-Σοφία, ρίζα μ’, είπεν ση θεγατέραν ατ’ς, δὼμα την εβζάν. Ακεί σο χωνοκέφαλον, σου τουβαρί’ το τολαπόπον κέσ’ εθαρρώ εσέγκα το τουβραδί’. Ας άφτω το λαμπόπον κι εσύ φέρεν απέσ’ έναν επ’ εγ̆είνα τα ξερά τα κουτουζόπα, ας σο ξεραντέρ’ αφκά, ας βάλουμε απάν’. Ο χωνός εμουν επεβόρρωσεν κι απόψ’, άμον ντ’ ομοι͜άζ’, θ’ αγιαζλαεύ’ και τα κουτσ̌ικόπα πα ερρίγασαν, βά’ εμέν τη μαύ’σσαν! Τ’ απάν’ ατουν εκοσσαρίασεν. Πριχού σύρ’ ο ήλιον, εγ̆είνα -γουρπάν’ ατουν- εκουσ̌τι͜άγαν απάν’ ι-μ’ κι εγόμωσαν τα ποδαρόπα τουν σο χωνόν. Αγούτα τα κανναβόπα πα ’κ’ εφέκανε με να ’γβάλ’ ας ση μέσεν.
Κι η Κερεκή η Κοντάβα, εβδομήντα χρόνια ας σ’ επήγεν νύφεν σου Κοντού κι ογδόντα έξ’ χρονών ατώρα γραία, άμον οξέας κεβτέν, διπλωμέντσα απάν’ σο παρακαμίν ση θεγατερός ατ’ς τση Σοφίας τσ’ Αλευράβας, εκουκουρώθεν και πάει κι έρ’ται απάν’ σο λανάρ’, ευτάει καϊρι͜άτ’ να τελέν’ τα κανναβόπα τ’ επέμ’ναν ατεν.
Η Σοφία ντ’ εσέβεν απέσ’ και ντ’ εξέβεν έναν έτον. Τη μάναν ατ’ς πα έκ’σεν και ’κ’ έκ’σεν.
Ας σου Θεού τον πιρνόν κιάν’, έξ’-απέσ’, άμον κουραγμένον οφίδ’ γυροκλώσ̌κεται.
Δεκαέξ’ χρονών κορίτσ’, κρύον νερόν, άμον χαμούχταν έτον όταν επέρεν τον Αλευράν κι ατώρα ’γέντον πενήντα δύο χρονών γυναίκα και ξαν δύο νυφάδες εξ̌ίαζεν.
Τα κυρικά τ’ς ας σ’ Αδολή είχαν οσπίτ’ σο Στάμαν μερέαν, σου Καμπανά, πέραν καικά ση Ζάβεραν, σου Δάβαρ’ καρσ̌ί. Τα πεθερ’κά τ’ς πα απ’ αδά πέραν μερέαν, ση Ζάβεραν καρσ̌ί-καρσ̌ιά -το ποτάμ’ εχώριζεν ατ’ς ας σα κυρικά τ’ς- είχαν τρί’ οσπίτι͜α: έναν σο χωρίον σου Δαβάρ’, έναν απάν’ σα Μαλούλας, αφκά καικά σον Κάστρο̤ν κι έναν ση Μέζιρεν, σου Μαλεζάντωμαν.
Άντρας ατ’ς, σάγκι συνέλ’κος ατ’ς -δύο χρόνια ’δεβαίν’νεν ατεν κι ακόμαν τσ̌εχέλτς παιδάς όνταν επέρεν ατον, οχτώ χρονών ορφανός εσέβεν σα χαμαιλέτας του Τσάν’ κι ολίγον-ολίγον έμαθεν την τέχνην κι εδώκεν όνεμαν· για τ’ εγ̆είνο εκόλλτσαν ατον κι «Αλευρά». Ας σ’ εγνώρτσεν ατον πα, πολλά χρόνια σα χαμαιλέτας εδούλευεν· έναν ημέραν σ’ οσπίτ’ ’κ’ εστάθεν.
Η πεθερά τ’ς πα, η Μουράτ’-κουζη η σ’χωρεμέντσα, χ̌έρα γυναίκα κι ανήμπορος, δεκαοχτώ χρόνια ντ’ έζησεν με τ’ «αχ!» και με το «βαχ!», ας σ’ εποίκεν ατεν νύφεν, οχτώ μήνας, τα χ̌ειμων’κούς, σα κρεβάτι͜α άπορος εκείτον ας σ’ ανεμικά κι ας σα κρυολογέματα. Επράεσαν απάν’ ατ’ς.
Η Σοφία, η μαύ’σσα, εχρονογύριζεν και, μαναχ̌έσσα άν’, μαναχ̌έσσα κα’, καθισία ντό έτον ’κ’ έξερεν. Εσκοτείνευεν κι εμερών’νεν ο Θεός κι εγ̆είνε ας σο χωράφ’ σο τσ̌αΐρ’ κι ας σο χωρίον σον παρχάρ’ και σ’ αχ̌ορώνια και σα μαντρία και σα ζα και σα μουσ̌κάρι͜α, το γομάρ’ σ’ ωμία και το μωρόν σην εγκάλιαν. Άγουρος ατ’ς σα χαμαιλέτας και σα χτισίματα τση χώρας κι απ’ αδά μερέαν η χανέ θ’ εκλώσκουτον - αγ̆λί ντ’ εζήν’νεν κι αγ̆λί ντ’ εσύρ’νεν, η κουρεμέντσα. Ας σ’ εποίκεν νύφεν ατώρα υστερνά, έλεγεν πέκια ανοί͜ει κι εγ̆είν’ ομμάτι͜α έναν ξάι· ὰμα, χα, εσύ πα· κάποτε ντ’ εποίν’νεν τη μετάνοι͜αν, εγ̆είνο π’ ατώρα ’νέσπαλεν.
Ατώρα πα, χ̌ειμων’κόντς βακούτ’ και τα ημέρας μικρά, ας σου Θεού τον πιρνόν κιάν’ με τα ζα επολέμανεν. Σο κιντίν απάν’ εξέγκεν να ηλι͜άσκουν έναν ξάι, ούσνα πακλαεύ’ το μαντρίν. Επ’ εκεί επήγεν επότ’σεν ατα σο Χολαγενέσ’ το πεγάδ’, έγκεν απ’ έναν-έναν εδεξέβεν κι εχτέντσεν ατα, δεκατέσσερα κιφάλια ζα· κι ούσνα βάλ’ απέσ’, φάζ’ κι ισάζει ατα, το ποδάρ’ πα ’κόπεν. Έρθεν σ’ οσπίτ’, λάμπαν μη θ’ ετέρ’νεν; Ετάλεψεν επέρεν τ’ αλμεχτέρ’ κι επήγεν να σύρ’ την Καλαντάραν - μοζίκαν είχ̌εν ατεν εγ̆είνο το χρόνον.
Η νύφε πα με τη μικρέσσαν την αντραδέλφ’σσαν ατ’ς άντζ̌ακ έρθαν ας σα ξύλα, ας σου Καλκάν’ τ’ ορμάν’ κιάν’, επεγομαρίασαν κι εστοίβαξαν τα ζογρίδι͜α ση στοιβαδέαν και ’ληταρι͜άζ’νε τα σ̌κοινία τουν.
Η γραία άλλο σάπρην ’κ’ εποίκεν:
-Θέ μ’, να ’λιάς με! Αγούτ’ η καρή πασ̌τάν εσ̌ασ̌ίρεψεν, ενέσπαλεν όλια τα μερέας! εμουρμούρ’σεν.
Εφέκεν το λανάριγμαν η καημέντσα κι εσ’κώθεν ελιαευτά-ελιαευτά εύρεν τ’ εβζάδες, έψ̌εν τη φώσ’, εθέκεν κα’ κι εσ̌κέπασεν τα κουτσ̌ίκια -τση νύφες έσαν τα κουτσ̌ικόπα: τεσσάρων χρονών τ’ αγουρόπον, ο Λαμπίκον και δύο χρονών το κορτσόπον, Ελενίτσα- κι ατέ εξέβεν κούκουρα-κούκουρα, επήγεν επέρεν έναν κουτούζ’ ας σο ξεραντέρ’ αφκά, έγκεν κι εσέγκεν απάν’, έκχ̌’σεν κι έναν δύο κουθουρόπα ολόγερα κι έψ̌εν τ’ άψιμον.
Τα μαυρομμάτι͜α σο χαλκοτσούκ’ ξαν ερχίνεσαν να κοχλακίζ’νε κι εγ̆είνε, ώσνα θ’ ετελείωνεν τα κανναβόπα τ’ επέμ’ναν, άλλ’ πα επεδούλτσαν κι ετοπλαεύταν σο χωνόν ολόγερα: η Σοφία· το κορτσόπον ατ’ς η Σωτηρίτσα, τ’ υστερνοπαίδ’ν ατ’ς, εννέα χρονών κι εκλώστεν σα δέκα· κι η νύφε͜ ατ’ς η Χρυσή. Τα τρανύτερα τα παιδία τ’ς, Αλέξης κι ο Γιωρίκας, έσαν σην Τραπεζούνταν σο σκολείον κι όλιον ο τρανόν Αναστά͜ης, υπαντρεμένον, εγέντον χρόνος ας σ’ έφυγεν ση Ρουσίαν, σεπεπί τ’ ασκερλούκ’.
Η γραία η Κοντάβα πα άντζ̌ακ ετελείωσεν το λανάριγμαν κι εσέγκεν σο σακούλ’ τα σκουλλόπα ντ’ εποίκεν κι έδεσεν μετ’ έναν κανναβόπον τη γούλαν εθε.
-Σοφία, ρίζα μ’, λέει, τα μωρά ερρίγασαν κι εγένταν αδακά γιασίρ’ μετ’ εμέν. Άμον ντ’ ερχίνεσαν να τσινίζ’νε, εδώκα ’τα σο χ̌έρ’ν ατουν δύο τσιρόπα κι εκοίμ’σα ’τα. Απόψ’, Καλαντόβραδα, πολλά κρύο̤ς θα γίνεται. Ο Χριστουγεννάρ’ς θα ’φτάει τ’ ατέτι͜α τ’, να καλοδέχκεται τον Καλαντάρ’ και πάει σο καλόν ατ’. Ε, να βάι εμάς τσ’ άκλερους! Ντ’ ολήγορα δι͜αβαίν’νε τα χρόνια! Άμον μήλα κυλίουνταν και πάγ’νε! Ας τερούμε εμείς πα πότε κυλίγουμες! Εθαρρώ ακόμαν οψέ έτον και πότ’ εδέβεν ο χρόνος και ’κ’ εγροίκ’σαμ’ ατο! Πιρνά-πιρνά, πουλί μ’, σύννυχτα, εσύ αν ’κ’ επορείς να πας, ας πάει ο Γιάννες κατηβαίν’ σο ποτάμ’ παίρ’ το καλαντόνερον. Χρόνος εγ̆βαίν’ και χρόνος εμπαίν’ κι ο κόσμος καλοχρονίζ’.
-Μάνα, εσύ π’ ατώρα μη τυρι͜αννί͜εις την ψ̌η μ’! λέει κι η Σοφία. Εύρες κι εσύ τσ’ ανθρώπ’ς ι-σ’! Νέ ο Γιάννες, νέ η Γιαννίνα! Εμείς, τα Φώτα π’ αδακά έν’, παίρουμ’ ας σο Μέγαν τον Αγεσμόν και φωτίζουμε τα χωράφι͜α πα, τα ζα κι όλι͜α τα μερέας πα. Ατώρα σα ποτάμι͜α κέσ’, νύχτα βακούτ’, δουλείαν ’κ’ έχουμε.
-Ε, Σοφία, πουλί μ’! λέει η γραία. Ο Θεός, γουρπάν’ ατ’, να φωτίζ’ τα στράτας ι-σ’ κι εύκαιρον πόδαν να μη πατείς, εσύ και τα παιδία σ’! Ο Μέγαν Αγεσμόν πα του Χριστού ο λουτρός έν’, ποδεδίζω τη χάρην ατ’! Τ’ ουρανού τ’ Αγε-Φως! Έναν κι έναν με την Κοινωνίαν έν’! Ὰμα μετ’ έναν τσ̌ιτσ̌άκ’ άνοιξη ’κ’ έρ’ται. Το καλαντόνερον πα του ’σπιτί’ το τεμέλ’ έν’! Ας σα ουράνια κι ους τα τράμερα τση γης κι ους τση θάλασσας τον πέλαγον, ολοχρονία κλώσ̌κεται, ψ̌ήα κρέν’ και ψ̌ήα ανασταίν’, με τα τσ̌ιτσ̌άκια ανοί͜ει και με τα πουλία κηλαηδεί! Του κοσμί’ το προζύμ’ έν’, ποδεδίζ’ ατον ο Θεός! Όλια με του Θεού τ’ ισ̌μάρ’ γίν’νταν και με του Θεού τ’ ισ̌μάρ’ βζήουνταν, γιαβρούμ! είπεν κι ενεστέναξεν. Έικιτι κόσμος άκλερον! Να είχ’ ατώρα τη νέτεν ντο είχα ’τότε! Άγρι͜α μεσάνυχτα κι ο κόσμος να ’κλώσκουτον τ’ απάν’-αφκά, εγώ θ’ επέγ’να ’παίρ’να το καλαντόνερον! Θίγως τ’ εγ̆είνο, Κάλαντα ’κ’ εποίν’να!
Κι επ’ εκεί έπλωσεν το χ̌έρ’ν ατ’ς, έναν αγουρι͜ακόν χ̌έρ’, στουδι͜άτ’κον και βαρύν, εμπροκούντεσεν το κουτουζόπον σο χωνόν, ενεστέναξεν αλλομίαν κι εσταύρωσεν την καρδίαν ατ’ς:
-Ποδεδίζω τον Παντοδύναμον!
-Ντ’ έξερω ’γώ; είπεν η Σοφία. Οπέρ’σ’ πα επότ’σα κι εκαλαντίασα τα ζα με το καλαντόνερον και ξαν η Καλαντάρα μ’ επέμ’νεν μοζίκα! Εγώ ’δέν ’κ’ εγροικώ. Κι επ’ εκεί, τερείς σον ήλιον κιάν’, χαντυλλι͜άγουνταν τ’ ομμάτι͜α σ’ και τρέχ’νε τα δάκρυ͜α, τερείς ση νηγήν καικά, φυσά έναν ανεμοκαλή και γομούνταν χοχόλια! Ντό να ’φτάς και να έν’ καλόν; Ο Θεός έπλασε μας κι επ’ εκεί εκλώστεν ενέσπαλεν το πλάσμαν ατ’! Πασ̌τάν έσ’κωσεν το χ̌έρ’ ας σον κόσμον. Εποίκεν ικρι͜άχ τσ’ ανθρώπ’ς και ντ’ ευτάγ’νε ’κι ξέρ’νε. Για τ’ εγ̆είνο λέγω, ν’ αγ̆λί ντ’ εποίν’ναμε και ν’ αγ̆λί και ντό θα ’φτάμε!
-Ναι, πουλί μ’! λέει κι η γραία. Άβουλα του Θεού φύλλον ’κι λαΐσ̌κεται. Ήντι͜αν έγραφεν σο κιφάλ’ν εμουν θά ’ρ’ται και δι͜αβαίν’, ὰμα ας σον Θεόν τ’ ομούτ’ ’κι κόφκεται. Ο Θεός τον άνθρωπον τηνάν έπλασεν κι εδώκεν την ευλάβειαν σην καρδίαν ατ’, καμίαν ’κι ανασπάλλει͜ ατον. Ντό τρως την καρδία σ’ και κολατί͜εις την ψ̌η σ’; Με το φεσατλούκ’ τον ηαυτόν εμουν βλάφτουμε. Εμείς ’κι θά χαλάνουμε και καλοχτίζουμε τον κόσμον. Το σωστόν, άνθρωπον, έναν τη μετάνοι͜αν ατ’ ντ’ εποίκεν κι επουσ̌μάνεψεν. Παρέ, ούσνα έρ’ται κι ο Γιάννες, ας σ’κούμες ευτάμε κι εμείς την προσευχήν εμουν κι επ’ εκεί με το λαφρόν την καρδίαν να δέχκουμες τη νεοχρονίαν.
Κι επήγεν να σ’κούται. Η νύφε και το κορτσόπον έτρεξαν κι εσέβαν σα κολτούκια τ’ς κι εσ’κώθεν στέρι͜α-στέρι͜α, ετίνιαξαν έμπρ’-οπίσ’ το λιπατόπον και τ’ εμπροστάλ’ν ατ’ς, ίσαξεν κι εγ̆είνε το λετσ̌εκόπον σο κιφάλ’ν ατ’ς κι ετυπώθεν έναν ξάι. Κι επ’ εκεί έκ’σεν η νύφε με το μαστραπόπον νερόν, ένιψεν τα χ̌έρι͜α τ’ς κι εδέβεν έμπρου κέσ’.
Σου φουρνί’ την καμάραν απ’ αδά κι απ’ ακεί έσαν τα δύο φλανόπα. Σ’ έναν εκείτον το προζύμ’ με το κουφόπον εθε και σ’ άλλο η καντήλα, έναν καθιστόν καντηλόπον, το τσαλιμένεν το θυμι͜αντόπον κι έναν παλιόν μανωμένον εικονόπον. Επήγεν επέρεν την καντήλαν, ίσαξεν το φαλλάρ’ν εθε εγ̆είνε με τα χ̌έρι͜α τ’ς, έρθωσεν το φιτίλ’ν εθε κι έγκεν το κορτσόπον την εβζάν κι έψ̌εν ατο.
