
Ηλίας Κεμεντζίδης
Ηλίας Κεμεντζίδης
Ο Ηλίας Κεμεντζίδης (1926-2006) υπήρξε ένας από τους σημαντικούς δεξιοτέχνες της ποντιακής λύρας στη διασπορά. Γεννήθηκε στις 2 Απριλίου 1926 στη Nikolinka του Καζακστάν, τότε τμήμα της Σοβιετικής Ένωσης, σε οικογένεια ποντιακής καταγωγής. Ο πατέρας του είχε μεταναστεύσει στη Ρωσία από τον Πόντο το 1912, ενώ η μητέρα του καταγόταν από το Καρς του Καυκάσου.
Η σχέση του με τη λύρα άρχισε σε ηλικία οκτώ ετών, όταν διδάχθηκε από τον θείο του, επαγγελματία μουσικό. Ο ίδιος μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η μουσική αποτελούσε βασικό στοιχείο της καθημερινής κοινοτικής ζωής και οι συγκεντρώσεις των κατοίκων συνοδεύονταν συχνά από τραγούδι και όργανα.
Το 1940, σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Κρύα Βρύση της Πέλλας, σε μια περιοχή με έντονη παρουσία ποντιακού πληθυσμού. Εκεί εργάστηκε ως αγρότης, ενώ παράλληλα έπαιζε λύρα σε γάμους, γιορτές και άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις, καλλιεργώντας ένα εκτεταμένο ρεπερτόριο ποντιακών τραγουδιών και χορών.
Το 1974 μετανάστευσε με την οικογένειά του στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγκαταστάθηκε στο Norwalk του Connecticut. Σύμφωνα με το Center for Traditional Music and Dance (CTMD), η αναχώρησή του από την Ελλάδα συνδεόταν και με την ανοιχτή αντίθεσή του προς τη δικτατορία. Στις ΗΠΑ εργάστηκε αρχικά σε εργοστάσιο ηλεκτρονικών, χωρίς όμως να διακόψει τη μουσική του δραστηριότητα.
Σύντομα αναδείχθηκε σε κεντρική μορφή της ποντιακής κοινότητας της ευρύτερης περιοχής Νέας Υόρκης και Connecticut. Έπαιζε σε γάμους, βαπτίσεις, συναυλίες, φεστιβάλ και εκδηλώσεις ποντιακών συλλόγων, τόσο στην Astoria του Queens όσο και στο Norwalk. Η συνεργασία του με το τότε Ethnic Folk Arts Center, μετέπειτα CTMD, υπήρξε μακρόχρονη και καθοριστική. Μέσα από τη σχέση του με τον Martin Koenig και την Ethel Raim συμμετείχε σε περιοδείες, φεστιβάλ και προγράμματα παρουσίασης της μουσικής των μεταναστευτικών κοινοτήτων των Ηνωμένων Πολιτειών.
Από το 1976 έως το 1991 παρουσιαζόταν κάθε χρόνο στο Queens Ethnic Music and Dance Festival, ενώ συμμετείχε στην εθνική περιοδεία ελληνικής μουσικής του οργανισμού το 1982-1983. Το 1986 εμφανίστηκε επίσης στο τριήμερο Salute to Immigrant Cultures, στο πλαίσιο των εορτασμών για τα εκατό χρόνια του Αγάλματος της Ελευθερίας. Η παρουσία του καταγράφηκε και στο ντοκιμαντέρ The Spirit Travels: Immigrant Music in America, αφιερωμένο στις μουσικές παραδόσεις μεταναστευτικών κοινοτήτων των ΗΠΑ.
Το 1989 τιμήθηκε από το National Endowment for the Arts με το National Heritage Fellowship, την υψηλότερη τιμητική διάκριση των Ηνωμένων Πολιτειών στον χώρο των παραδοσιακών και λαϊκών τεχνών. Η βράβευση αναγνώρισε τόσο τη δεξιοτεχνία του στη λύρα όσο και τη συμβολή του στη διατήρηση και μετάδοση της ποντιακής μουσικής παράδοσης στην αμερικανική κοινωνία.
Η μουσική του παρουσία έχει διασωθεί και σε σημαντικά αρχεία. Στη συλλογή Folk Music of Greece της Smithsonian Folkways περιλαμβάνεται η εκτέλεσή του στο «Egkin Chavasi (Lament)», τεκμήριο της παρουσίας του σε ηχογραφήσεις παραδοσιακής ελληνικής μουσικής. Αργότερα, το CTMD δημοσίευσε και σπάνιο αρχειακό οπτικοακουστικό υλικό με τον Κεμεντζίδη στο πλαίσιο της σειράς Treasures of the CTMD Archives.
Ο Κεμεντζίδης ξεχώριζε όχι μόνο ως λυράρης αλλά και ως τραγουδιστής. Διέθετε μεγάλο ρεπερτόριο, το οποίο απέδιδε χωρίς βιβλία ή καταλόγους τραγουδιών, βασιζόμενος στη μνήμη του. Ήταν γνώστης της ποντιακής, της ελληνικής, της ρωσικής και της τουρκικής γλώσσας και τραγουδούσε και στις τέσσερις.
Απεβίωσε στο σπίτι του στο Norwalk στις 11 Νοεμβρίου 2006, σε ηλικία 80 ετών, έχοντας δίπλα του τα παιδιά, τα εγγόνια και στενούς φίλους του. Με τη σύζυγό του Χρυσούλα απέκτησαν τρία παιδιά, τη Μαρία, τον Γιώργο και τον Βασίλη. Η παρακαταθήκη του παραμένει σημαντική για την ποντιακή μουσική της διασποράς, όχι μόνο μέσα από τη μνήμη της κοινότητας που υπηρέτησε επί δεκαετίες, αλλά και μέσα από τις ηχογραφήσεις, τις κινηματογραφικές καταγραφές και τα αρχεία θεσμών που διέσωσαν το έργο του.