενοχωρίτ’ | ξένοι, που προέρχονται από άλλο χωριό | ||
| ’ξέρ’ν’ | ξέρουν | ||
| ’ξέρ’ς | ξέρεις | ||
| όθεν | όπου, οπουδήποτε, σε όποιον | ||
| οικοκοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οικοκύρ’ | (ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες | ||
| οικοκύρα | νοικοκυρά | ||
| οικοκυρίαν | νοικοκυριό | ||
| οικοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οκάδες | οθωμανική μονάδα μέτρησης μάζας | okka < uḳiyya(t) أُوقيّة < uḳiyyā / unḳiyyā אוקיא < oúnkia οὐγκία < uncia | |
| όλ’ | όλοι/ες/α | ||
| ολάν | βρε, βρε συ | ||
| όλια | όλα | ||
| ολίγον | λίγο | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| ολόγ̆ερα | ολόγυρα | ||
| ολόγ̆ια | ολόκληρα | ||
| όλτς | όλους | ||
| ομμάτ’ | μάτι | ||
| ομμάτι | μάτι | ὀμμάτιον | |
| ομμάτ’ν | μάτι | ||
| όνεμαν | όνομα | ||
| ονέματα | ονόματα | ||
| όνερον | όνειρο | ||
| ονέρ’τα | όνειρα | ||
| όνταν | όταν | ||
| οξυπόλ’τον | ξυπόλητος/η/ο | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| οπίσ̌’ κεσ’ | πίσω εκεί πέρα | ||
| ορθίαν | αλήθεια, σωστό, ορθό | ||
| ορμάνια | δάση | orman | |
| όσα | όσες φορές, κάθε που, όποτε | ||
| οσήμερον | σήμερα | ||
| οσπίτι | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπίτ’ν | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπιτόπο | σπιτάκι | hospitium<hospes + -όπον | |
| οσπιτόπον | σπιτάκι | hospitium<hospes | |
| οτότε | τότε | ||
| οφέτος | φέτος | ||
| οφίδ’ | φίδι | ||
| οψέ | χθες | ||
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| παγάτσ̌ι͜α | αποσκευές, μπαγάζια | bagaj < bagage | |
| παγιατεύ’ | μπαγιατεύει, παλιώνει· (μτφ) χρονίζει, παγιώνεται, γίνεται μόνιμος (για δυσάρεστη κατάσταση) | bayat | |
| πάγ’νε | πηγαίνουν, έφυγαν, πάνε | ||
| πάγω | πηγαίνω, πάω | ||
| παί͜εις | παίζεις | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδί’ | παιδιού | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παιδίων | παιδιών | ||
| παιδόπον | παιδάκι | ||
| παίρ’ν’ | παίρνουν | ||
| πακάλτς | μπακάλης | bakkal < baḳḳāl | |
| παλαχάνια | πρόχειρα οικήματα, εργατικά καταλύματα | балаган (balagán) · έχει προταθεί σύνδεση με το περσ. bālāxāne «ανώγειο». | |
| πάν’ | (ον.πληθ., οι) μεγαλοκτηματίες, τσιφλικάδες, ισχυροί γαιοκτήμονες | пан | |
| πάνκαν | τράπεζα | banka < banca | |
| παρά | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παρά παραΐ καζανούρ | (εκφ.) το χρήμα φέρνει χρήμα | para parayı kazanır | |
| παρακάθ’ | συνάθροιση, ολονυχτία | ||
| παράν | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παραχότ’ | ατμόπλοιο | пароход | |