Επ’ εκεί επέρεν δύο ταρούλια κανναβόπα, εσπόγγ’σεν τα δάχτυλα τ’ς κι έσυρεν τ’ αποσπόγγια σ’ άψιμον, επέρεν τσιλιδόπα ας σο χωνόν, εσέγκεν σο θυμι͜αντόν κι ολίγον θυμίαμαν απάν’, εθυμίασεν κι εθέκεν ατο σην καντήλαν κέσ’. Όλια ’ποίκεν κι επ’ εκεί έρθεν έρθωσεν όσον επόρ’νεν την κεβτέν ατ’ς έμπρι͜α σου φουρνί’ την καμάραν, σην Ανατολήν απάν’· κι οπίσ’ ατ’ς κιάν’ εστάθαν απ’ αδά κι απ’ ακεί η νύφε και το κορτσόπον.
Η Σοφία σο θεμελίον κέσ’ ερμάτωνεν το τρανόν το πινιάκ’: τσίρι͜α, λεφτοκαρόπα, καρυδόπα, χ̌ειμωνάπι͜α, πορτοκάλια, χουρμαδόπα, τσ̌αμίντζ̌ι͜α, ιντζ̌ίρι͜α, ήντι͜αν είχ̌εν και ήντι͜αν ’κ’ είχ̌εν, κοκκία, άλας· κι όλιον απάν’ εσέγκεν το τριγών’ και, άμον ντ’ εστάθαν η γραία και τα κορίτσ̌ι͜α σο μετανοίασμαν, έρθεν κι εγ̆είνε εστάθεν ση μέσεν όλιον οπίσ’.
Η γραία έσ’κωσεν οτότε τ’ ομμάτι͜α τ’ς ση φεγγίτεν κιάν’, εποίκεν το σταυρόν ατ’ς κι άλλ’ πα μετ’ εγ̆είνεν, εντώκεν μίαν λαφράν τη μούσταν ατ’ς σην καρδίαν ατ’ς κι ερχίνεσεν να μουρμουρίζ’:
-Κύριε ’λέησον... Άγιος ο Θεός... Δεύτε προσκυνήσωμεν... Πιστεύω εις έναν Θεόν... Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ... Γουρπάν’ ι-σ’, Θέ, παρακαλώ σε, ο δι͜άβολον τιρτεύ’ με και βλαστημώ. Θέ, να μη ακούς ατο. Θέ, να μη γράφ’ς ατο. Τ’ εσόν πλάσμαν είμαι, τ’ εσόν χώμαν είμαι. Παρακαλώ σε! Αγέρ’ ογλήγορε, πολυπρόφταστε! Παναγία πολυέλεε, πολυεύσπλαχνε! Σ’ εσάς ελπίδα, ας σον δι͜άβολον γουρταρωμονήν κι ας σην κακήν την ώραν... Αγέννε Πρόδρομε, Αγέννε Χρυσόστομε, Αγέννε Θεολόγο, καλοιμάγι͜οι, καλλιστράγι͜οι, που στέκετε περίγυρα και κρατείτε τον κόσμον! Σ’ εσάς ελπίδα, παρακαλώ σας, ποίστεν ιμτάτ’, ας σον δι͜άβολον γουρταρωμονήν... Θέ μ’ πολυέλεε! Παρακαλώ σε! Είμαι αγράμματος, είμαι ανεγροίκιστος... Άμον ντο δί͜εις τη νύχτα σ’ το σκοτεινόν και παίρτς την ημέρα σ’ το καθαρόν, να καθαρί͜εις με, σον Γιορδανοπόταμον να περνί͜εις με και να πλερώντς με ση Βασιλείαν των Ουρανών...
Είπεν, είπεν, μίαν κι απ’ αλλομίαν, εκάν έναν κάρτον εβάσταξεν. Κι επ’ εκεί εσέγκεν όλια τα δυνάμεις ατ’ς και, σίτα τα χ̌είλια τ’ς επέγ’ναν κι έρχουσαν, εποίκεν τρία βαθέα γονατοκλισίας, ερθώθεν αλλομίαν, εποίκεν τρία τρανά μετάνοι͜ας απάν’ σην τελείωσην, εκλίστεν σα ζεβρι͜ά μερέαν, έφτυσεν τρία φοράς το δι͜άβολον κι εκλώστεν ας σα δεξ̌ι͜ά επέρεν και τσ’ άλλτς να κάθουν κα’.
Το κουρόπον εκάεν ους τ’ ημψόν κι έκχ̌’σεν τσιλίδ’. Η γραία είδεν ατο κι ημέρωσεν ο πρόσωπος ατ’ς. Η νύφε εκαλοθέκεν το μιντερόπον τση γραίας σο παρακαμίν κέσ’ κι εγ̆είνε ’πέρεν να ’φτάει του χ̌ερί’ ατ’ς. Κανείς ’κ’ εστόχ̌εψεν ατεν ντ’ επέρεν σα χ̌έρι͜α τ’ς να πλέκ’ τ’ ορτάρ’.
Το κορτσόπον πα έγκεν την καλομάναν εθε το γιαστουκόπον, εκάτσεν σο γιάν’ ατ’ς καικά, εκουπίγ̆εν σην εγκάλιαν ατ’ς και τερεί ατεν απέσ’ σ’ ομμάτι͜α.
-Μάνα, λέει η Σοφία, κια παρέ ας έτρωγαμε κιόλα την ντο είν’ ζεστά τα σταμπόλια. Με το μιντζόπον έμορφα είν’. Άμον σ̌εκέρι͜α εγένταν, τ’ άχαρα.
-Ρίζα μ’, κια ντ’ έξερω ’γώ; λέει κι η γραία. Έλεγα ν’ αναμένουμε και τον Γιάννεν. Σ’ αΐκα ημέρας το τραπέζ’ δίχως τον οικοκύρ’ του ’σπιτί’, άμον καρίπ’κον κι ορφανόν, ’κ’ έν’ ογουρλίν και σον Θεόν πα βαρύν έν’.
-Εύραμ’ ατο και μετ’ εσέν, μάνα, λέει κι η Σοφία, ας λέγω σε! Εγώ τ’ εξέρω, τον Γιάννε σ’ αν αναμένουμε, του χρόν’ πα ’κι θά τρώγουμε! Τεά εγ̆είνος πα πότε είπεν, μίαν π’ ας πάγω με το βακούτ’ σ’ οσπίτι μ’ κι επέμ’νεν κι ατώρα; Τσ’ εξέρ’ με τίναν επιάστεν ατώρα κι ετάπεψεν σην παίγνιαν και πασ̌τάν ντ’ εγεννέθεν σον κόσμον πα ’νέσπαλεν; Αρ’ αναμέστε͜ ατον. Εγώ μη ’κι θέλω;
Το κορτσόπον χάλιαμ τερεί τη γραίαν αποφκά κιάν’ πώς καλατσ̌εύ’ κι άμον ντ’ ετούλωσαν όλ’, ετέρεσεν μίαν τη νύφεν, μίαν τη μάναν εθε κι εκλώστεν σην καλομάναν εθε:
-Ποδεδίζω σε, καλομάνα! Πέ’ μας, πώς επέγ’νες επαίρ’νες το καλαντόνερον; Πέ’ μας ατο, καλομανίτσα, ποδεδίζω σε! Αχά, όλ’ παρακαλούμε σε!
-Ναι, το γιαβρόπο μ’, ναι, το ριζόπο μ’, ναι! είπεν γλυκέα η γραία. Θα λέγω σας ατο, ὰμα εσύ, πουλί μ’, ακόμαν μικρέσσα είσαι, ’κι πράττ’ ν’ ακούς ατο, γουρπάν’ σ’ ομματόπα σ’ να γίνετ’ η καλομάνα σ’! κι εκλίστεν εγκαλιάστεν κι εφίλεσεν ατ’ απέσ’ σο κατσίν.
Η νύφε πα άντζ̌ακ ερνάχ̌εψεν έναν ζευγάρ’ πλουμιστά ορτάρι͜α κι οληγορεί να πλέκει͜ ατα. Καλαντόφωτα έρχουν, πέκια κάπ’ γίν’νταν λιαζίμ. Έσπιγγ’σεν με το ζεβρέν τη βούραν ατ’ς το κουβάρ’ το ράμμαν με τα τσουπία σο σπαρέλ’ν ατ’ς κιάν’ και με το δεξ̌έν σο σκαμνόπον ατ’ς, εσ’κώθεν έτρεξεν απ’ αδά μερέαν, εκάτσεν γιαν-γιανά ανάμεσα σην πεθεράν ατ’ς και ση γραίαν κι ερχίνεσεν ξαν μάνι-μάνι το πλέξιμον -τα δάχτυλα τ’ς άμον δαυλιμίτρι͜ας πάγ’νε κι έρχουνταν. Τ’ ευκεμένον, πολλά καματερόν και πετσ̌ερουκλίν νυφαδόπον έτον.
-Ρίζα μ’, Χρυσή, αρ’ άφ’ς εσύ πα το πλέξιμο σ’. Μ’ εσέβες σον έξεργον και τιρτεύ’ς τον δι͜άβολον! Πολεμάς να ’γβάλ’ς τ’ ομμάτι͜α σ’! Ο κόσμος ’κ’ εδέβεν! λέει η Σοφία ση νύφεν ατ’ς.
Και μετ’ έναν λεγνόν αποκαμόπον λαφρά ετάραξεν τα τσιλίδι͜α. Εγ̆είνα τ’ ευλογημένα πα επεθράκωσαν, επέρεν ατ’ς κι η χουλιασέα κι όλ’ εποίκαν ατο χάζ’.
Αναχάπαρα, φιιιζζζζ!, έναν ψιλόν σιλίκ’ άμον οφιδί’ σ̌ύριγμαν έρθεν ας σο δρανίν καικά κι εγιαϊλεύτεν σα ξεβέρια του ’σπιτί’.
-Έσπιγγ’σεν τ’ αγιάζ’! είπεν η Σοφία. Ελέπ’ς ντ’ ευτάει οξ̌ικέσ’;
Το λόγον ατ’ς ’κ’ επρόφτασεν να τελέν’: αγούουουουο!, έναν άγρι͜ον γουρνετόν έρθεν από βαθέα ας σου Ταρατσά τ’ ορμίν καικά -όλοι͜ ατουν εκράτεσαν την ανάσμαν ατουν κι ενετριχ̌ίασαν.
-Αχά, εγώ εθαρρείς ελάλ’νε με! Βάι π’ έπλασε με! ετυρι͜αννίγ̆εν η Σοφία. Μεσανύχτς γίνεται και στέκ’ κι αγούτος ο καλοχάρετον πουδέν ’κ’ έν’! Μάγξουζ θα ρούζ’ απάν’ ατ’ ο λύκον! Έφαγεν την ψ̌η μ’ ατός ο άνθρωπον, ταχά! Έναν ’κ’ έν’ και δύο ’κ’ έν’. Αγούτο ας σ’ εγνώρτσα τον κιάν’ ατό έν’. Ναι, να δοξάζω σε, Θέ, ντό κακόν εποίκα τεά κι εποίκες με τσ̌ανκέσ̌’ σον κόσμον και ’κι παίρτς την ψ̌η μ’, να γουρταρεύκουμαι; Κι αρ’ αγούτο τ’ αδακέσ’, ας σου Ζιμπούρ’ το παΐρ’ έπαρ’, ους του Χριστού το λιθάρ’, ίλιαμ αδακά σην κούλιπαν το γεφυρόπον και του Μήτονος το σελέν’, ισίζ’κα, παράχτρατα ας σο σ̌ονλίκ’, αφορισμένα λυκοτόπι͜α είν’ το χ̌ειμώναν. Νέ καλτί κι αν έν’ χ̌ιόν’ δύο πιθαμάς άμον τ’ ατωρ’νόν! Έξ’ και μακρά, εγώ καμίαν ’κ’ έρθα ρι͜άστι͜α, ὰμα πολλά φοράς έκ’σα την πεθερά μ’ την σ’χωρεμέντσαν κι ιστόριζεν ατα το Γιάννεν κι εποίν’νεν ατον νασαχάτ’, να μη παραβραδι͜άσ̌κεται χ̌ειμων’κόν καιρόν και να ωρι͜άγεται ας σοι μονόλυκους. Πολλά φοβεροί και χαΐν’κα τσ̌αναβάρι͜α είν’! έλεγεν.
-Μ’ είσαι παλάλα, νε πουτσή! Ας σο λύκον πα ντό να φογάσαι; είπεν η γραία κι εχαμογέλασεν. Ο λύκον άνθρωπον ’κ’ ιλισ̌εύ’. Χά είνας σ̌κύλος έτον, χά ο λύκον! Το μαντρίν μαναχόν ας έ͜εις καρακωμένον έξ’-απέσ’. Ο λύκον σον άνθρωπον τεγμέ ’κι ταλεύ’. Αέτσ’ μ’ εθαρρείς, πολλά γιλγούντς έν’. Κρά’ και τσ̌ακάντζον το στουράκ’ απ’ οπίσ’ ι-σ’, πέ’ το «Πιστεύω εις έναν Θεόν» και δέβα, ξάι οπίσ’ μη τερείς. Δι͜άβολος πα ’κι γιανασ̌εύ’ σε. Με του Θεού τ’ όνεμαν, ο Γιάννες σοι λύκ’ς ’κι φαγίεται.
Η μάνα τ’ς εκαλάτσ̌ευεν κι η Σοφία επέμ’νεν ο νους ατ’ς οξ̌ικέσ’.
Σιφτέν κάτ’ άμον λαχουσ̌ήν κι επ’ εκεί ποδαρέας και χ̌ιονί’ γρούτσιγμαν έρθεν σ’ ωτίν ατ’ς κι ούσνα θ’ εκαλεφουκράτον πάτ-πούτ σην αυλήν και το κορωνίδ’ τση πόρτας, κραγκ-κραγκ-κραγκ, εχόρεψεν.
-Ανοίξτε!
Η Σοφία χαμάν ελάγγεψεν σην πόρταν.
-Νε πρε, συ είσαι;
-Άνοιξον και λέγω σε ποίος είμαι!
Η Σοφία εγνώρτσεν τη λαλίαν ατ’, χαμάν εντώκεν κι ένοιξεν κι Αλευράς ερρούξεν απέσ’, τα χ̌ιόνια ους τα μὲσα τ’, το φέσ’ν ατ’, τα γένια τ’, όλια αλευρωμένα, μετ’ έναν καΐσ̌’ σο χ̌έρ’.
Αλευράβα απ’ οπίσ’ ατ’ εσπάλτσεν κι εκαράκωσεν την πόρταν κι έσυρεν τη σύρτεν. Η νύφε και το κορτσόπον ετίνιαξαν τα χ̌ιόνια από ’πάν’ ατ’ κι εκάτσεν σο χωνόν καικά, να ’γβάλλ’νε τα τσ̌αρούχ̌ι͜α τ’.
Αρ’ άμον ντο είδεν, ο ζαβαλής, την πόρταν καρακωμένον οτότε επέρεν νεφέσ’ κι έρθεν η ψ̌η σα καλάθι͜α τ’, εκαλησπέρτσεν τ’ οσπίτ’ν ατ’ κι εγριλεύτεν ας σα γέλ’τα:
-Ολάν, ’μώ την πίστη σ’ και το τσ̌αναβάρ’ σ’. Αΐκον αρσουζλούκ’ πα γίνεται; Ας καλτί θ’ επαθάν’ναμε τον κασ̌καρίκον απέσ’ σην πόρταν εμουν!
Αλευράβα, άλλο να τουρουλεύ’ ’κ’ επόρεσεν, επέρεν ατον κι εστάθεν:
-Που ’κι τερεί όνταν κάθεται, θαμάεται όταν σ’κούται! Ὰμα συ αΐκος είσαι, άνθρωπον ’κι ακούς. Ήντι͜αν κι αν λέγω σε, δεβά͜εις ατο σου κωφού. Χά είνας σ̌κύλος ύλαξεν, χά εγώ! Μεσανύχτς εγέντον κι εσύ αποψιζ’νόν βραδήν, άμον οικοκύρ’ς, νέ άνθρωπον λογαρι͜άεις, νέ οσπίτ’ νουνί͜εις. Καλά ντ’ εφέκε σε κι ερρούξες σ’ οσπίτ’ αδά σο βακούτ’. Ο λύκον τσ̌αναβάρ’-αποτσ̌αναβάρ’, απ’ εσέν ινσαφλής εξέβεν!
-Ντό λύκος; Οι λύκ’ ’κι λες; λέει Αλευράς.
-Χαΐρ-χαπέρ’, Γιάννε, ρίζα μ’! Ντ’ έπαθες, βάι εμέν, ντ’ ετσ̌άτεψες αποψιζ’νόν βραδήν; λέει κι η γραία.
-Ετσ̌άτεψα πα και θ’ επετσ̌ατεύανε με πα, ὰμα ξαν ο Θεός ελέασεν! έκλωσεν ατο ση μασχαρείαν Αλευράς. Με την βραδήν απάν’-αφκά, λέει εκατήβαν τ’ αλεσίας ντ’ έκχ̌’σα ’πάν’, εστάλτσα τα λιθάρι͜α κι ενϊετλιανεύτα να κλειδώνω τη χαμαιλέτεν και δι͜αβαίνω πλάν. Απόθεν από δι͜αβόλ’ εσειραδι͜άγαν κι εκρεμίγαν απέσ’ ο Ποπαγοργόρ’ς ο Γιωρίκας, ο Πουγάρ’ς, ο Σουτάρ’ς, ο Παρασ̌κευάς, ο Τεμιρτσ̌ής, ο Κεϊσόγλης ο Γιάννες, όλιον τ’ εσνάφ’, εγώ έρθα κι επέμ’να! «Εξέρτς ντό έν’;» λέγ’νε με. «Είπαμε τ’ Αλευρά οτά ατώρα ζεστόν έν’ ακόμαν. Ούσνα βραδύν’ καλά, πάμε παίζουμε έναν χαρτίν, απόψ’ Καλαντόβραδα, τερούνε την τύχην ατουν ανθρώπ’». «Να λελεύω σας, παιδία, εγώ μακρά ρούζω, αργώς ν’ απομένω ’κ’ επορώ και σ’ οσπίτ’ αναμέν’νε με, ας αφήνουμ’ ατ’ αύριον!» λέγ’ ατ’ς. «Γιοκ, ακόμαν τα κοσσάρας ’κ’ εκάτσαν!» λέγ’νε. «Ντ’ οληγορείς, τσ̌άνουμ; Şeker suya düşmedi ya; Φέγγος έν’ κιόλα, την ώραν ντο θέλτς, έναν λάγγεμαν επήγες σ’ οσπίτ’. Έναν ογίν’ θα παίζουμε και τερεί καθαείς την τύχην ατ’». Τ’ έναν ογή εγέντον δύο, τα δύο τρία κι εδέβεν η ώρα και ’κ’ εγροίκ’σαμ’ ατο. Αρ’ άμον ντ’ εταγ̆ουτεύταμε, άλλ’ όλοι͜ ατουν σουμά έσαν, ώσνα πίν’ν’ τον τσίχαρον ατουν επήγαν και σ’ οσπίτι͜α τουν. Εγώ πα εσέβα μαναχός σο βασιλιακόν σο δρόμον κι εντώκα την κότσ’. Ας σην αραστάν κι κάθεν το χ̌ιόν’ ους το γόνατον κι ο δρόμον τσουπωμένον, ση μέσεν κιάν’ μαναχόν έν’ ανοιχτόν η κοπή, είνας άνθρωπος εχωρεί και δι͜αβαίν’ ὰμα φέγγος άμον ημέρα κι ισίζ-πισίζ, τ’ ορταλούκ’ εγρίντζωσεν ας σον κρύο̤ν, εσέβα σην κοπήν και τρέχω. Άμον ντ’ εδέβα τον Απεντέκωτον ση μέσες το ρακάν’, ίσα αφκά σον Καστρι͜όκωλον, επίασε μ’ έναν σαντζ̌ήν, παρέξ’ την τιμή σ’, κι εχτράτ’σα άνθεν χ̌ερού να λύνω ζωνάρ’. Όνταν εκλώστα να ’μπαίνω ση στράταν, τερώ εμπροστά μ’, δέκ’ ατίμι͜α απέσ’ σην κοπήν, άμον γάιδι͜αρος κάθεται ο λύκον. «’Μώ την πίστ’ν ατ’!» λέγω. «Ατώρ’ αγούτον ντό να ’φτάς ατον;». Εκλίστα κα’ ’βουρι͜άστα κι έσυρ’ απάν’ ατ’ χ̌ιόν’· ας σον τόπον ατ’ ’κ’ ελατάρτσεν. «Έεϊ, αγούτος τα νϊέτι͜α τ’ νϊέτι͜α ’κ’ είν’!» είπα ’γώ εμέν. «Θα νεγκάζ’ μας! Πρέπ’ να ’βρήκω έναν τσ̌αρέν!». Ατώρα οπίσ’ κλώσιμον ’κι γίνεται και να γίνεται πα ντο φαϊτι͜άν ευτάει; Χά έμπρου επήγες, χά οπίσ’· εγ̆είνος ντο θα ’φτάει θα ’φτάει. Στουράκ’ σο χ̌έρι μ’ ’κ’ έχω, να μη σοϊλιατεύ’ ατον ξάι. Τα λιθάρι͜α ’δέν ’κ’ ευτάγ’νε, περισσόν ερεθίζ’ν’ ατον· ὰμα, να έν’ πα, πού ν’ αχταλεύ’ς ατώρα σο χ̌ιόν’ κι ευρήκ’ς και λιθάρι͜α; Ενούντσα, ντό να ’φτάω; Έλυσα ξαν το καΐσ̌ι μ’, εγυρόκλωσα το μίαν σον αέραν και -είη το όνομα Κυρίου!- εγομώθα απάν’ ατ’. Ατός, αφορισμένον, σιφτέν, ξάι εκέσ’ ’κ’ ετέρεσεν κι επ’ εκεί, άμον ντ’ εσίμωσα έναν ξάι, εσ’κώθεν αργώς-αργώς εκλώστεν οπίσ’, εσέβεν σην κοπήν, επέρεν έναν γιαβάσ̌’κον λίγκ’ έμπρι͜α μ’ κέσ’ κι εγώ απ’ οπίσ’ ατ’. Αέτσ’-αέτσ’, έγκα τον αδ’ απάν’ καικά σο γεφυρόπον, σου Ταρατσά τ’ ορμίν. ’Μώ την πίστ’ν ατουν! Το γεφύρ’ άμον ντ’ εδέβα, τερώ, εγένταν δύο! Εθαρρείς εσ̌κίγεν η νηγή κι εξέγκεν ατον απάν’! Απόθεν επλάστεν κι ατός σον άλλον καικά και ’κ’ επρόφτασα να ’λέπ’ ατον, εγώ τιδέν ’κ’ εγροικώ, κάρτασ̌’! Κρούγ’νε ωμίν είνας με τον άλλον κι εκάτσαν απέσ’ ση μέσεν και τερούνε με.
-Αρ’ ατός έτον, γουρπάν’ -τ- σ’, π’ εγουρνέθεν απράναν, λέει η Σοφία. Επέρεν τη μύραν κι ενεμέν’νε σε ατουκά. Εσύ πα έγκες ατον τ’ αρκατάσ̌’ν ατ’. Εγώ για τ’ εγ̆είνο, άμον ντο έκ’σα το γουρνετόν, εκαρδι͜οκόπα και τ’ απάν’ ι-μ’ εμερμηκίασεν.
-Νέισα, λέει Αλευράς, ετέρεσα άλλο μινκίν ’κ’ έν’ -Κύριε ημών Ιησού Χριστέ!-, έρθα, έρθα κι εγώ απάν’ ατουν κι άμον ντο έρθα καρσ̌ί σην κεσμέν το στρατόπον το κλώσ̌κεται τίκια σ’ οσπίτ’ καικά, μίαν ελάισα το καΐσ̌ι μ’ κι ελάγγεψα κι εκρεμίγα σ’ οσπίτ’ απάν’ καικά. Σο καγκελόπον το κλώσ̌κεται απάν’ κέσ’ σο ξεραντέρ’ όνταν ευρέθα, ευτάω αέτσ’ να τερώ και ντό τερείς; Τ’ αφορισμένον το ποί’μαν, στέκ’νε οπίσ’ ι-μ’ κιάν’, καρμαντζ̌ιωμέν’ είνας σον άλλον, τσ̌ακλίζ’νε τα δόντι͜α και ταράζ’νε το χ̌ιόν’ με τ’ ουράδι͜α τουν. Τα γόνατα μ’ εκόπαν κι η καρδία μ’ ελάχτ’σεν! Έναν λάισμαν του καϊσ̌ί’ και ξαν ελάγγεψα. Πώς ευρέθα απέσ’ σην πόρταν εγώ πα ’κι ξέρω! Χαμάν εσ’κώθα να τερώ ολόγερα ντ’ έγενταν κι εμακρυγουλίασα κι ας σου ξεραντερί’ την κεσ̌έν κέσ’ τερώ, έσ̌κισαν το χ̌ιόν’ ας σο σαρπίν απάν’ κέσ’, εδέβαν του Ζερζελού το τσ̌ιμενόπον, εκρεμίγαν σ’ ορμίν κι εχάθαν σου Χ̌ιλή τ’ αλωνόπον μερέαν.
-Ο Χριστόν κι η Παναγία εκράτεσανε σε και πάντα να κρατούνε σε, γιαβρούμ! Εγώ πότε θ’ αποθάνω μαναχόν ’κι ξέρω. Εγώ ’κ’ είπα σε, Σοφία, ο Γιάννες ’ς σοι λύκ’ς ’κι φαγίεται; λέει η γραία.
Κι η Σοφία δί͜ει τ’ αντίλογον:
-Κι εγώ πα λέγω: το λαγήν’ πολλά φοράς πάει σο νερόν ὰμα, μίαν απολαβίεται!
Ὰμα ο Γιάννες π’ αφκά ’κι απομέν’, ξαν επέρεν σο μαϊτάπ’ τη δουλείαν:
-Κι αμ ’κι λες, λέει ση Σοφίαν, όλια τα τσουκάλια ντ’ εχτίγ̆ουσαν σον κόσμον να μη ετσακούσαν καμίαν, ο τσουκαλάς π’ άχαρον θ’ επεμέν’νεν χωρίς δουλείαν!
Ο πετεινόν ακόμαν ’κ’ εκούιξεν. Η νύφε έγκεν το λεγέν’ κι έπλυσεν τα ποδάρι͜α του πεθερού ατ’ς κι επ’ εκεί έστρωσεν το κρεβάτ’ν ατ’ σο χωνόν καρσ̌ί κι εποίκεν όλια τα κάθηκα. Εγ̆είνος πα ενίφτεν κι εσ’κώθεν εποίκεν την προσευχήν ατ’. Σ’ έναν της ώρας η Σοφία πα έσ’κωσεν κι εφόρ’σεν τα κουτσ̌ίκια κι ετοίμασεν το τραπέζ’ να τρώγ’νε. Όλοι͜ ατουν εκάτσαν είνας είνας ολόγερα κι Αλευράς, τ’ ανεψ̌ι͜όπα τ’ ακόμα ετσιρυπνίγ̆ουσαν, επέρεν σην εγκάλιαν ατ’ εξ̌άεψεν ατα. Κι επ’ εκεί:
Η μασ̌ίνα ’ντες πορπατεί και τα ραχ̌ία σείουν!,
είπεν ατα έναν τραγωδόπον μετ’ έναν παλιόν καϊτεδόπον, έκοψεν και το ψωμίν, εποίκαν όλ’ το σταυρόν ατουν κι ερχίνεσαν να τρώγ’νε.
Τα σταμπόλια ακόμαν εκαφούριζαν, τ’ ευλογημένα. Το μιντζίν πα, έναν παρχαρί’ τυρομίντζ’, άμον κερίν εσκουτούλιζεν τ’ άχαρον κι απάν’ καικά τση Καλαντάρας τση μοζίκας τη μαντζίραν, έφαγαν κι ετελείωσαν κι η νόσταση επέμ’νεν σο στόμαν ατουν.
Επεγί επαρακάθεψαν ας σ’ έφαγαν κι υστερνά πα. Είπαν, πέκια έρχουν και τα μωμογέρι͜α, ὰμα πουδέν ’κ’ εφάνθαν εγ̆είνο τη βραδήν.
Η Σοφία επήγεν εξέγκεν ας σο πουλούλ’ κι έγκεν με το γυαλένεν το πινιάκ’ κάποσα πα στυπάπι͜α με το ζωμίν, έφαγαν κι εφεραχλανεύταν - Αλευράς πολλά εγάπανεν ατα.
Αλλομίαν, κουκουρίιικουουουουουουου!, εδώκεν τ’ εσ̌αρέτ’ ας σο μαντρίν ο πετεινόν.
-Λελεύω το λαλόπο σ’! εποίκεν κλαιχτά η γραία η Κοντάβα.
-Μεσανύχτς! είπεν Αλευράς. Αρχ̌ήν του χρόν’ κι αρχ̌ήν τα Κάλαντα! Καληχρονία κι ο Θεός να ευλογίζ’!
Έτρεξεν χαμάν το κορτσόπον η Σωτηρίτσα σο θεμελίον έγκεν το καλαντοκούρ’, έναν ζογρόν καρυδί’ εσ̌κουνόπον και -επήγεν η κακοχρονία κι έρθεν η καλοχρονία!- εκαλαντίασεν τον κύρ’ν ατ’ς κι εφίλεσεν το χ̌έρ’ν ατ’.
-Με την ευκήν του Θεού, να ζεις και να τρανύντς και προκομμέντσα, το κορίτσι μ’! Αρ’ γι’ ας τερούμ’ η τύχη σ’ πα ντό έν’; λέει Αλευράς κι έσυρεν έξ’ τη φούνταν ατ’, εχάλασεν το χ̌έρ’ν’ ατ’ κι εξέγκεν εδώκεν ατεν έναν τσ̌ίλικον κοροσ̌όπον παχτσ̌ούσ̌’.
Η Σωτηρίτσα εκαλοφίλεσεν του κυρού ατ’ς το χ̌έρ’, επέρεν το κοροσ̌όπον κι εχαμοπέταξεν. Εσέγκεν κι εκορδυλίασεν ατο σου λετσ̌εκί’ ατ’ς το τέκ’ κι έτρεξεν έγκεν την ανεμίδαν του παιδαντίων. Μετ’ εγ̆είνο επέγ’ναν τα παιδία κάθαν Κάλαντα έψαλλ’ναν σ’ οσπίτι͜α.
-Πατέρα, λέει ατον, κούρεψον την ανεμίδαν.Πιρνά θα παίρω τον Λαμπίκον εμουν και πάμε ψάλλουμε τ’ «Άγιος Βασίλης έρχεται»!
-Ντό είπες, ντό είπες; εχπαράγεν ατο ’γείνος. Γιοκ, ρίζα μ’, γιοκ, πουλί μ’, μη καλατσ̌εύ’ς παλαλίτσας! Πού θα παίρτς και πας μωρόν παιδίν ατώρα αδά σα χ̌ιόνια και σον κρύο̤ν; Εσύ εσέν μη τερείς, εσύ τρανέσσα είσαι, ρίζα μ’. Ο Λαμπίκον ακόμαν μικρός έν’ και να ψάλλ’ πα ’κ’ εγροικά. Ας τρανύν’ κι εγώ του χρόν’ θα ’φτά’ ατον έναν έμορφον ανεμίδαν και πάει ψάλλ’, λελεύ’ ατον εγώ!
-Πάππον, εγώ ατώλα πα ’κθέλω και πθάλλω! Εμάτ’ε μ’ η Σωτήλα! -μικρέσσα έτον ακόμαν και «θεία» ’κ’ έλεγαν ατεν τα μωρά- ετσ̌ίαξεν ο Λαμπίκον.
Όλιον τ’ οσπίτ’ εθαρρείς εγομώθεν σ̌ερπέτ’ με τη λαλίαν του Λαμπίκονος.
Όλ’ εχοσ̌λανεύταν με το χαβεσλούκ’ του παιδί’ κι η νύφε πα, κάτ’ς αν εστοχάστεν ατεν, έναν γλυκέα εχαμογέλασεν -εγ̆είνο την ώραν ο Θεός όλιον τον κόσμον εγ̆είνεν εχάρτσεν.
-Γουρπάν’ σο τσ̌ιτσ̌ακόπο μ’! εμουμούρ’σεν η γραία κι έσ’κωσεν ας σην εγκάλιαν ατ’ς εφίλεσεν κι έστειλεν ατον σον πάππον ατ’.
-Για έλ’ ας τερώ, για έλ’ ας ελέπω τ’ εμέτερον τ’ αγουρόπον, τ’ εμέτερον το πετειναρόπον! είπεν Αλευράς κι ένοιξεν τα χ̌έρι͜α τ’ κι ο Λαμπίκον ερρούξεν σην εγκάλιαν ατ’. Τεμέκ έχουμε το παιδίν εμουν κι έμαθεν και ψάλλ’ κι εμείς ακόμαν ’κι ξέρουμ’ ατο! Αρ’ για πέ’, ρίζα μ’, για ψάλλον, ας ακούομε, λελεύ’ ατον εγώ!
Κι ο Λαμπίκον ερχίνεσεν:
Άγιοθ Βαθίληθ έχεταιαι ααπό την Καιαιαθαλείαν,
βαθτά εικόνα και χατίι, χάατι και κααλαμάλι
Το καλαμάλι έγλαφε καίαι το χατίιν ομίλει...
Και ειθ έτη πολλά!
-Πράβο, πράβο, το παλληκαρόπο μ’! Του χρόν’ θα πας και σο σκολείον και θα μαθάντς και γράμματα! είπεν κι εποίκεν την συμφωνίαν Αλευράς με τον ανεψ̌ι͜όν ατ’.
Κι επ’ εκεί επέρεν εκάτσεν ατον σο γόνατον ατ’ απάν’, εφίλεσεν κι εδώκεν κι εγ̆είνον το παχτσ̌ούσ̌’ν ατ’, έναν άσπρον κοροσ̌όπον.
Ο Λαμπίκον, άμον ντ’ εφίλεσεν ατον ο πάππος ατ’, με το ζεβρέν το χ̌ερόπον ατ’ εβουρι͜άστεν σπιχτά τη γενειάδαν ατ’, να μη επορεί και φιλεί ατον μίαν κι άλλο κι εκλώστεν ’ς σ’ άλλο τη μερέαν και τερεί σο δεξ̌έν το χ̌έρ’ν ατ’ απέσ’ το κοροσ̌όπον ντ’ εδώκεν ατον.
-Και σίνος θα πάτε ψάλετε; λέει τη Σωτηρίτσαν ο κύρ’ς ατ’ς. Το χ̌ιόν’ ατώρα πολλά έν’, νε ρίζα μ’, και τ’ οσπίτι͜α μακρά. Πώς θα πορπατείτε;
-Άμον ντο παίρ’ καλά ο ήλιον, πατέρα, και γίνεται χουλιασέγια, θα πάμε πρώτα ση θεία μ’ ση Τσ̌ϊανίνας κι επ’ εκεί ση Ζιγκανίνας, ση Σαλματωνίνας, ση Μητίνας και ση Γεριτσίνας. Σ’ άλλα τ’ οσπίτι͜α ’κι θά παμε, φογούμαι τα σ̌κυλία! Όθεν κέσ’ έν’ πολλά χ̌ιόν’, θα φορτούμαι το Λαμπίκον και δεβάζ’ ατον. Πιρνά σα τικιάνια κέσ’ θα ’λέπουμε και τα μωμογέρι͜α.