| παρνίκια | φυτώρια καπνού, μικρές υπερυψωμένες παραλληλόγραμμες νησίδες, στις οποίες οι σπόροι του καπνού γίνονται μικρά φυτά | парник | |
| παρόπον | (υποκορ.) λεφτά, χρήμα | para/pāre | |
| παρχαροζύγουδα | βελονόφυλλες πόες στα παρχάρια | ||
| πάσ̌’ | (εν συνθέσει με το ρήμα ευτάω) τα βγάζω πέρα | baş etmek | |
| πασ̌ιπόρτ’ν | διαβατήριο | pasaport<passa porte | |
| πασ̌κεί | μπας και είναι, μήπως είναι | πᾶς καί ἔνι | |
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| παταχώνει | χαντακώνει | αγν.ετυμ. | |
| πατριώτοι | πατριώτες | ||
| παχτσ̌ούσ̌ι͜α | φιλοδωρήματα | bahşiş < baḫşiş | |
| πεϊχουζούρ’ | χωρίς γαλήνη, ανήσυχο | bî- + huzur < bē + ḥużūr | |
| πέκια | ίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) | belki (αραβ. bel+ περσ. ki) | |
| πενλίν | φανερό, εμφανές, πρόδηλο | belli | |
| πέρβοϊ χαζαΐνος | πρώτο αφεντικό | первый хозяин | |
| περισσόν | περίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό | ||
| περσιζ’νόν | περσινό | ||
| πιλέ | ακόμη και, πολύ | bile | |
| πιρνά | πρωί, πρωινιάτικα, αύριο | ||
| πιρνόν | πρωί | ||
| ’πίσ’ | (οπίσ’) πίσω | ||
| πίτροπον | επίτροπο, πρόσωπο στο οποίο ανατέθηκε η συντήρηση ναού | ||
| ’πίχ̌ερος | επιδέξιος | ||
| πλάν | πλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα | ||
| πλαντατόρ’ | ιδιοκτήτες φυτείας | плантатор < plantation < plantare | |
| πλαντάτορας | ιδιοκτήτης φυτείας | плантатор < plantation < plantare | |
| πλαντάτσια | φυτεία, εκτεταμένη καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλαντάτσιαν | φυτεία, εκτεταμένη καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλαντάτσιας | φυτείας, εκτεταμένης καλλιέργεια | плантация < plantation < plantare | |
| πλέοι | περισσότεροι | ||
| πλέο̤ν | πλέον, περισσότερο | ||
| πλερωμή | πληρωμή | ||
| ποδάρι͜α | πόδια | ||
| ποδάρ’ν | πόδι | ||
| ποζ | γκρι | boz | |
| ’ποίν’ναν | έκαναν, έφτιαχναν | ποιέω-ῶ | |
| ’ποίν’νεν | (εποίν’νεν) έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| ποίος | (ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος | ||
| ποίσιμον | η πράξη ή η διαδικασία του να κάνεις, να κατασκευάζεις ή να δημιουργείς κάτι· η εκτέλεση, η πραγματοποίηση ενός έργου | ποιέω-ῶ | |
| ποίσον | (προστ.) κάνε, φτιάξε | ποιέω-ῶ | |
| Πόλ’ | Πόλη, την Κωνσταντινούπολη | ||
| πολανεύκουνταν | γίνονταν μπόλικοι/πολλοί | bollanmak | |
| πολιτείας | (ον.πληθ.,τα) πολιτείες, πόλεις | ||
| πολλά | (επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ | ||
| ποπάν | παπά | ||
| ποπάς | παπάς | ||