-Νε πουτσή, και ντ’ έξερ’ς ντο θα ’γβαίν’νε πιρνά μωμογέρι͜α;
-Η μάνα μ’ λέει, πατέρα, ας σου ’κ’ εξέβαν απόψ’ να λάσκουν, ζαέρ αύριον θα γυρίζ’νε. Ημπορεί να τοπλαεύκουν ασ’ όλια τα χωρία, να πάγ’νε και σ’ Αγε-Βασιλεί’ το τερνέκ’ σην Κρένασαν. Να έξερες ντό πολλοί είν’, πατέρα! Έν’ του Σαλματών’ Απόστολον, έν’ του Λαπάρ’ ο Μήτον, του Κοκόζ’ Αναστά͜ης, του Κορών’ ο Γιάννες, είν’ τση Μάλας οι παιδάντ’ και κι άλλ’ πολλοί! Εσιμαρλάεψαν κι επέραν μουντζούνας ας σην Τραπεζούνταν και είπαν πολλά έμορφα μωμογέρι͜α θα ’φτάγ’νε οφέτος.
Ο κύρ’ς ατ’ς εδιόρθωσεν την ανεμίδαν κι εσέγκεν απέσ’ σ’ αρδάχτ’ν εθε το πορτοκάλ’ κι ετοίμασεν ατο κι η Σωτηρίτσα η γλώσσα τ’ς άμον ψαλίδ’ ακόμαν έλεγεν.
-Για τέρεν την κατέργαρον, όλια πα εξέρ’! λέει ο κύρ’ς ατ’ς κι εδώκεν ατεν την ανεμίδαν.
Η Σωτηρίτσα επέρεν την ανεμίδαν εδώκεν ατο τη νύφεν κι ατέ μετ’ έναν ταρνακότσ’ χορολαγγευτά έτρεξεν, κάπ’ είχ̌εν πλουμιστά χαρτόπα σο τολάπ’ κέσ’, έγκεν και με το ψαλίδ’ έκοψαν ατα με τη νύφεν στενά σ̌εριτόπα, ενουσκαλάεψαν κι εποίκαν λογής-λογής πλουμία, αστρι͜όπα, περπεντουλόπα κι εστόλτσαν απ’ ολόγερα την ανεμίδαν, εποίκαν ατο έναν φωταχτέραν, νύφεν καμαρωμέντσαν.
Ο Λαμπίκον, άμον ντο είδεν ατο, εξέβεν ας σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’ κι ελάγγεψεν άμον τσ̌ιχρίτες, επήγεν επέρεν ατο ας σα χ̌έρι͜α τουν, έσ’κωσεν άν’ κι ετέρεσεν ατο καλά κι επ’ εκεί, άμον ντο σ̌ορνεύκεται το μουσκαρόπον, εποίκεν μετ’ εγ̆είνο έναν τριλάγγεμαν απέσ’ σο μεσοχάμ’ κι εγόμωσεν τ’ οσπίτ’ γέλ’τα και λαλίας -όλ’ εθαμάγαν με τη χαράν του Λαμπίκονος.
Η μικρέσσα Ελενίτσα πα, σην εγκάλιαν τσ’ Αλευράβας, άμον ντ’ είδεν όλτς να γελούν, επάτεσεν κι εγέλασεν κι εγ̆είνε η γουρζουλόσπαχτος και, άμον ντου κρούει η πεταλίτρι͜α τα φτερόπα τ’ς, εντώκεν τα τσ̌άπας ατ’ς:
-Μάνα, α, α! Ο Λαμπίκον!
Ατού απάν’ αναχάπαρα όλ’ ετούλωσαν -λαλίας, σ̌υρίγματα, κωδωνίγματα, γολγονίγματα, εγομώθεν τ’ οξ̌ικέσ’ έναν χαλαλοήν, ο κόσμος εγαργάσ̌εψεν.
-Ιιιιιι -χι -χιιιιι! Τίγκι-τίγκι-τίγκ! Τίγκι-τίγκι-τίγκ! Άλαργα!
Κι η κεμεντζ̌έ κρούει την καρσ̌ιλαμάν κι έρ’ται.
-’Μώ τον παλέν ατουν! Αγούτειν’ ατώρα έρχουν! είπεν η Σοφία.
-Μάνα! ετσ̌ίαξεν η Σωτηρίτσα ας σον φόβον ατ’ς.
-Τα μωμογέρι͜α είν’, μη αχπαράεσ’νε! λέει η Σοφία. Επάρ’τε τα μωρά σην εγκάλιαν εσουν, λέει τη νύφεν, κι ας σον τόπον εσουν μη σ’κούσ’νε. Εγ̆είν’ θα ’φτάγ’νε τα τσ̌ιμπίσ̌ι͜α τουν και πάγ’νε δι͜αβαίν’νε. Τ’ εμέτερα παιδία είν’, ντό φογάσ’νε;
Κι εγ̆είν’ επήγεν σην πόρταν.
Ο δι͜άβολον του μωμογερίων -τράγκα-τρούγκα, τράγκα-τρούγκ!- έχπασεν τα πόρτας και τα κωδώνια και τα παίγνιας, χεμ κεμεντζ̌έ, χεμ αγγείον, εχάλασαν τον κόσμον!
-Ποίος έσ’νε; ερώτεσεν μίαν από ’πέσ’ η Σοφία.
Ο δι͜άβολον εχτύπεσεν το κελέκ’ν ατ’ κι έκραξεν άμον κόσ̌ος.
-Εμείς είμες, θεία, τα μωμογέρι͜α, ανοίξτε μας! εκαλάτσ̌εψεν είνας ατουν.
Η Σοφία εγνώρτσεν ατον ας ση λαλίαν ατ’.
-Απόστολον του Σαλματών’ έν’, εκλώστεν είπεν σ’ οσπιτι͜ανούς.
-Άνοιξον ας έρχουν! λέει κι Αλευράς.
Κι η Σοφία έσυρεν τη σύρτεν, επεκλείδωσεν και τη σάγκαν κι ένοιξεν την πόρταν.
Με την κρι͜αούν και με τα χ̌ιόνια ’ντάμαν, ανθρώπ’, δι͜αβόλ’, όλ’ με τα μουντζούνας, τσ̌αναβάρι͜α, χαϊβάνια, φενέρι͜α, κωδώνια, τσ̌αλκούγια, ερρούξαν απέσ’, έναν καραντζόι, μετρεσίαν ’κ’ επαίρ’ναν!
Η Σοφία εκαλοκλείδωσεν την πόρταν. Ο Λαμπίκον έτρεξεν κι εγομώθεν σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’ και τ’ ομμάτι͜α τ’ επέμ’ναν σον δι͜άβολον. Ώσνα θ’ εμπαίν’ναν απέσ’ άλλ’, ο δι͜άβολον όλια τα κεσ̌έδες και τα παρατούρας του ’σπιτί’ εσυνεσέβεν.
Άμον ντ’ εσέβαν απέσ’ όλ’, ο τρανόν ο μωμόγερος ατουν εφύσεσεν το ποροζάν’ν ατ’, τα παίγνιας εκόπαν κι όλ’ πα ’τούλωσαν.
-Ύειαν κι ευλογίαν και καλοχρονία σ’ οσπίτ’ν εσουν! ευκέθεν ο τρανόν ο μωμόγερον.
-Ιιχι-χι-χι! κάτ’ς εχιχίντζεν ας σο ζεβρέν την πόρταν μερέαν.
-Πτφού σε, τρισκατάρατε! εταζιρλιάεψεν ατον ο μωμόγερον.
Κι έρθεν έμπρου με το ραβδίν ατ’, έναν ραβδίν επ’ εγ̆είνον κι άλλο μακρύν· έναν πλουμιστόν αντερίν με τα φαρδέα τα μανίκια φορεμένος από ’πάν’ ους κα’, κόκκινον λεγνόν ζωνάρ’ ζωσμένος, γερανέο̤ν, σιβρίν κιουλιάχ’ άμον χωνίν με τ’ άσπρα τ’ άστρι͜α απάν’ σ̌κεπαγμένος, έναν αρμάθ’ απιδότσιρα πισταύρι͜α με το ποροζάν’ ση γούλαν ατ’ κρεμαγμένα και μετ’ έναν μουντζούναν κόκκινον με τ’ άσπρα τα γένια, μικρά ομμάτι͜α και χοντρόν άμον ποστάν’ μυτίν σον πρόσωπον ατ’.
-Καλώς τον ευλογημένον! είπεν Αλευράς. Τ’ όνεμα σ’ χάρ’σο με! Ποίος είσαι, απόθεν έρχ̌εσαι και πού πας;
Ο μωμόγερον έβεξεν κι εγέλασεν χοντρά-χοντρά και μετ’ έναν πασλανεμένον λαλίαν μουθουγκιχτά εδώκεν το τσ̌οάπ’:
Ποίος είμαι; Κανείς ’κ’ είμαι!
Σου κοσμί’ την τσ̌άρχαν κείμαι!
Όθεν έρχουμ’ εκεί πάγω
κι ήντι͜αν έν’ γραφτόν ευτάω!
Τ’ όνεμα μ’ π’ αν θέλτς να παίρτς,
αδελφό μ’ έτον Οπέρ’σ’!
Έρθα ’γώ κι ακούω «Οφέτος»
κι έχω ημέρας με το μέτρος!
-Απόψ’ αδελφό μ’ επέθανεν κι εστάθα ’γώ σον οδόν ατ’. Λάσκουμαι με τ’ αλὰι μ’ και γράφτω τ’ οσπίτι͜α, εγ̆είνον να σ’χωρούν και μετ’ εμέν να χ̌αίρουν όσον επορούν. Ποίος ας σ’ οσπιτι͜ανούς εσουν έν’ όλον ο τρανόν;
-Η μάνα, η καλομάνα κι η λυκοκαλομάνα μουν! είπεν Αλευράς κι ετέρεσεν τη γραίαν.
Ο μωμόγερον ένοιξεν την πιθαμήν ατ’ απάν’ σ’ αρμάθ’ τα τσίρι͜α ντ’ εκρεμάουσαν ση γούλαν ατ’ κι ερχίνεσεν να πιθαμι͜άζ’ και μετρά αποφκά κιάν’:
-Δέκα, είκοσ’, τριάντα..., εβδομήντα! κι εκλώστεν ετέρεσεν τη γραίαν.
Η γραία ’κ’ ελάλεσεν.
-Ογδόντα! είπεν εγ̆είνος με την πιθαμήν ατ’ και ξαν εκαλοτέρεσεν τη γραίαν.
-Και έξ’, ογδόντα έξ’! είπεν οτότες η γραία και μετ’ έναν τσατσόπον ετάραξεν τα σαχτάρι͜α.
-Και με τ’ οφετιζ’νόν ογδόντα εφτά! είπεν ο μωμόγερον. Εκατόν να ’φτάς ατα, μάνα! Κι αρκοκαλομάνα να ’λέπ’ς και χ̌αίρεσαι τ’ εσ̌κούνια σ’! Ο Θεός να ευλογίζ’ τση Ματσούκας το νερόν!
-Να είσ’νε πολύχρονοι, ογλούμ! ευκέθεν κι η γραία. Εγώ απ’ ετώρα ντο θα ζω τα χρόνια, όσον τα τσίρι͜α το μετράς πα αξίαν ’κ’ έχ’νε. Εσείν που είσ’νε νέοι, να ζείτε και χ̌αίρεσ’νε τα μουράτι͜α σουν και να κερδαίνετε τον κόσμον πα και τση Ματσούκας την ύειαν πα!
-Ιχι-χι! εποίκεν ο δι͜άβολον.
-Πτφού σε, τρισκατάρατε! εβάρκιξεν ο μωμόγερον.
-Ε, ’κι θα κάθεσ’νε κι έναν ξάι κι αναπαίεσ’νε και λέτε μας και τ’ αλάιν εσουν, ποίος και ποίος είσ’νε; λέει ο Γιάννες σον μωμόγερον κι έδειξεν ατον το σκαμνίν.
-Εμείς, λέει κι εγ̆είνος, οφέτος πορπατούμε και του χρόν’ κάθουμες κι αναπαίουμες! Ατώρα ελεπέστε και τ’ αλὰι μ’! λέει κι έπαιξεν το ποροζάν’ν ατ’.
Είνας κοντοπίθαρος έρθεν εμπροστά. Αποφκά κιάν’ αν ερχίνανες ατον: κουντούρας σα ποδάρι͜α τ’, μαύρα τοζλούκια, γερανέο̤ν καραβονένεν σ̌αλβάρ’, πλουμιστόν ταραπουλούσ’ ζωνάρ’ σα μὲσα τ’, γερανέο̤ν τσόχαν κοντέσ’ και μαύρον γελέκ’, φέσ’ με το πισκίλ’ σο κιφάλ’, το καλαμάρ’ σο ζωνάρ’ και το μολυβοκόντυλον σ’ ωτίν κέσ’· σον πρόσωπον ατ’ πα έναν εσμέρ’κον μουντζούναν με το λεγνόν το πουίκ’ κι αραία, μαύρα τα γενόπα τ’· έναν τρανόν τεφτέρ’ πα σην αμασχάλιαν ατ’.
-Ο Ροκοτσούπ’ς ο Κωσταντίνον, ο γραμματικός ι-μ’! είπεν ο μωμόγερον σ’ οσπιτι͜ανούς. Στά και γράψον! εδιέταξεν ατον. Έναν τον ηαυτό σ’ κι έναν το κοντύλι σ’! Ας έρ’ται ατώρα έτερος! είπεν.
Ο γραμματικόν έσ’κωσεν το χ̌έρ’, εδώκεν σελιάμ’ κι εσύρθεν σο γιάν’.
Ο κοτσ̌αμάνον με την κοτσ̌άκαρην ατ’ έρθαν εμπροστά. Ο γέρον, κουκουρωτός με το ραβδίν και το τεζπίχ’ σο χ̌έρ’, έναν κόκκινον κουκούλ’ σο κιφάλ’ και μαύρον γιαζμάν ολόγερα, τσοχοσ̌άλβαρα και μαύρον σ̌αλένεν κοτσ̌ίκ’ φορεμένος, άσπρα τοζλούκια και τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρι͜α τ’, με τ’ άσπρα τα καλαπαλούκια τα γένια ση μουντζούναν ατ’. Η γραία πα με το λιπατόπον και τ’ εμπροσταλόπον ατ’ς, τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρι͜α τ’ς, τσόχαν, σπαρέλ’, κασίκ’, λετσ̌έκ’, όλια γεροντι͜ακά, ρόκα κι αρδάχτ’ σα χ̌έρι͜α τ’ς και μουντζούνα μετ’ έναν τσιπρωμένον μυτίν σον πρόσωπον.
-Ο Δικούρ’ς ο Παναγέτες με την Δικουρίναν ατ’, αζάς ι-μ’, πούγιρ πακαλούμ! Γράψον δύο κι άλλο, γραμματικέ! ξαν είπεν ο μωμόγερον.
Ο γέρον κι η γραία εκαλησπέρτσαν τσ’ οσπιτι͜ανούς με τ’ ισ̌μάρ’ κι εσύρθαν σην πάνταν, σον γραμματικόν καικά.
-Ας έρ’ται κι ο τελίκανλης με τη νύφεν! εκούιξεν ο μωμόγερον.
Είνας παιδάς ψηλός και κισπετλής, το πόι φυτόν απέσ’ σα μαύρα τα ζίπκας, με τα τσ̌άπουλας σα ποδάρι͜α τ’ και το σιλιαχλούκ’ και την κάμαν σα μὲσα τ’, μαύρον η κουκούλα τ’ με τα χάρτσ̌ι͜α, η μουντζούνα ιλει͜όν και γιαπουσ̌μαλίν σον πρόσωπον ατ’ κι έναν πουίκ’, περισπωμένη με το κοντύλ’ γραμμένον!
Η νύφε πα σο γιάν’ν ατ’, ψηλέσσα, λεγνοπίαστος κι άμον δαχτυλιδόπον, με τα νυφικά τ’ς: κεζίν ρούχον, κουτνίν σπαρέλ’, κουμπολέτσ̌εκον με τα κάπαραδες και τα ζινίχ̌ι͜α ολόγ̆ερα, άσπρ’ ορτάρι͜α με τα κουντούρας, φοτάν, ζωνάρ’, λώμαν, όλια μεταξένια κι ασ’ όλων τ’ έμορφον η μουντζούνα σον πρόσωπον ατ’ς, άμον ασπροκέρασον!
-Ο Τσ̌ινάκ’ς ο Γοργόρ’ς ο παλληκάρ’ς εμουν κι η γυναίκα τ’ Ανθούσα! εδώκεν ξαν τ’ όνεμαν ατουν ο μωμόγερον.
Ο τελίκανλης με τ’ ισ̌μάρ’ εκαλησπέρτσεν κι η νύφε ερχίνεσεν ας σον οικοκύρ’ και τ’ ουλονών τ’ οσπιτι͜ανίων τα χ̌έρι͜α εδεξέβεν κι εφίλεσεν. Ατόσον κι έμορφος έτον, τα μωρά πα παστ̌άν ’κ’ εγρέθαν ατεν και ’κ’ εξενεύταν.
-Δύο κι εφτά χ̌εροφιλέματα τση νύφες, εννέα γράψον, γραμματικέ! είπεν ξαν ο μωμόγερον. Κι επ’ εκεί: ο κούμπαρον κι η κουμπάρ’σσα, ο τσ̌αλκουτσ̌ής κι ο τουλουμτζ̌ής, άρκον κι αρκουδάς, ο γάιδι͜αρον κι ο γαϊδιράς, ο γιατρόν κι ο Μαμωνάς, γράψον κι άλλα δέκα· κι έντεκα ο Καλαντάρ’ς! κι εφύσεσεν το ποροζάν’ν ατ’.
Άρκον χαμάν έφαγεν έναν στουρακέαν ας σον αρκουδάν, εμουρδούλτσεν κι εσ’κώθεν ολόρθα με το ζιντζ̌ίρ’ σα ρωθώνια τ’, εκρέμασεν τα τάτι͜α τ’ και χορεύ’. Ο γάιδι͜αρον πα έφαγεν έναν τιρτμέν ας σον γαϊδιράν, έσυρεν έναν κωλέαν κι ογκάρτσεν.
Αλλομίαν η κοτσ̌άκαρη, εχπαράγεν ατο τεά, ελιγώθεν κι ερρούξεν· εκούιξεν ο κοτσ̌αμάνον κι έτρεξεν ο γιατρόν με τα ματογυάλια, εδώκεν ατεν έναν χάπ’, επίασεν το τσιπρωμένον το μυτίν ατ’ς κι επελίγωσεν ατεν.
Κι επ’ εκεί εκούρεψαν το χορόν: ο τελίκανλης με τη νύφεν, ο κούμπαρον κι η κουμπάρ’σσα -κι εχόρεψαν τ’ ομάλ’, το τίκ’, το ’κοδεσπαινιακόν, το διπάτ’, την τρυγόναν, την τιτρεμέν, την καρσ̌ιλαμάν, το κετσ̌έκ’, μίαν με τ’ αγγείον, μίαν με την κεμεντζ̌έν, όλια τα χορόντας εποίκαν.
Αλλομίαν:
-Ιι-χι-χι! ξαν εποίκεν κι ο δι͜άβολον κάποθεν από ψηλά.
Ας σον τραπεζαίο̤ν κι απάν’, σου ’σπιτί’ την κουμουλιάδαν, έτον σταλιχωμένον ξερόν το πετσίν τσ’ Απρίλας τηνάν έσπαξαν το μοθόπωρον. Ο δι͜άβολον με τα κέρατα και με τ’ ουράδ’, μαύρον κούδαν η μουντζούνα τ’, τ’ ομμάτι͜α τ’ και τα δόντι͜α τσ̌ακλίζ’νε το κελέκ’ ση γούλαν, τα γολγόνια έμπρ’-οπίσ’ γολγονίζ’νε κι ατός με τα κάντζ̌ι͜ας ατ’ κρούει και καρκαρίζ’ το πετσίν..
Άμον ντ’ ετελείωσαν τα χορόντας κι εστάθαν ξαν τα παίγνιας, ελάγγεψεν αφκά ας σον τραπεζαίο̤ν και κάποθεν εύρεν τ’ οικοκύρ’ τα τσ̌αρούχ̌ι͜α, εσέγκεν ατα σα δύο κάντζ̌ι͜ας ατ’, κρατεί ατα και χορεύ’ έμπρι͜α τ’ κιάν’.
Ο Λαμπίκον μάγξουζ θ’ εφογούτον τον δι͜άβολον, αν ’κ’ έτον σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’. Ο δι͜άβολον εχόρεψεν, εχόρεψεν κι επ’ εκεί έσ’κωσεν τα τσ̌αρούχ̌ι͜α με τα ραφίδι͜α τουν κρεμαγμένα άμον παντέρας ψηλά κι εχάθεν σο τριλάγγεμαν.
Αλευράς, αγνόν και κάπως πέτ’κον έρθεν ατον, εκούιξεν τον μωμόγερον να εξηγίζει͜ ατον του δι͜αβόλ’ τα τριλαγγέματα με τα τσ̌αρούχ̌ι͜α τ’.
-Νασάν εγ̆είνον που κάθεται και τα τσ̌αρούχ̌ια τ’ πορπατούν σον αέραν! Η κατσ̌ά τ’ πα θα παίρ’ αέραν! λέει κι ατός κι εδιέταξεν το γραμματικόν να ’γβάλ’ τη λογαρίαν.
Χαμάν ένοιξεν κι εγ̆είνος το τεφτέρ’, εσέγκεν τα ματογυάλια κι ερχίνεσεν να δεβάζ’:
Δύο και δύο, τέσσερα κι εννέα δεκατρία
κι άλλα πέντε ζευγάρι͜α απάν’ γίν’ντανε είκοσ’ τρία
και έναν είκοσ’ τέσσερα κορόσ̌ι͜α ογουρλία.
Με την ευκή σ’, πασ̌ά-Γιάννε, ευτάει η λογαρία!
-Τα τέσσερα απόψ’ του τραπεζί’ κι η μετσ̌ιτιέ, τεμίζ’ παράν, τ’ εμέτερον· αέτσ’ λέει ο μωμόγερον!
Ο μωμόγερον έστεκεν εκειάν’, το μυτίν ατ’ κοτσ̌ά ποστάν’, εποίν’νεν τον Αλευράν εσ̌κιάν: έσ’κωσεν το χ̌έρ’ν ατ’ κι έσπιγγ’σεν την ελαίαν ντο είχ̌εν σο μάγουλον τση μουντζούνας ατ’. Κρικ! εκουράγ̆εν κι εκρεμάγ̆εν το μυτίν ατ’ κι από ’πέσ’ ελάγγεψεν οξ̌ωκά είνας πετεινίτσο κι εκούιξεν: κουκουϊκουου!
-Ευτυχές το νέον έτος! είπεν ο μωμόγερον κι έσ’κωσεν το μυτίν ατ’ κι εσέγκεν ατο σον τόπον εθε.
Εσ’κώθεν οτότε Αλευράς έγκεν κι εκέρασεν ατ’ς ρακίν κι Αλευράβαν τα καλαντι͜ακά. Εξέγκαν κι εγ̆είν’ τα μουντζούνας ατουν κι εφανερώθαν. Όλοι͜ ατουν του χωρί’ παιδία, ευκέθαν την καλοχρονία σ’ οσπιτι͜ανούς, έπιαν το ρακίν ατουν κι εποίκαν σο ποδάρ’ απάν’ έναν καλόν μουχαπετόπον.
Αλευράς κι οσπιτι͜ανοί ατ’ κι ασ’ όλιον πλέο̤ν η γραία, πολλά ευχαριστέθαν ας σα παιδία εγ̆είνο το βράδον, εδώκαν ατ’ς και το παχτσ̌ουσ̌’ν ατουν και, ξαν με την παίγνιαν έμπρου κέσ’, εδέβαν πλάν ατσ̌ελέα. Ως το μέρωμαν έπρεπεν να προφτάν’ν’ και κρούγ’νε όλιον το χωρίον -τον πιρνόν όλια τα μωμογέρι͜α έντεκα χωρίων: τση Ζάβερας, του Φαργανάντων, του Μελιανάντων, του Τσ̌αχαρι͜άντων, του Σταματί’, τση Κουνάκαλης και του Γιαννάντων, τση Ποντίλας και του Γιαννακάντων, τση Κρένασας και τ’ Αδολή θ’ έρχουσαν κι ενταμούσαν σ’ Αγε-Βασιλεί’ το τερνέκ’ σην Κρένασαν.
Αρ’ ας σ’ εδέβαν πλάν τα μωμογέρι͜α, έγκεν κι η Σοφία το τρανόν το πινιάκ’ με τα καλαντι͜ακά κι ο οικοκύρτς εβουρι͜άστεν λεφτοκάρυ͜α κι ετσ̌άντσεν σο στέβος κιάν’: τα πολλά, κρα-κρα, κρα-κρα, εστάθαν απάν’ καικά σον τραπεζαίο̤ν. Το τριγών’ η Σοφία εφέκεν ατο σο τραπέζ’, πιρνά-πιρνά να βάλ’ σ’ οσπίτ’ τον Περιστέρ’ και τσακώνει͜ ατο σο κέρατον ατ’ και τ’ άλας να φάζ’ τα χτήνια. Του ποπά το τριγών’ έσ’κωσεν ατο σο τολάπ’, να δί͜ει ατο κει τα Φώτα, όντα θά ’ρ’ται φωτίζ’.
Κι επ’ εκεί έρθεν κι η σειρά τση πίτας. Ακόμαν κουσ̌λούκ’ς έτον, όνταν εκατήβασεν η Σοφία ας σ’ άψιμον το μεσοχάλκ’ με το πλυμίν τση Καλαντάρας κι αέτσ’ άμον ντο έτον ξαμμένον το πλακίν, είπεν: ας ευτάω και την καλαντόπιταν, άλλο πότε θα ’βρήκω αραλούκ’ και για τ’ εγ̆είνο; Κάπ’ είχ̌εν καλά τσουπαδικά αλεύρι͜α, ετάραξεν απέσ’ κι ολίγα φούρνικα, έβρασεν νερόν κι εχάσ̌εψεν ατα κι εποίκεν το ζυμάρ’. Κι επ’ εκεί εσυντώκεν τ’ αποκάμι͜α σ’ έναν μερέαν, ένοιξεν τα σαχτάρι͜α ολόγερα σο χωνόν, εσπόγγ’σεν το πλακίν κι εποίκεν ατο αϊνι͜άν. Άμον ντ’ ετσ̌άντσεν τ’ αλεύρι͜α, το πλακίν ξαμμένον, εγ̆είνα εμουχάντσαν κι εγόμωσαν τ’ οσπίτ’ σκουτούλαν. Αρ’ ούσνα θ’ ετοίμαζεν το χωνόν, το ζυμάρ’ πα επεκρέθεν, ετσάκωσεν κι ετάραξεν σο ζυμάρ’ τέσσερα πα ωβά μετ’ έναν στακάν’ μέλ’ κι έναν καλόν χουλι͜αρέαν κερασινέσ’ βούτορον, εσέγκεν απέσ’ και την παράν, έναν ρούσικον δέκα καπικών, κι εκούπ’σεν ατο με το ξυλένεν το πινιάκ’ σο πλακίν απάν’ -εγέντον έναν έμορφον στρογγυλόν κολόθ’, ο μάστορας πα ’κ’ επόρ’νεν να χτίζει͜ ατο αΐκον! Εσταύρωσεν ατο οτότε από ’πάν’, είχ̌εν και τα καστανόφυλλα έτοιμα αναλυγμένα, εσ̌κέπασεν ατο καλά μετ’ εγ̆είνα κι εκουμουλίασεν απάν’ το σαχτάρ’ κι επ’ εκεί τα τσιλίδι͜α και τ’ αποκάμι͜α. Σ’ έναν-ενάμ’ψ’ ώραν εγ̆είνο έρθεν κι εψέθεν, εγέντον κάστανον, τ’ ευλογημένον, εξέγκεν κι έσ’κωσεν ατο σο τολάπ’.
-Αρ’ ατώρα, αν θέλετεν, ας κόφτουμε και την πίταν! Έναν καλαντόπιταν εποίκα, η μάνα τρώ͜ει και το παιδίν ’κι δί͜ει! είπεν η Σοφία.
Κι εσ’κώθεν επήγεν έγκεν ατο σο τραπέζ’ κι Αλευράς εμέτρεσεν κι έκοψεν ατο: εφτά σον παρόν και τρείοι οι παιδάντ’, που ’κ’ είν’ αδά, δέκα κι έναν εικόνα, έντεκα μοιρι͜άδι͜α. Αλευράς, μαθεμένος ας σα παρτσ̌άδας του μυλαρί’, τ’ ομμάτ’ν ατ’ εζύγιαζεν το περκέλ’ και το χ̌έρ’ν ατ’ όθεν θ’ εντούν’νεν, μίαν εντούν’νεν ατο, εχάραξεν κι έκοψεν την πίταν ίσα έντεκα κομμάτι͜α - σην τερι͜αζήν να ’θέκ’νες ατα, τ’ έναν τ’ άλλο ’κ’ εκόμπωναν.
Επ’ εκεί επέρεν η Σοφία με τη σειράν εδώκεν καθαείναν το μερτικόν ατ’ κι η Σωτηρίτσα κι ο Λαμπίκον ερρούξαν και τσακών’νε ας σην άκραν κέσ’ και τσιρμουλίζ’νε, αραεύ’νε την παράν.
-Ρίζα μ’, λέει ατ’ς η Σοφία, ναφιλέν μη θρυμμουλίζετε και χάνετε το ψωμίν, η παρά αδαπέσ’ ίσως να έν’· άμον κάτ’ ελέπω!
Κι επέρεν άν’ τσ’ εικόνας το κομμάτ’. Ας σ’ έναν τη μερέαν, σο κατωκέρετσον σιμά, σ’ απολάδ’ απέσ’, εγυάλτσεν τση παράς άκρα.
-Εγέντον ατώρα τρία χρόνια τ’ έν’ τ’ άλλ’ απάν’, σην εικόναν εγ̆βαίν’ η παρά, ποδεδίζω τη χάρην εθε! λέει η Σοφία.
-Ας έν’ για τσ’ όλτς εμουν βοήθεια κι ευλογία του ’σπιτί’, γουρπάν’ -τ- σ’, Παναγία! είπεν κι η γραία κι εποίκεν το σταυρόν ατ’ς.
-Ελέπ’ς; είπεν κι ο Γιάννες. Κάποτε τεά θ’ εποίν’να ’το έναν τολαπόπον με τα κανάτι͜α, να μη τοζούται και μανούται ατού σο φλανόπον κέσ’ κι αχά, καμίαν ’κι συφτάνω, ντ’ έξερω! Εξέρετε ντό παλιόν εικόναν έν’ ατό; Ημπορεί να έν’ τρακόσ̌ι͜α χρονών και τετρακόσ̌ι͜α πα πέ’, τσινιβιζτέν-καλμα. Ο κύρη μ’ πα κι ο πάππο μ’ πα αρ’ αέτσ’ εύραν ατο, έλεγεν η μάνα μ’ η σ’χωρεμέντσα. Τσ’ εξέρ’, ημπορεί να έν’ κι αντίκαν κι εμείς ’κι ξέρουμ’ ατο!
Αρ’ επ’ ετότες ετοπλάεψεν η Σοφία τα κομμάτι͜α τ’ επέμ’ναν τση πίτας, τ’ άλλα τα μεϊβεδικά πα εδώκεν όλτς κι εκάτσεν κα’ κι εγ̆είνε να γλουπίζ’ έναν πορτοκαλόπον για τα μωρά.
Η νύφε και το κορτσόπον επέραν δύο λαλλατσόπα ας σο θεμελίον κέσ’ κι απάν’ σ’ έναν πλακόπον ετσάκωσαν τον κόσμον καρύδι͜α και λεφτοκάρυ͜α κι εγόμωσαν έναν πλιτσόπον καντζία.
Αλευράς εδοκίμασεν απ’ έναν τσίταν ασ’ όλια κι επ’ εκεί εγιασλάνεψεν σο κρεβάτ’ν ατ’ κιάν’ εδώκεν τα πλάκας ατ’ σ’ άψιμον καρσ̌ί κι εξέγκεν την καπνοσακούλαν ατ’, να τυλίζ’ έναν τσίχαρον.
Η γραία πα -βάι π’ είχ̌ε σε, γραία!- καθιστά σο κρεβατόπον ατ’ς απάν’, σο παρακαμίν καικά, κουκουλωμέντσα με το σ̌αλόπον σ’ ωμία τ’ς, εσυχρι͜άγεν απάν’ σ’ άψιμον, εσυνταύλισεν τα δαυλόπα με το κουρόπον κι έτριψεν κι έπλωσεν να χουλέν’ τ’ απαλάμι͜ας ατ’ς.
-Ρίζα μ’, Γιάννε, λέει, εμείς το καλαντόνερον σ’ εσέν εφέκαμ’ ατο, γουρπάν’ -τ- σ’! Σύννυχτα θα σ’κούσαι πας σο ποτάμ’ να παίρτς ατο, μη ανασπάλλτς!
Κι επ’ εκεί επέρεν δύο χουρμαδόπα κι ευκέθεν ατ’ς:
-Του Θεού τα ευλογίας να γομών’νε τ’ οσπίτ’ν εσουν! Όλια τ’ αγαθά ο Θεός να βρέχ̌’ κι εσείν να χορτάζετε! Ευλογημένον να έν’ ο χρόνος τ’ εμπαίνουμε!
-Να είσαι καλά, μάνα! λέει ο Γιάννες. Ας σ’ όλιον το καλλίον ευλογία υεία κι η ζωή τ’ ανθρώπ’ έν’. Εσύ να ζεις και να έχουμε σε πάντα, τεμέλ’ του ’σπιτί’! Νέμουτλι κι εμείς πα να έρχουμες σ’ εσά τα χρόνια! Ατώρα ντο έρθαμε τον καιρόν, τα χρόνια π’ αλλάγαν και τα ευλογίας πα ’κόπαν ας σον κόσμον. Εγώ το χατίρι σ’ να χαλάνω ’κ’ επορώ. Για τ’ εσέν σο ποτάμ’ ’κ’ έν’, ση θάλασσαν π’ αν λες με, πάγω! Μερι͜άμ’ ήντι͜αν κι αν έν’, το καλαντόνερον πα ’κι ανασπάλλτς!