| ’πορείς | μπορείς | ||
| πορπάτεμαν | περπάτημα | ||
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| ποταμόπον | ποταμάκι | ||
| πουδέν | πουθενά | ||
| πρικάτσ̌ικοι | επιστάτες, διαχειριστές αγροκτήματος ή περιουσίας· εξουσιοδοτημένοι υπάλληλοι εμπόρου | прика́зчик | |
| πρικάτσ̌ικον | επιστάτη, διαχειριστή αγροκτήματος ή περιουσίας· εξουσιοδοτημένο υπάλληλο εμπόρου | прика́зчик | |
| προγατομμάτ’κον | αυτό που έχει μάτια σαν του πρόβατου ως προς το χρώμα | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| Ρουσάντ’ | Ρώσοι | ||
| Ρουσαντίων | Ρώσων | ||
| Ρουσάντς | Ρώσους | ||
| Ρουσία | Ρωσία | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| Ρουσίας | Ρωσίας | ||
| ρούσικα | ρωσικά | ||
| ’ρχουμαι | (έρχουμαι) έρχομαι | ||
| ρωμαίικα | (τουρκ. Rumca) η γλώσσα των Ρωμιών, η ποντιακή γλώσσα, αυτά που είναι των Ρωμιών γενικά | ||
| ρωμαίικον | αυτό που είναι των Ρωμιών, ελληνικό | ||
| Ρωμαίοι | οι ορθόδοξοι χριστιανοί πολίτες επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας | ||
| Ρωμαίοις | Ρωμιούς (ορθόδοξοι χριστιανοί πολίτες επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) | ||
| Ρωμαίο̤ν | Ρωμιό (ορθόδοξο χριστιανό πολίτη επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας | ||
| σάγκι | λες και, σαν να | sanki | san + ki | |
| σαγλάμ | άθικτο, αλώβητο, γερό, υγιές | sağlam | |
| σαήν | ταχυδρόμο | sāʿy | |
| σαής | ταχυδρόμος | sāʿy | |
| σ̌αλένεν | μάλλινο, από εγχώριο σάλι | şal < şāl + -ένεν | |
| σ̌άπκας | καπέλα, σκούφοι | şapka < шапка | |
| σαράγια | παλάτια | saray < serāy | |
| σαρεύ’νε | τυλίγουν, περικυκλώνουν, εναγκαλίζονται, μτφ. αρέσουν σε | sarmak | |
| σερανταδώδεκα | πάμπολλα, απειράριθμα | σαράντα+δώδεκα | |
| σεφίλ’κον | φρόνιμο, που έχει καλή συμπεριφορά, συνεσταλμένο, ντροπαλό | οθ. περιόδου sefil < safīl | |
| σιμά | κοντά | ||
| σίτα | καθώς, ενώ | σόταν<εις όταν | |
| σ̌κίζ’ | σκίζω/ει | ||
| σκολεία | σχολεία | ||
| σ’κών’ | σηκώνω/ει | ||
| σοι | στους/στις, τους/τις | ||
| Σοκούμ’ | Σοχούμ ή Σουχούμι, πόλη της σημ. Γεωργίας | ||
| σοούντα | εν τέλει, στην τελική | sonunda | |
| σούσ̌κας | ξηραντήρια καπνού, ειδικές εγκαταστάσεις ή υπόστεγα όπου απλώνονταν και αποξηραίνονταν τα καπνόφυλλα | су́шка «ξήρανση, αποξήρανση» < суши́ть «ξηραίνω» | |
| ’σπιτί’ | σπιτιού | hospitium<hospes | |
| Στάθιον | (κύρ. όνομα) Στάθη | ||
| στέκ’νε | στέκουν | ||
| στεναχωρεύκουμαι | στενοχωριέμαι | ||
| ’στόχ̌εψεν | παρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε | ||
| στράταν | δρόμο | ||