-Ας σο στόμα σ’ και σου Θεού τ’ ωτίν, ρίζα μ’! ξαν λέει η γραία. Εμείς πα πασ̌κεί ντο κάτ’ εγροίκ’σαμε ας ση ζωήν ντ’ έζησαμε! Ὰμα να έχ̌’ καθαείς την καρδίαν ατ’ ραχάτ’, λέγω, τ’ ατέτι͜α τ’ επέμ’νανε μας ας σοι παλαιούς εμουν ας κρατούμ’ ατα όσον ζούμε, σοούντα σον Θεόν να μη απομένουμε χρεμέν’! Γιόκσα απ’ εμέν όλια ’δέβαν, πουλί μ’! κι ενεστέναξεν.| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλευση |
|---|---|---|---|
| şeker suya düşmedi ya; | (δεν έπεσε η ζάχαρη στο νερό ε;) τι βιάζεσαι; ποια η βιασύνη; | (προφ.) σ̌εκέρ’ σουγιά τούσ̌μετί για; | |
| άβουλα | άθελα | α- στερητικό + βουλή | |
| αγγείον | είδος άσκαυλου, πνευστού μουσικού οργάνου | αγγείον | |
| Αγέννε | αϊ-Γιάννη | ||
| Αγέρ’ | αϊ-Γιώργη | ||
| αγεσμόν | αγιασμό | ||
| αγιάζ’ | αγιάζι, διαπεραστικός κρύος αέρας και υγρασία | ayaz | |
| αγιαζλαεύ’ | κάνει παγωνιά | ayazlamak | |
| αγνόν | σπουδαίο/α, θαυμαστό/ή, αλλόκοτο/η, παράξενο/η | ἀγνώς (άγνωστος)<ἀ- + γιγνώσκω | |
| αγουρι͜ακόν | αγορίσιο | ||
| αγουρόπον | αγοράκι | ||
| άγουρος | νέος άνδρας | ||
| αγούτ’ | αυτοί | ||
| αγούτα | αυτά | ||
| αγούτειν’ | αυτοί | ||
| αγούτο | αυτό/ή | ||
| αγούτον | αυτό | ||
| αγούτος | αυτός | ||
| αδ’ | εδώ | ||
| αδ’ απάν’ | εδώ πάνω | ||
| αδά | εδώ | ||
| αδακά | εδώ κόντα | ||
| αδακέσ’ | εδώ γύρω, κάπου εδώ | ||
| αδαπέσ’ | εδώ μέσα | ||
| Αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| αζάς | κοινοτικός σύμβουλος, μέλος | aza < aʿżā | |
| αΐκα | τέτοια/ες | ||
| αΐκον | τέτοιο/α | ||
| αΐκος | τέτοιος | ||
| αϊνι͜άν | καθρέπτη | ayna/āyīne | |
| ακεί | εκεί | ||
| άκλερον | άκληρο, φτωχό, δύστυχο, ταλαίπωρο | ||
| άκλερους | άκληρους, φτωχούς, δυστυχείς, ταλαίπωρους | ||
| ακούομε | ακούμε | ||
| άκρα | άκρη | ||
| άκραν | άκρη, αρχή | ||
| αλὰι | πομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία | alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω | |
| αλάιν | πομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία | alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω | |
| άλας | αλάτι | ||
| αλεσίας | φορτώματα σιτηρών για άλεσμα | ||
| αγ̆λί | αλίμονο | ||
| αλλάγαν | άλλαξαν | ||
| αλλομίαν | άλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά | ||
| άλλτς | άλλους | ||
| αλμεχτέρ’ | ξύλινος κουβάς για το άρμεγμα των ζώων | ||
| αλωνόπον | αλωνάκι | ||
| αμ | (διαχωριστικός ή διαζευκτικός σύνδεσμος) ομοίως, είτε, ή | hem | |
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| αμασχάλιαν | μασχάλη | ||
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| άν’ | άνω, πάνω, άνωθεν | ||
| αναλυγμένα | μουλιασμένα, λιωμένα, μαλακωμένα | ||
| αναμέν’νε | περιμένουν, αναμένουν | ||
| αναμένουμε | περιμένουμε | ||
| αναμέστε | (προστ.) περιμένετε | ||
| αναπαίεσ’νε | αναπαύεστε, ξεκουράζεστε | ||
| αναπαίουμες | αναπαυόμαστε, ξεκουραζόμαστε | ||
| ανάσμαν | ανάσα, αναπνοή | ||
| ανασπάλλει | ξεχνάει | ||
| ανασπάλλτς | ξεχνάς/ξεχάσεις | ||
| ανασταίν’ | μεγαλώνει κι αποκαθιστά | ||
| αναχάπαρα | απροειδοποίητα, ξαφνικά | στερ. αν- + haber/ḫaber | |
| ανεγροίκιστος | άμυαλος/η, κουτός/ή | ||
| ανεμίδαν | ανέμη, κάθετος ιστός ή και πλάγιος για να τυλίγεται το νήμα, παλιότερα ξύλινος και περιστρεφόμενος μτφ. αεικίνητος άνθρωπος | ||
| ανεμικά | ρευματισμοί | ||
| ανεμοκαλή | ανεμοστρόβιλος, σίφουνας | ||
| ανεψ̌ι͜όν | ανιψιό | ||
| ανεψ̌ι͜όπα | ανιψάκια | ||
| άνθεν | επάνω, από πάνω | ||
| άνθεν χ̌ερού | προς τα πάνω | ἄνω + -θεν + χείρ | |
| ανθρώπ’ | άνθρωποι | ||
| ανθρώπ’ς | ανθρώπους | ||
| ανοί͜ει | ανοίγει | ||
| άνοιξον | (προστ.) άνοιξε | ||
| αντερίν | ζιπούνι | ||
| άντζ̌ακ | μόλις που, μετά βίας, τότε μόνο | ancak | |
| αντίλογον | αντιλογία, αντίρρηση, απόκριση | ||
| αντραδέλφ’σσαν | κουνιάδα της νύφης | ||
| απαλάμι͜ας | παλάμες | ||
| απάν’ | πάνω | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| απιδότσιρα | ξερά αχλάδια | απίδι + çir | |
| αποθάνω | πεθαίνω | ||
| απόθεν | από που, από όπου | ||
| αποκάμι͜α | δαυλοί εστίας καιγόμενοι ή σβησμένοι | ||
| αποκαμόπον | (υποκορ.) δαυλός εστίας καιγόμενος ή σβησμένος | ||
| απολαβίεται | ξεχερουλιάζεται | ||
| απολάδ’ | ψίχα (ψωμιού), κτ το απαλό, το ψαχνό | ||
| απομέν’ | απομένει | ||
| άπορος | αυτός που στερείται τα βασικά στην ζωή του, ο φτωχός • (για σωματική πάθηση) ο ανίκανος προς εργασία, ο ανάπηρος, ασθενής ιδίως παράλυτος • (για πράγματα) κακής ποιότητος, το δύσβατο μέρος | ||
| αποσπόγγια | αποσφούγγαρα | ||
| αποτσ̌αναβάρ’ | (εν συνθέσει με το τσ̌αναβάρ’) ξε-θηρίο | ||
| αποφκά | από κάτω | ||
| αποψιζ’νόν | αποψινό/ή | ||
| απράναν | πριν λίγο | ||
| Απρίλας | όνομα αγελάδας, όπως συνηθιζόταν αυτή που γεννήθηκε το μήνα Απρίλιο | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| αραεύ’νε | ψάχνουν, αναζητούν, γυρεύουν | aramak | |
| αραία | κατά αραιά διαστήματα, αραιά | ||
| αραλούκ’ | χαραμάδα, κενό | aralık | |
| αραστάν | παζάρι, το τμήμα του παζαριού όπου οι έμποροι ασκούν την ίδια εργασία, δρόμος με μαγαζιά, μτφ. κλίκα | arasta/ārāste | |
| αργώς | αργά | ||
| αρδάχτ’ | αδράχτι | ||
| αρδάχτ’ν | αδράχτι | ||
| αρκατάσ̌’ν | σύντροφο, φίλο | arkadaş | |
| αρκοκαλομάνα | η γιαγιά της γιαγιάς | ||
| άρκον | αρκούδα | ||
| αρμάθ’ | αρμαθιά, σειρά από όμοια μικρά πράγματα συνήθως περασμένα σε σκοινί ή σε σύρμα | ὁρμαθός | |
| αρσουζλούκ’ | ξεδιαντροπιά, θράσος | arsızlık | |
| ας καλτί | παραλίγο | az kaldı | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ας σην | απ’ την | ασό σην (από την) | |
| ας σο | απ’ το | ασό σο (από το) | |
| ας σον | απ’ τον | ασό σον (από τον) | |
| ας σου | από του, από τότε που/αφότου, από αυτό που | ||
| ασ’ | από | ||
| ασκερλούκ’ | στρατιωτική θητεία | askerlik<ʿasker | |
| αστρι͜όπα | αστράκια | ||
| άστρι͜α | άστρα | ||
| ατ’ | αυτού/του | ||
| ατα | αυτά | ||
| ατέ | αυτή | ||
| ατεν | αυτήν | ||
| ατέτι͜α | έθιμα, (ουσ.) τυπικά | adet/ʿaded | |
| ατίμι͜α | ριξιές, πυροβολισμοί | atım | |
| ατό | αυτό | ||
| ατός | αυτός | ||
| ατόσον | τόσο | ||
| ατού | εκεί (σε τόπο ή σημείο που βρίσκεται σε κάποιο απόσταση) | ||
| ατουκά | εδώ κοντά | ||
| ατουν | τους | ||
| ατ’ς | αυτής/της ή αυτούς/τους | ||
| ατσ̌ελέα | βιαστικά, γρήγορα | acele < ʿacele | |
| ατώρα | τώρα | ||
| ατωρ’νόν | τωρινό | ||
| αφκά | κάτω | ||
| αφορισμένον | αφορισμένο, αναθεματισμένο | ||
| άφ’ς | (προστ.) άφησε | ||
| άφτω | ανάβω | ||
| αχά | να, ορίστε, ιδού | ||
| αχ̌ορώνια | αχυρώνες | ||
| αχπαράεσ’νε | (αμτβ) τρομάζετε, ξαφνιάζεστε | εκσπαράσσω | |
| αχταλεύ’ς | σκάβεις | ||
| άψιμον | φωτιά | ||
| βά’ | βάι | ||
| βαθέα | βαθιά | ||
| βάι | επιφώνημα λύπης ή θρήνου | ||
| βακούτ’ | χρόνος, εποχή, καιρός | vakit/vaḳt | |
| βασιλιακόν | βασιλικό/ή | ||
| βζήουνταν | σβήνονται | ||
| βλάφτουμε | βλάπτουμε, προκαλούμε σε κπ σωματική ή ψυχική βλάβη | ||
| βούραν | χούφτα | vola=η παλάμη του χεριού ή το πέλμα του ποδιού | |
| ’βουρι͜άστα | έβαλα στις χούφτες μου | ||
| βούτορον | βούτυρο | ||
| βραδήν | βράδυ | ||
| βράδον | βράδυ | ||
| βραδύν’ | βραδιάζει | ||
| βρέχ̌’ | βρέχει | ||
| ’βρήκω | (ευρήκω) βρίσκω | ||
| γάιδι͜αρον | γάιδαρο | ||
| γάιδι͜αρος | γάιδαρος | ||
| γαϊδιράν | αγωγιάτη με γαϊδούρια | ||
| γαϊδιράς | αγωγιάτης με γαϊδούρια | ||
| ’γβαίν’νε | βγαίνουν | ||
| ’γβάλ’ | βγάλει | ||
| ’γβάλλ’νε | βγάζουν | ||
| ’γβάλ’ς | βγάζεις | ||
| ’γείνος | εκείνος | ||
| γελέκ’ | γιλέκο, ρούχο χωρίς μανίκια και γιακά που κουμπώνει μπροστά | yelek | |
| γέλ’τα | γέλια | ||
| γενόπα | γενάκια | ||
| ’γέντον | (εγέντον) έγινε | ||
| γερανέο̤ν | κυανό, γαλάζιο | ||
| γεροντι͜ακά | αυτά που ανήκουν ή αρμόζουν σε γέρους ανθρώπους, γεροντικά | ||
| γεφύρ’ | γέφυρα, γεφύρι | ||
| γεφυρόπον | γεφυράκι | ||
| γιαβάσ̌’κον | σιγανό | yavaş + -κο | |
| γιαβρόπο | μωράκι, μικρούλι, παιδάκι | yavru + -όπον | |
| γιαβρούμ | μωρό μου, μικρό μου, παιδί μου | yavrum | |
| γιαζμάν | λεπτή μαντήλα κεφαλής (ανοιξιάτικη) | yazma | |
| γιάν’ | πλάι, πλευρά | yan | |
| γιανασ̌εύ’ | πλησιάζω/ει, πλευρίζει | yanaşmak | |
| γιαν-γιανά | πλάι-πλάι, ο ένας δίπλα στον άλλον | yan yana | |
| γιάν’ν | πλάι, πλευρό | yan | |
| Γιαννακάντων | (σημ. Gürgenağaç) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| γιαπουσ̌μαλίν | κολλητό, εφαρμοστό | yapışma | |
| γιασίρ’ | κυριολ. αιχμάλωτος μτφ. ταλαίπωρος, αυτός που έχει υποστεί κακουχίες | esir | |
| γιαστουκόπον | μαξιλαράκι | yastık | |
| γιλγούντς | φοβητσιάρης | yılgın | |
| γίν’νταν | γίνονται | ||
| γίν’ντανε | γίνονται | ||
| γιοκ | όχι | yok | |
| γιόκσα | ή μήπως/ή | yoksa | |
| Γιορδανοπόταμον | Ιορδάνη ποταμό | ||
| γλουπίζ’ | ξεφλουδίζω/ει | ||
| γλυκέα | (επιρρ.) γλυκά | ||
| γολγόνια | κουδούνια | ||
| γολγονίγματα | κουδουνίσματα | ||
| γολγονίζ’νε | κουδουνίζουν | ||
| γομάρ’ | φορτίο (από ξύλο ή χόρτα) που το έφεραν στην πλάτη ή στην ράχη ζώου | ||
| γομούνταν | γεμίζουν, βουρκώνουν, κομπιάζουν | ||
| γομών’νε | γεμίζουν, μτφ. κομπιάζουν | ||
| γονατοκλισίας | γονυκλισίες | ||
| Γοργόρ’ς | Γρηγόρης | ||
| γούλαν | λαιμό | gula | |
| γουρζουλόσπαχτος | (χαϊδευτική προσφώνηση) αυτός/η που είθε να σφαχτεί από τον Γουρζουλά, διαβολεμένος/η | ||
| γουρνετόν | ούρλιασμα | ||
| γουρπάν’ | θυσία | kurban/ḳurbān | |
| γουρταρεύκουμαι | γλυτώνω, διασώζομαι | kurtarmak | |
| γουρταρωμονήν | σωτηρία | ||
| γραία | γριά | ||
| γραίαν | γριά | ||
| γραίας | γριάς | ||
| γράφ’ς | γράφεις | ||
| γράψον | γράψε | ||
| γρούτσιγμαν | τρίξιμο | ||
| γυαλένεν | γυάλινο | ||
| γυρίζ’νε | γυρίζουν | ||
| γυροκλώσ̌κεται | (αμετάβ.) κλωθογυρίζει | ||
| δαυλιμίτρι͜ας | σπίθες | ||
| δαυλόπα | μικροί δαυλοί | ||
| δαχτυλιδόπον | δαχτυλιδάκι | ||
| δέβα | (προστ.) πήγαινε | ||
| δεβά͜εις | διαβάζεις, περνάς, πηγαίνεις κπ/κτ κάπου | ||
| δεβάζ’ | διαβάζει, περνάει, πηγαίνει κπ/κτ κάπου | ||
| ’δεβαίν’νεν | (για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε | διαβαίνω | |
| ’δέβαν | πέρασαν | διαβαίνω | |
| δεκαέξ’ | δεκαέξι | ||
| ’δέν | τίποτα | ||
| δεξ̌έν | δεξί | ||
| δέχκουμες | δεχόμαστε | ||
| δί͜ει | δίνει | ||
| δί͜εις | δίνεις | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίν’νε | (για τόπο) περνούν, διασχίζουν, (για χρόνο) περνούν (γενικότερα) περνούν, παύουν, τελειώνουν | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίνω | (για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβόλ’ | (ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου | ||
| διπλωμέντσα | διπλωμένη | ||
| δουλείαν | δουλειά | ||
| δρανίν | φεγγίτης, άνω μέρος στέγης, οριζόντια στέγη σπιτιού | ||
| δὼμα | (προστ.) δώσε μου | ||
| έ͜εις | έχεις | ||
| εγ̆βαίν’ | βγαίνει | ||
| εβάρκιξεν | κραύγασε, θρήνησε γοερά | ||
| εβάσταξεν | βάσταξε, άντεξε | ||
| έβεξεν | έβηξε | ||
| εβζάδες | σπίρτα, κουτιά σπίρτων | evza (Κερασούντα) | |
| εβζάν | σπίρτο, κουτί σπίρτων | evza (Κερασούντα) | |
| εβουρι͜άστεν | έβαλε στις χούφτες του | ||
| εγάπανεν | αγαπούσε | ||
| εγαργάσ̌εψεν | (ονοματοπ.) έκανε θόρυβο με ανακατωμένες ζωηρές ομιλίες | ||
| εγέλασεν | γέλασε | ||
| εγεννέθεν | γεννήθηκε | ||
| εγένταν | έγιναν | ||
| έγενταν | έγιναν (ερωτημ. τονισμός) | ||
| εγέντον | έγινε | ||
| εγιαϊλεύτεν | σκόρπισε | yayılmak | |
| εγιασλάνεψεν | ακούμπησε πάνω, έγειρε πάνω σε κτ, στηρίχθηκε | yaslanmak | |
| έγκα | έφερα | ||
| εγκάλιαν | (αιτ.) αγκαλιά | ||
| εγκαλιάστεν | αγκάλιασε | ||
| έγκεν | έφερε | ||
| έγκες | έφερες | ||
| εγνώρτσα | γνώρισα | ||
| εγνώρτσεν | γνώρισε | ||
| εγομώθα | γέμισα | ||
| εγομώθεν | γέμισε | ||
| εγόμωσαν | γέμισαν | ||
| εγόμωσεν | γέμισε μτφ. διέδωσε φήμες | ||
| εγουρνέθεν | ούρλιαξε | ||
| εγρέθαν | αγριεύτηκαν, καταβλήθηκαν από ανεξήγητο φόβο | ||