| στρόκ’ | μίσθωση εργάτη για ορισμένο χρονικό διάστημα, συνήθως μηνιαία ή ετήσια | срок < сърокъ «καθορισμένος χρόνος, προθεσμία» | |
| συγενόν | συγγενή | ||
| συγενούς | συγγενείς | ||
| συγκράτι͜α | κολλητά | ||
| Συμφερόπολη | πόλη της Κριμαίας, στη σημερινή Ουκρανία, διοικητικό κέντρο της χερσονήσου. | Симферополь < συμφέρον + πόλις, με την έννοια «πόλη του κοινού συμφέροντος» ή «πόλη του κοινού καλού» | |
| συντάραγα | ανάμεικτα | ||
| συντέκνισσα | κουμπάρα από βάπτιση | ||
| σύντεκνο | κουμπάρο από βάπτιση | ||
| σύρ’ | σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει | ||
| ’σώγαμπρον | παντρεμένος άντρας ο οποίος μένει με τη γυναίκα του και τα πεθερικά του στο σπίτι τους | έσω + γαμπρός | |
| ταμαχκιαρλούκ’ν | φιλαργυρία, απληστία, πλεονεξία, τσιγκουνιά | tamahkârlık<ṭamaʿ | |
| Τατάρ’ | Τάταροι, τουρκόφωνοι λαοί της Ευρασίας. Ζουν κυρίως στη Ρωσία, στην Κριμαία και σε περιοχές της πρώην ΕΣΣΔ, με συνολικό πληθυσμό που υπολογίζεται γύρω στα 7 εκατομμύρια | ||
| τατσ̌άνκαν | ψηλή, ελαφριά και αναπαυτική ιππήλατη άμαξα πολυτελείας, συνήθως τετράτροχη και με αναρτήσεις | тача́нка | |
| ταχσιλτάρ’ς | φοροεισπράκτορας | tahsildar < taḥṣīl + -dār | |
| τεά | τάχα, δήθεν, υποτίθεται | deyü (οθωμ. περιόδου) | |
| τεγμέ | δύσκολα, σπανίως | αγν. ετυμολ. | |
| τελεμονήν | τελειωμό | ||
| τελοβίτ’ | δραστήριοι, επιχειρηματικοί, πρακτικοί και ικανοί στη διαχείριση εργασιών ή υποθέσεων | делови́тый | |
| τερείς | κοιτάς | ||
| τερείτε | κοιτάτε | ||
| τερνέκ’ | (παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση | dernek | |
| τερούμε | κοιτάμε | ||
| τερούν | κοιτούν | ||
| τερώ | κοιτώ | ||
| τεσετίνας | (ον.πληθ.,τα) έκταση περίπου 10 στρεμμάτων | десятина << десять (désjat’) «δέκα» | |
| τιδέν | τίποτα | ||
| τιζέν | σχέδιο, τρόπος οργάνωσης ή διευθέτησης· τάξη, ρύθμιση, τακτοποίηση | düzen | |
| τιζένια | σχέδια, τρόποι οργάνωσης ή διευθέτησης· ρυθμίσεις, τακτοποιήσεις | düzen | |
| τολόκας | (πληθ., τα) βοσκές, κοινόχρηστοι βοσκότοποι, εκτάσεις γης που χρησιμοποιούνται για τη βόσκηση ζώων. | толока́ | |
| τον οδόν | (ή το νοδόν) την θέση, αντί | ||
| τοπλαεύ’ | μαζεύω/ει, συγκεντρώνω/ει | toplamak | |
| τοπλαεύ’ν’ | μαζεύουν, συγκεντρώνουν | toplamak | |
| του λογού σ’ | του λόγου σου, εσένα | ||
| τουν | τους | ||
| Τούρκ’ | Τούρκοι | ||
| Τουρνάκελης | (γεν. του Τουρνάκελη), μεγάλο παρχάρι στις πλαγιές του όρους Καράκαπαν | ||
| τραγωδίαν | τραγούδι | ||
| τραγωδίας | τραγούδια | ||
| τρανούς | μεγάλους | ||
| τρανύτερον | μεγαλύτερο | τρανόω-ῶ | |
| τρέχ̌’ | τρέχει | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τρίδιπλα | τριπλά | ||
| τρόικαν | ιππήλατη άμαξα με τρία άλογα ζεμένα παράλληλα, κατ’ επέκταση, η ίδια η τριπλή ζεύξη αλόγων | тро́йка | |
| τρομάζ’ | τρέμει | ||
| Τρυγομηνά | Οκτώβριο | τρύγος<τρύγη + μήνας | |
| τσ’ | (ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός; | ||
| τσ̌αγγία | είδος μαλακού περσικού (παρθικού) υποδήματος από τη βυζαντινή περίοδο και εξής, το οποίο αναφερόταν σε υπόδημα ψηλό μέχρι τα γόνατα (μπότα) από ερυθρό δέρμα που προσαρμοζόταν στην κνήμη με κορδόνια | τζάγγα/τζαγγή ή τζαγγίον/zanca~zanga | |
| τσ̌αΐρι͜α | λιβάδια | çayır | |
| τσ̌άκ’ | τζάκι | ocak | |
| τσ̌ακάλτς | τσακάλι · (μτφ) πονηρός, επιτήδειος ή εκμεταλλευτής άνθρωπος | çakal < šaġāl < sṛgāla | |
| τσακωμένον | σπασμένο | ||
| τσ̌αρούχ̌ια | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌αρούχ̌ι͜α | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| Τσ̌εβιζλούκ | χωριό της κάτω Ματσούκας. Είχε 40 τουρκικές οικογένειες. Είχε έδρα Καϊμακάμη, επάρχου, ήταν το αρχαίο Δικαιόσημο, οι Καρυές των Κομνηνών. Στα 1857 ήταν έδρα της επιτροπής αναγνωρίσεως των κρυπτοχριστιανών της Ματσούκας, κατ’ εφαρμογή του Χάττι- χουμαγιούν | cevizlik=καρυδεώνας, άλσος με καρυδιές | |
| τσ̌εκινεύκουνταν | διστάζουν, συστέλλονται, δεν έχουν το θάρρος να κάνουν κτ, αποτραβιούνται | çekinmek | |
| τσ̌έπι͜αν | τσέπη | cep/ceyb | |
| Τσ̌ερκέζ’ | Τσερκέζοι ή Κιρκάσιοι, λαός του βορειοδυτικού Καυκάσου, με ιστορική κοιτίδα την Κιρκασία. Αυτοαποκαλούνται Αδύγοι (Adyghe) | Çerkez/Çerkes, πβ. ρωσ. черке́с (čerkés) και περσ. čarkas | |
| τση | της | ||
| τσ̌ιτάμ’ς | τιποτένιους, ανάξιους λόγου, άχρηστους, ανίκανους | cüdam < juḏām (=λέπρα) | |
| τσοι | τους/τις | ||
| τσ̌όλια | έρημα, ερημικά | çöl | |
| τσ̌ολίκ-τσ̌οτσούκ | γυναίκα και παιδιά, οικογένεια | çoluk çocuk | |
| τσ̌ορβάδες | πηχτές σούπες από ξεφλουδισμένο και χοντροκομμένο σιτάρι (κορκότο) | çorba/şūrbā | |
| Τσ̌ορναμόριαν | ιστορική περιοχή του βορειοδυτικού Καυκάσου, στα εδάφη των Κοζάκων της Μαύρης Θάλασσας, στην περιοχή του Κουμπάν | Черномо́рия (Μαύρη θάλασσα) | |
| τσ̌οσ̌ίτι͜α | είδη, ποικιλίες, κατηγορίες, λογιών | çeşit | |
| τσούνα | σκύλα | κύων→κύαινα | |
| υστερνά | κατοπινά, τελευταία | ||
| υστερνόν | κατοπινό, τελευταίο, στερνό | ||
| φαμελϊακώς | οικογενειακώς | famiglia | |
| φαμελΐαν | οικογένεια | famiglia | |
| φαρδέα | φαρδιά | ||
| φέρ’ | φέρνω/ει | ||
| φέρ’ς | φέρεις | ||
| φεύ’ | φεύγει | ||
| φογούμαι | φοβάμαι | ||
| φοράς | φορές | ||
| φορεσίας | (γεν. εν.) φορεσιάς, (ονομ. πληθ.) φορεσιές | ||