| εγριλεύτεν | κατακλαδεύτηκε, κατακόπηκε και ρημάχτηκε, καταστράφηκε | ||
| εγρίντζωσεν | χαμογέλασε κατά τρόπο που φάνηκαν τα ούλα, μόρφασε, (για καιρό) έκανε πολύ κρύο | ||
| εγροικά | καταλαβαίνει | ||
| εγροίκ’σαμ’ | καταλάβαμε | ||
| εγροίκ’σαμε | καταλάβαμε | ||
| εγροικώ | καταλαβαίνω | ||
| εγυάλτσεν | γυάλισε | ||
| εγυρόκλωσα | κλωθογύρισα | ||
| εδέβα | (για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα | διαβαίνω | |
| εδέβαν | (για τόπο) πέρασαν, διέσχισαν, (για χρόνο) πέρασαν | διαβαίνω | |
| εδέβεν | πήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε | διαβαίνω | |
| εδεξέβεν | γύρισε παντού | ||
| εδιέταξεν | διέταξε | ||
| εδιόρθωσεν | διόρθωσε | ||
| εδοκίμασεν | δοκίμασε | ||
| εδούλευεν | δούλευε | ||
| εδώκα | έδωσα | ||
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εδώκεν | έδωσε | ||
| εγ̆είν’ | εκείνοι | ||
| εγ̆είνα | εκείνα | ||
| εγ̆είνε | εκείνη | ||
| εγ̆είνεν | εκείνη | ||
| εγ̆είνο | εκείνο | ||
| εγ̆είνον | εκείνο | ||
| εγ̆είνος | εκείνος | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| έζησαμε | ζήσαμε | ||
| εζύγιαζεν | ζύγιζε | ||
| εθαμάγαν | έμεναν έκθαμβοι | ||
| εθαρρείς | θαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις | ||
| εθαρρώ | θαρρώ, νομίζω, υποθέτω | ||
| εθε | (αντων. γ’ προσώπ.) του/της | από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- | |
| εθέκεν | έθεσε, τοποθέτησε, έβαλε | ||
| εθυμίασεν | θυμιάτισε | ||
| έικιτι | έκφραση αναπόλησης που υποδηλώνει νοσταλγία για κάτι παρελθοντικό ή εκδήλωση συμπόνοιας για κάποιον | hey gidi | |
| εικόνας | (ονομ. πληθ., τα) εικόνες | ||
| εικονόπον | εικονίτσα | ||
| είκοσ’ | είκοσι | ||
| είμες | είμαστε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| είνας | ένας/μία | ||
| είσ’νε | είσαστε | ||
| εκάεν | κάηκε | ||
| εκαλαντίασα | έδωσα πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ | ||
| εκαλαντίασεν | έκανε πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ | ||
| εκαλάτσ̌ευεν | μιλούσε | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαλάτσ̌εψεν | μίλησε, συνομίλησε, συζήτησε | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαλεφουκράτον | αφουγκραζόταν ξανά | ||
| εκαλησπέρτσαν | καλησπέρισαν | ||
| εκαλησπέρτσεν | καλησπέρισε | ||
| εκαλοθέκεν | έβαλε/έθεσε κτ με καλύτερο τρόπο, ταχτοποίησε | ||
| εκαλοκλείδωσεν | κλείδωσε καλά, κλείδωσε ξανά | ||
| εκαλοτέρεσεν | καλοκοίταξε, ξανακοίταξε | ||
| εκαλοφίλεσεν | ξαναφίλησε | ||
| εκάν | κάνα, περίπου | ||
| εκαράκωσεν | μαντάλωσε, κλείδωσε | ||
| εκαρδι͜οκόπα | τρόμαξα, καταπτοήθηκα, πήρα μεγάλη λαχτάρα | καρδία + κόφτω | |
| εκατήβαν | κατέβηκαν | ||
| εκατήβασεν | κατέβασε | ||
| εκάτσαν | κάθισαν | ||
| εκάτσεν | κάθισε | ||
| εκαφούριζαν | άχνιζαν • μτφ. έβραζαν (από έρωτα) | ||
| εκειάν’ | εκεί πάνω | ||
| εκείτον | κείτονταν, ξάπλωνε | ||
| εκέρασεν | κέρασε | ||
| εκέσ’ | εκεί | ||
| εκλίστα | έσκυψα, έκλινα | ||
| εκλίστεν | έκλινε, έσκυψε | ||
| έκλωσεν | (μεταβ.) γύρισε, έστρεψε | ||
| εκλώσκουτον | (αμετάβ.) γυρνούσε, επέστρεφε | ||
| εκλώστα | (αμετάβ.) γύρισα, επέστρεψα | ||
| εκλώστεν | (αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε | ||
| εκοίμ’σα | κοίμησα | ||
| εκόλλτσαν | κόλλησαν, συγκόλλησαν κτ • άναψαν, έβαλαν φωτιά, πυρπόλησαν • ονόμασαν, αποκάλεσαν • μτφ. κατέστρεψαν ολοσχερώς | ||
| εκόμπωναν | ξεγελούσαν, εξαπατούσαν, μτφ. σαγήνευαν | κομβόω | |
| εκόπαν | κόπηκαν | ||
| εκορδυλίασεν | μπερδεύτηκε, έγινε κόμπος μτφ. συνοφρυώθηκε | κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) | |
| εκοσσαρίασεν | ανατρίχιασε | ||
| εκούιξεν | φώναξε, λάλησε, κάλεσε κπ ονομαστικά | ||
| εκουκουρώθεν | έσκυψε, καμπούριασε | ||
| εκουμουλίασεν | μάζεψε, στοίβαξε | cumulare | |
| εκουπίγ̆εν | αντιστράφηκε, έπεσε μπρούμυτα, χύθηκε | ||
| εκούπ’σεν | αναποδογύρισε, έριξε μπρούμυτα | ||
| εκουράγ̆εν | έσπασε, έκοψε στη μέση | kırmak | |
| εκούρεψαν | έστησαν, τακτοποίησαν, ρύθμισαν | kurmak | |
| εκουσ̌τι͜άγαν | έγιναν σβώλοι/κόμποι, μτφ. συμμαζεύτηκαν | ||
| έκραξεν | (για ζώο) έβγαλε κραυγή, μούγκρισε, βέλαξε • (για άνθρωπο) έβγαλε φωνή διαπεραστική και εκνευριστική | ηχοποιητικό, από το κρα του κορακιού | |
| εκράτεσαν | κράτησαν, άντεξαν | ||
| εκράτεσανε | κράτησαν | ||
| εκρεμάγ̆εν | κρεμάστηκε | ||
| εκρεμάουσαν | κρεμόντουσαν | ||
| εκρέμασεν | κρέμασε | ||
| εκρεμίγα | γκρεμίστηκα | ||
| εκρεμίγαν | γκρεμίστηκαν | ||
| έκ’σα | άκουσα | ||
| έκ’σεν | άκουσε | ||
| έκχ̌’σα | εξέχυσα, έχυσα, εξέβαλα | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| έκχ̌’σεν | εξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| ελάγγεψα | πήδηξα | लङ्घ (laṅgh) | |
| ελάγγεψεν | πήδηξε | लङ्घ (laṅgh) | |
| ελαίαν | ελιά | ||
| ελάισα | κούνησα πέρα-δώθε | ||
| ελάλεσεν | έβγαλε λαλιά, κάλεσε, αποκάλεσε, προσκάλεσε, οδήγησε | ||
| ελάλ’νε | έβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε | ||
| ελατάρτσεν | σάλεψε, κινήθηκε ελαφρώς | ||
| ελάχτ’σεν | κλώτσησε | ||
| ελέασεν | λυπήθηκε κπ/κτ, έδειξε ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύτηκε | ἐλεέω-ἐλεῶ | |
| ελεπέστε | (προστ.) δείτε, κοιτάξτε | ||
| ελέπ’ς | βλέπεις | ||
| ελέπω | βλέπω | ||
| ελιαευτά | με την αφή, ψηλαφιστά | elleme | |
| ελιγώθεν | λιγώθηκε, λιποθύμησε | ||
| εμακρυγουλίασα | τέντωσα το λαιμό μου | ||
| εμέν | εμένα | ||
| εμερμηκίασεν | μυρμήγκιασε, μούδιασε | μυρμηκιῶ | |
| εμερών’νεν | ξημέρωνε | ||
| εμέτερα | ημέτερα, δικά μας, οικεία μας, φίλα προσκείμενα σ' εμάς | ἡμέτερος | |
| εμέτερον | ημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμέτρεσεν | μέτρησε | ||
| έμορφα | όμορφα | ||
| έμορφον | όμορφο | ||
| έμορφος | όμορφος/η | ||
| εμουμούρ’σεν | μουρμούρισε | ||
| εμουν | μας | ||
| εμουρδούλτσεν | γρύλλισε υπόκωφα, είπε κάτι ασαφώς | ||
| εμουρμούρ’σεν | μουρμούρισε | ||
| εμουχάντσαν | έβγαλαν πυκνό καπνό | ||
| εμπαίν’ | μπαίνει | ||
| εμπαίν’ναν | έμπαιναν | ||
| εμπαίνουμε | μπαίνουμε | ||
| έμπρ’ | (έμπρου) εμπρός, μπροστά | ||
| έμπρι͜α | μπροστά | ἐμπρός | |
| εμπροκούντεσεν | έσπρωξε μπροστά | ||
| εμπροστά | μπροστά, πρωτύτερα | ||
| εμπροστάλ’ν | μεγάλη μάλλινη ποδιά | ||
| εμπροσταλόπον | (υποκορ.) μεγάλη μάλλινη ποδιά | ||
| έμπρου | εμπρός, μπροστά | ||
| έν’ | είναι | ||
| ενάμ’ψ’ | ενάμιση/μιάμιση | ||
| έναν ξάι | λίγο, μια σταλιά | ||
| ενεμέν’νε | περίμενε | ||
| ενέσπαλεν | ξέχασε | ||
| ενεστέναξεν | αναστέναξε | ||
| ενετριχ̌ίασαν | ανατρίχιασαν | ||
| ενϊετλιανεύτα | έβαλα σκοπό | niyetlenmek | |
| ενίφτεν | νίφτηκε, πλύθηκε | ||
| ένιψεν | ένιψε, έπλυνε | ||
| ένοιξεν | άνοιξε | ||
| ενούντσα | σκέφτηκα | ||
| ενουσκαλάεψαν | έκοψαν σε τριγωνικό σχήμα κτ | muska<nusḫa | |
| ενταμούσαν | αντάμωναν, συναντιόντουσαν | ||
| εντούν’νεν | χτυπούσε | ||
| εντώκα | χτύπησα | ||
| εντώκεν | χτύπησε | ||
| έξ’ | έξω • ο αριθμός έξι | ||
| εξ̌άεψεν | χάιδεψε | okşamak | |
| έξ’-απέσ’ | μέσα-έξω | ||
| εξέβαν | βγήκαν | ||
| εξέβεν | βγήκε, ανέβηκε | ||
| εξέγκαν | έβγαλαν | ||
| εξέγκεν | έβγαλε | ||
| εξενεύταν | θεώρησαν κάποιο ξένο | ||
| εξέρ’ | ξέρω/ει, γνωρίζω/ει | ||
| έξεργον | αργία | ||
| έξερεν | ήξερε | ||
| έξερες | ήξερες | ||
| εξέρετε | ξέρετε, γνωρίζετε | ||
| έξερ’ς | ξέρεις | ||
| εξέρτς | ξέρεις, γνωρίζεις | ||
| έξερω | (ερωτημ. τονισμός) ξέρω | ||
| εξέρω | ξέρω | ||
| εξηγίζει | εξηγεί | ||
| εξ̌ίαζεν | ήταν ισάξιο, άξιζε όσο, ξεπερνούσε σε αξία | ||
| επ’ | από | ||
| επαθάν’ναμε | παθαίναμε | ||
| επαίρ’ναν | έπαιρναν | ||
| επαίρ’νες | έπαιρνες | ||
| έπαρ’ | (προστ.) πάρε | ||
| επαρακάθεψαν | έκαναν νυχτέρι | ||
| επάρ’τε | πάρτε | ||
| επάτεσεν | πάτησε | ||
| επεβόρρωσεν | ξεθύμανε, έσβησε | ||
| επεγί | αρκετές/αρκετοί/αρκετά, ένα μεγάλο ποσοστό, ένας μεγάλος αριθμός | epey | |
| επέγ’να | πήγαινα | ||
| επέγ’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ’νες | πήγαινες | ||
| επεγομαρίασαν | ξεφόρτωσαν, έλυσαν το δέμα του φορτώματος | ||
| επεδούλτσαν | τελείωσαν με τις δουλειές/εργασίες | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επεθράκωσαν | (αμτβ.) έγιναν θράκα, απανθρακώθηκαν | από + ἄνθραξ | |
| επεκλείδωσεν | ξεκλείδωσε | από + κλειδώνω | |
| επεκρέθεν | ξεκρύωσε, ξεπάγωσε | από + κρείμαι<κρυούμαι | |
| επελίγωσεν | ξελιποθύμιασε, επανέφερε κπ στις αισθήσεις του | ||
| επεμέν’νεν | απέμενε | ||
| επέμ’να | απόμεινα | ||
| επέμ’ναν | απόμειναν | ||
| επέμ’νανε | απόμειναν | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέραν | πήραν | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| επετσ̌ατεύανε | διέλυαν κτ στα μέρη του • (αμτβ.) εξαντλούνταν από την κούραση | ||
| έπιαν | ήπιαν | ||
| επίασε | έπιασε | ||
| επίασεν | έπιασε | ||
| επιάστεν | πιάστηκε | ||
| έπλασε | έπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε | ||
| έπλασεν | έπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε | ||
| επλάστεν | πλάστηκε, δημιουργήθηκε, εμφανίστηκε | ||
| έπλυσεν | έπλυνε | ||
| έπλωσεν | άπλωσε, έτεινε | ||
| εποίκα | έκανα, έφτιαξα | ποιέω-ῶ | |
| εποίκαν | έκαναν, έφτιαξαν | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν | έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν ικρι͜άχ | (εκφ.) αηδίασε | ikrah < ikrāh | |
| εποίκες | έκανες, έφτιαξες | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’να | έκανα, έφτιαχνα | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’ναμε | κάναμε, φτιάχναμε | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| επολέμανεν | πολεμούσε, μτφ. προσπαθούσε | ||
| επορεί | μπορεί | ||
| επορείς | μπορείς | ||
| επόρεσεν | μπόρεσε | ||
| επόρ’νεν | μπορούσε | ||
| επορούν | μπορούν | ||
| επορώ | μπορώ | ||
| επότ’σα | πότισα | ||
| επότ’σεν | πότισε | ||
| επουσ̌μάνεψεν | μετάνιωσε | pişman olmak<paşmān | |
| επράεσαν | εξάντλησαν σωματικά | ||
| έπρεπεν | έπρεπε, ταίριαζε | ||
| επρόφτασεν | πρόφτασε | ||
| ερεθίζ’ν’ | ερεθίζουν, ενοχλούν κπ | ||
| έρθα | ήρθα | ||
| έρθαμε | ήρθαμε | ||
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| ερθώθεν | ορθώθηκε, στήθηκε σε όρθια θέση | ορθώνω | |
| έρθωσεν | όρθωσε, έστησε σε όρθια θέση | ορθώνω | |
| ερμάτωνεν | αρμάτωνε, εξόπλισε • μτφ. στόλιζε | ἅρμα + -ώνω | |
| ερνάχ̌εψεν | άρχισε | ||
| ερρίγασαν | κρύωσαν | ῥιγέω-ῶ | |
| ερρούξαν | έπεσαν | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| ερρούξες | έπεσες | ||
| έρ’ται | έρχεται | ||
| ερχίνανες | αρχινούσες | ἀρχινῶ | |
| ερχίνεσαν | αρχίνησαν | ἀρχινῶ | |
| ερχίνεσεν | αρχίνησε | ἀρχινῶ | |
| έρχουμ’ | ερχόμουν | ||
| έρχουμες | ερχόμαστε | ||
| έρχουν | έρχονται | ||
| έρχουνταν | έρχονται | ||
| έρχουσαν | έρχονταν | ||
| ερώτεσεν | ρώτησε | ||
| εσά | δικά σου/σας | ||
| έσαν | ήταν | ||
| εσ̌αρέτ’ | σημάδι, ένδειξη | işaret/işāret | |
| εσ̌ασ̌ίρεψεν | σάστισε, τα έχασε | şaşırmak | |
| εσέβα | μπήκα | ||
| εσέβαν | μπήκαν | ||
| εσέβεν | μπήκε | ||
| εσέβες | μπήκες | ||
| εσέγκα | έβαλα, εισήγαγα | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| εσείν | εσείς | ||
| εσειραδι͜άγαν | αραδιάστηκαν, μπήκαν στη σειρά | σειρά<εἴρω | |
| εσέν | εσένα | ||
| εσιμαρλάεψαν | παρήγγειλαν | ısmarlamak | |
| εσίμωσα | σίμωσα, πλησίασα, κόντεψα | ||
| εσ̌κέπασεν | σκέπασε | ||
| εσ̌κιάν | σκιά | ||
| εσ̌κίγεν | σκίστηκε | ||
| εσκοτείνευεν | σκοτείνιαζε | ||
| εσ̌κούνια | βλαστάρια | ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) | |
| εσ̌κουνόπον | βλασταράκι | ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) | |
| εσκουτούλιζεν | ευωδίαζε | ||
| εσ’κώθα | σηκώθηκα | ||
| εσ’κώθεν | σηκώθηκε | ||
| έσ’κωσεν | σήκωσε | ||
| εσμέρ’κον | μελαμψό/ή, μελαχρινό/ή | esmer | |