| ’φτάγ’ν’ | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάγ’νε | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάει | (ευτάει) κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ’φτάς | (ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ’φτάω | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χαζάιν | αφεντικό | хозяин | |
| χαζαΐνος | αφεντικό | хозяин | |
| χαζίρι͜α | έτοιμα | hazır/ḥāżir | |
| χ̌αιρετίας | χαιρετίσματα | ||
| χαϊρι͜άτι͜α | ευεργετήματα, φιλανθρωπίες | hayrat < ḫayrāt | |
| χαμαλούκ’ | χαμαλίκι, μεταφορά φορτίων· κατ’ επέκταση, βαριά και κοπιαστική χειρωνακτική εργασία | hamallık < hamal (=αχθοφόρος) < ḥammāl | |
| χαμάν | αμέσως, ευθύς, μονομιάς | hemen/hemān | |
| χαπέρι͜α | ειδήσεις, νέα | haber/ḫaber | |
| χασ̌λούκ’ | χαρτζιλίκι | harçlık | |
| χασ̌λουκόπον | (υποκορ.) χαρτζιλίκι | harçlık | |
| Χαψίκεης | (τη, γεν. θηλ.) κοινή ονομασία 4 χωριών της Άνω Ματσούκας, της Ζάβερας, Τσιαχαράντων, Μελιανάντων και Φαργανάντων. Μεγαλύτερο χωριό ήταν του Τσιαχαράντων. Και τα 4 χωριά μαζί είχαν πάνω από 1.300 κατοίκους, όλους Έλληνες χωρίς κανένα Τούρκο | Hamsiköy | |
| χ̌ειμων’κόν | χειμώνα | ||
| χεμ | και, επίσης, ταυτόχρονα | hem | |
| χ̌έρ’ | χέρι | ||
| χ̌έρ’ν | χέρι | ||
| χ̌ερόπον | χεράκι | ||
| χιτς̌ | καθόλου, διόλου, ποτέ· σε ερωτηματικές εκφράσεις, άραγε, τάχα, είναι ποτέ δυνατόν, με έμφαση στην αμφιβολία ή στο απίθανο | hiç/hīç | |
| χιτς̌-ολμάσα | τουλάχιστον, έστω, αν μη τι άλλο | hiç olmazsa | |
| ’χ’ν’ | έχουν | ||
| χολιασμένος | θυμωμένος, αγανακτισμένος | ||
| χουζμεκιάρ’ς | υπηρέτης | hizmet + -kâr < ḫidmet | |
| χουζμέτ’ | υπηρεσία, καθήκον, φροντίδα | hizmet < ḫidmet | |
| χούταρϊα | αγροκτήματα, απομονωμένοι αγροτικοί οικισμοί | хутор | |
| χρέ͜ητα | χρέη | ||
| χρέατα | χρέη | ||
| χρειαζούμενον | αναγκαίο | ||
| χρείσαι | χρεώνεσαι, δανείζεσαι | ||
| χρέο̤ς | χρέος | ||
| χρεφειλέτας | δανειστές | ||
| Χριστουγενναρί’ | Δεκεμβρίου | ||
| χροναίον | ετήσιος μισθός | ||
| χώρα | οι ξένοι γενικά, οι μη οικείοι, η ξενιτειά | ||
| χώραν | ξένους, μη οικείους, ξενιτειά | ||
| χώρας | ξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς | ||
| χωράφ’ | χωράφι | ||
| χωραφί’ | χωραφιού | ||
| χωραφόπον | χωραφάκι | ||
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ψέν’ | ψήνω/ει | ||
| ψ̌ην | ψυχή | ||
| ψιλορέας | τα μικρά έπιπλα και σκεύη σπιτιού, (γενικά) ψιλικά, ψιλοπράγματα | ||
| ωμία | ώμοι | ||
| ωμίν | ώμος | ||
| ώρας | ώρες | ||
| ώσνα | έως ότου, μέχρι να | ||
| ώσπουτα | έως ότου, ενόσω |