| εσνάφ’ | ο κύκλος των ομοτέχνων • άτομα της ίδιας κοινωνικής ομάδας | esnaf < aṣnāf | |
| έσ’νε | ήσουν | ||
| εσόν | δικός/ή/ό σου | ||
| εσουν | σας | ||
| εσπάλτσεν | σφάλισε, έκλεισε εντελώς/πολύ καλά | ||
| έσπαξαν | έσφαξαν | ||
| έσπιγγ’σεν | έσφιξε | ||
| εσπόγγ’σεν | σκούπισε | ||
| εστάθα | στάθηκα | ||
| εστάθαν | στάθηκαν | ||
| εστάθεν | στάθηκε, σταμάτησε | ||
| εστάλτσα | σταμάτησα, έστησα κάτι όρθιο, στήριξα, στερέωσα | ||
| έστεκεν | στεκόταν | ||
| εστοίβαξαν | στοίβαξαν | ||
| εστόλτσαν | στόλισαν | ||
| εστοχάστεν | στοχάστηκε | ||
| εστόχ̌εψεν | παρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε | ||
| εσυνεσέβεν | παρείσφρησε, κυρίευσε | συν + εμπαίνω | |
| εσυνταύλισεν | συνδαύλισε, ανακίνησε τους δαυλούς ώστε να ζωηρέψει το πυρ της εστίας • μτφ. «παρόξυνε», «ανακίνησε» πάθη | συν- + δαυλός + -ίζω | |
| εσυντώκεν | συγκάλυψε (με τέφρα, για κάρβουνα εστίας προκειμένου να μη σβήσουν) | ||
| έσυρ’ | έσυρα, τράβηξα, έριξα | ||
| έσυρεν | έσυρε, τράβηξε, έριξε | ||
| εσύρθαν | σύρθηκαν, τραβήχθηκαν, πετάχθηκαν | ||
| εσύρθεν | σύρθηκε, τραβήχτηκε, ρίχτηκε | ||
| εσύρ’νεν | έσερνε, τραβούσε, έριχνε | ||
| εσυχρι͜άγεν | συμμαζεύομαι, ζαρώνω, προσκολλώμαι κπ | ||
| ετάλεψεν | χίμηξε, όρμησε | dalmak | |
| εταγ̆ουτεύταμε | σκορπιστήκαμε, διασκορπιστήκαμε | dağıtmak | |
| ετάπεψεν | λάτρεψε • αγάπησε με πάθος, δέθηκε με | tapmak | |
| ετάραξεν | τάραξε, ανακάτεψε, ανέμιξε | ταράσσω | |
| ετέρεσα | κοίταξα | ||
| ετέρεσεν | κοίταξε | ||
| ετέρ’νεν | κοιτούσε | ||
| έτερος | άλλος, διαφορετικός | ||
| ετίνιαξαν | τίναξαν | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετοπλαεύταν | μαζεύτηκαν, συγκεντρώθηκαν | toplamak | |
| ετοπλάεψεν | μάζεψε, συγκέντρωσε | toplamak | |
| ετότες | τότε | ||
| ετούλωσαν | ησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα | τυλώ | |
| έτρωγαμε | τρώγαμε | ||
| ετσακούσαν | (αμτβ.) έσπαζαν | ||
| ετσάκωσαν | έσπασαν | ||
| ετσάκωσεν | έσπασε, έθραυσε, τσάκισε | ||
| ετσ̌άντσεν | κατάβρεξε, διασκόρπισε, έρανε | καταιονίζω | |
| ετσ̌άτεψα | συνάντησα (τυχαία), πέτυχα | çatmak | |
| ετσ̌άτεψες | συνάντησες (τυχαία), πέτυχες | çatmak | |
| ετσ̌ίαξεν | φώναξε δυνατά, μτφ. μάλωσε, επέπληξε | ||
| ετσιρυπνίγ̆ουσαν | κλαψούριζαν μέσα στον ύπνο τους | ||
| ετυπώθεν | στερεώθηκε, σιγυρίστηκε | ||
| ετυρι͜αννίγ̆εν | τυραννήθηκε, ταλαιπωρήθηκε | ||
| ετώρα | τώρα | ||
| εύκαιρον | (ουδ.) άδειο, αδειανό, (αρσ.) ανόητο, κουφιοκέφαλο | ||
| ευκέθαν | ευχήθηκαν | ||
| ευκέθεν | ευχήθηκε | ||
| ευκεμένον | ευλογημένο, που έχει την ευχή κπ | ||
| ευκή | ευχή | ||
| ευκήν | ευχή | ||
| εύραμ’ | βρήκαμε | ||
| εύραν | βρήκαν | ||
| ευρέθα | βρέθηκα | ||
| εύρεν | βρήκε | ||
| εύρες | βρήκες | ||
| ευρήκ’ς | βρίσκεις | ||
| ευτάγ’νε | κάνουν, φτιάχνουν | εὐθειάζω | |
| ευτάει | κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ευτάμε | κάνουμε, φτιάχνουμε | εὐθειάζω | |
| ευτάω | κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| ευχαριστέθαν | ευχαριστήθηκαν | ||
| εφανερώθαν | φανερώθηκαν | ||
| εφάνθαν | φάνηκαν, εμφανίστηκαν | ||
| εφέκαμ’ | αφήσαμε | ||
| εφέκανε | άφησαν | ||
| εφέκε | άφησε | ||
| εφέκεν | άφησε | ||
| εφεραχλανεύταν | δροσίστηκαν, ανακουφίστηκαν | ferahlamak | |
| εφίλεσεν | φίλησε | ||
| εφογούτον | φοβόταν | ||
| εφόρ’σεν | έντυσε κπ | ||
| εφύσεσεν | φύσηξε | ||
| έχ̌’ | έχει | ||
| εχάθαν | χάθηκαν | ||
| εχάθεν | χάθηκε | ||
| εχάλασαν | χάλασαν • έχωσαν το χέρι | ||
| εχάλασεν | χάλασε • έχωσε το χέρι | ||
| εχαμοπέταξεν | πέταξε από χαρά, αναγάλλιασε | ||
| εχάρτσεν | χάρισε | ||
| εχάσ̌εψεν | έβρασε, ζεμάτισε | haşlamak | |
| έχ’νε | έχουνε | ||
| εχόρεψαν | χόρεψαν | ||
| εχόρεψεν | χόρεψε | ||
| εχοσ̌λανεύταν | απόλαυσαν κτ, αρέστηκαν, ικανοποιήθηκαν | hoşlanmak | |
| εχπαράγεν | (αμτβ) τρόμαξε, ξαφνιάστηκε | εκσπαράσσω | |
| έχπασεν | ξερίζωσε, ξεκόλλησε, αποκόλλησε | ἐκσπάω | |
| εχτέντσεν | χτένισε | ||
| εχτίγ̆ουσαν | χτίζονταν | ||
| εχτράτ’σα | ξεστράτισα, λοξοδρόμησα | ||
| εχτύπεσεν | χτύπησε | ||
| εχωρεί | χωράει | ||
| εχώριζεν | χώριζε • ξεχώριζε | ||
| εψέθεν | ψήθηκε | ||
| έψ̌εν | άναψε | ||
| ζα | ζώα | ||
| ζαβαλής | φτωχός, εξαθλιωμένος, κακόμοιρος | zavallı | |
| Ζάβεραν | (σημ. Dikkaya) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| Ζάβερας | (σημ. Dikkaya, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| ζαέρ | ως φαίνεται, προφανώς, μάλλον | zahiren<zahir/ẓāhir | |
| ζεβρέν | αριστερό | ||
| ζεβρι͜ά | αριστερά | ||
| ζινίχ̌ι͜α | στολίδια | ziynet/zīnet | |
| ζιντζ̌ίρ’ | αλυσίδα | zincir < zencīr | |
| ζίπκας | αντρικές φορεσιές της εποχής | zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) | |
| ζογρίδι͜α | υγρά κλαριά ψαλιδισμένα | ||
| ζογρόν | υγρό, χλωρό | ||
| ζωνάρ’ | ζώνη | ||
| ηαυτό | εαυτό | ||
| ηαυτόν | εαυτό | ||
| ηλι͜άσκουν | λιάζονται | ||
| ημέρωσεν | έγινε ήμερος/η/ο | ||
| ημπορεί | μπορεί, ίσως | ||
| ημψόν | (άλλη γραφή του ημ’σόν) μισό | ||
| ήντι͜αν | οτιδήποτε, ό,τι | ||
| θαμάεται | απορεί, μένει έκθαμβος | ||
| Θέ | (κλητ.) Θεέ | ||
| θεγατέραν | θυγατέρα, κόρη | ||
| θεγατερός | θυγατέρας, κόρης | ||
| ’θέκ’νες | (εθέκ'νες) έθετες, τοποθετούσες, έβαζες | ||
| θέλτς | θέλεις | ||
| θεμελίον | θεμέλιο, η πέτρα πίσω από την εστία, με μέγεθος από την μια άκρη της εστίας στην άλλη και η οποία χρησιμεύει ως θέση καζανιού/λέβητα, ράφι, αδιέξοδη θυρίδα στον τοίχο δίπλα στην εστία που χρησιμεύει ως ράφι | ||
| θίγως | δίχως | ||
| θρυμμουλίζετε | θρυμματίζετε σε ψίχουλα | ||
| θυμίαμαν | αρωματική φυσική ύλη που παράγει ευωδιαστό καπνό όταν καίγεται και αποτελεί βασικό στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής λατρείας | θυμιῶ < θύω | |
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| θυμι͜αντόπον | (υποκορ.) θυμιατό | ||
| ικρι͜άχ | αποστροφή, απέχθεια, αηδία | ikrah < ikrāh | |
| ιλει͜όν | λείο στην αφή | ||
| ίλιαμ | προπαντώς, ιδιαίτερα, ειδικά | illa/illā | |
| ιλισ̌εύ’ | ενοχλεί, ανακατεύεται με | ilişmek | |
| ιμτάτ’ | βοήθεια | imdat < imdād | |
| ινσαφλής | συμπονετικός, ελεήμων | insaflı < inṣāf | |
| ιντζ̌ίρι͜α | σύκα | incir < encīr | |
| ισάζει | ισιάζει, διορθώνει | ||
| ίσαξεν | ίσιαξε, διόρθωσε | ||
| ισίζ’κα | ερημικά, απομονωμένα | ıssız | |
| ισίζ-πισίζ | απόλυτη ερημιά | ıssız | |
| ισ̌μάρ’ | νεύμα, νόημα | işmar/նշմար | |
| ιστόριζεν | εξιστορούσε, διηγούταν | ||
| ’κ’ | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| καγκελόπον | (υποκορ.) κάγκελο | ||
| καημέντσα | καημένη | ||
| καθαείναν | καθένα | ||
| καθαείς | καθένας | ||
| κάθαν | κάθε | ||
| καθαρί͜εις | καθαρίζεις | ||
| κάθεν | κάτω, κάθε | ||
| κάθεσ’νε | κάθεστε | ||
| κάθηκα | καθήκοντα | ||
| καθισία | το να κάθεται κπ, το καθισιό, ο τρόπος του κάθεσται, συγκέντρωση συγγενών και φίλων κατά τις χειμωνιάτικες νύχτες, βεγγέρα | ||
| καθιστόν | αυτό που έχει βάση | ||
| κάθουμες | καθόμαστε | ||
| κάθουν | κάθονται | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καϊρι͜άτ’ | προθυμία, ζήλος, κουράγιο | gayret < ġayret | |
| καΐσ̌’ | δερμάτινη ζώνη | kayış | |
| καΐσ̌ι | δερμάτινη ζώνη | kayış | |
| καϊσ̌ί’ | δερμάτινης ζώνης | kayış | |
| καϊτεδόπον | (υποκορ.) μελωδία, μουσική σύνθεση, μουσικός σκοπός | kayde | |
| καλάθι͜α | καλάθια, ο θώρακας του ανθρώπου, το ανθρώπινο σώμα εν γένει | ||
| καλαμάρ’ | μικρό δοχείο που περιείχε μελάνι για γράψιμο | κάλαμος | |
| Καλαντάρ’ | Γενάρη | ||
| Καλαντάρα | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάραν | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάρας | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάρ’ς | Γενάρης | ||
| καλαντι͜ακά | φρούτα της Πρωτοχρονιάς | ||
| Καλαντόβραδα | η βραδιά της Πρωτοχρονιάς | ||
| καλαντοκούρ’ | χοντρό κούτσουρο που καίγεται στην φωτιά κατά βάση το απόγευμα της Πρωτοχρονιάς | ||
| καλαντόνερον | σύμφωνα με το ομώνυμο έθιμο, το πρώτο νερό που έπαιρνε μια οικογένεια τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς από τη βρύση ή το πηγάδι από όπου προμηθευόταν το πόσιμο νερό της | ||
| καλαντόπιταν | πρωτοχρονιάτικη πίτα | ||
| Καλαντόφωτα | οι γιορτές της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, το δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα | ||
| καλαπαλούκια | σωρός αχρείαστων πραγμάτων, τσούρμο | kalabalık | |
| καλατσ̌εύ’ | μιλάω/ει, συνομιλώ/ει, συζητώ/άει | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| καλατσ̌εύ’ς | μιλάς, συνομιλείς, συζητάς | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| καλλίον | (επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα | ||
| καλοδέχκεται | καλοδέχεται | ||
| καλομάνα | γιαγιά | ||
| καλομάναν | γιαγιά | ||
| καλομανίτσα | γιαγιάκα | ||
| καλοχάρετον | γεμάτος χάρη | ||
| καλοχρονίζ’ | μπαίνει στον καινούριο χρόνο με αισιοδοξία | ||
| καλοχτίζουμε | ξαναχτίζουμε | ||
| κάμαν | δίκοπο μαχαίρι | kama | |
| καμαρωμέντσαν | καλυμμένη με το νυφικό πέπλο | ||
| καματερόν | καματερό/ή, εργατικό/ή | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| κανάτι͜α | φτερά | kanat | |
| κανναβόπα | (υποκορ.) δεντρύλλια κάνναβης | ||
| κανναβόπον | (υποκορ.) δεντρύλλιο κάνναβης | ||
| καντζία | ψίχες από πυρηνόκαρπους ή άλλους σπόρους | ||
| κάντζ̌ι͜ας | γάντζοι • (μτφ.) νύχια | kanca<ganzo (βενετ.)<γαμψός ή ganskyos=κλαδί (πρωτοκελτικά) | |
| καντηλόπον | καντηλάκι | ||
| κάπ’ | κάπου | ||
| κάποθεν | από κάπου | ||
| καραβονένεν | πάνινο | ||
| καρακωμένον | μανταλωμένο, κλειδωμένο | ||
| καραντζόι | μεγάλο πλήθος (σαν τα μυρμήγκια) | karınca =μυρμήγκι | |
| καρή | γυναίκα, σύζυγος | karı | |
| καρίπ’κον | ξένο, μοναχικό, φτωχό, ανήμπορο | garip/ġarīb | |
| καρμαντζ̌ιωμέν’ | μπλεγμένοι μεταξύ τους | karmaç | |
| καρσ̌ί | απέναντι, αντικρυστά | karşı | |
| καρσ̌ί-καρσ̌ιά | κατάντικρυ, πρόσωπο με πρόσωπο | karşı karşıya | |
| καρσ̌ιλαμάν | αντικρυστός χορός | karşılama | |
| κάρτασ̌’ | αδελφέ! | kardeş | |
| κάρτον | τέταρτο της ώρας | quarto<quattuor | |
| καρυδί’ | καρυδιού | ||
| καρυδόπα | καρυδάκια | ||
| κασίκ’ | μάλλινη πλεχτή στενόμακρη γυναικεία ζώνη | ||
| κασ̌καρίκον | πάθημα συνήθως από απερισκεψία, αναποδιά | kaşkariko < κασκαρίκα < cascare | |
| κάτ’ | κάτι | ||
| κατέργαρον | κατεργάρης/α | ||
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κάτ’ς | κάποιος/α | ||
| κατσ̌ά | κετσές, κιλίμι από πεπιεσμένο μαλλί | keçe | |
| κατσίν | πρόσωπο, μέτωπο | ||
| κατωκέρετσον | η κάτω κρούστα του ψωμιού | ||
| κεβτέν | κορμός | gövde | |
| κεζίν | είδος μεταξωτού υφάσματος | gezi | |
| κείμαι | κείτομαι, ξαπλώνω | ||
| κελέκ’ | κουδούνι | kalak | |
| κελέκ’ν | κουδούνι | kalak | |
| κεμεντζ̌έ | λύρα | kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) | |
| κεμεντζ̌έν | λύρα | kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) | |
| κερασινέσ’ | αυτό που είναι σχετικό με τον Ιούνιο | ||
| κερδαίνετε | κερδίζετε | ||
| Κερεκή | Κυριακή | ||
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| κεσ̌έδες | γωνιές | köşe/gūşe | |
| κεσ̌έν | γωνία | köşe/gūşe | |
| κεσμέν | σύντομος κοφτός δρόμος | kesme | |
| κετσ̌έκ’ | ονομασία χορού | ||
| κηλαηδεί | κελαηδεί | ||
| ’κι | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κια | και βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! | και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή | |
| κιάν’ | και άνω, και εξής, και πέρα | ||
| κιντίν | απόγευμα, δείλι | ikindi | |
| κιόλα | κιόλας | ||
| κιουλιάχ’ | κωνικό χάρτινο καπέλο κεφαλής | külah/kulāh | |
| κισπετλής | λεβεντόκορμος, φιγουράτος | ||
| κιφάλ’ | κεφάλι | ||
| κιφάλια | κεφάλια | ||
| κιφάλ’ν | κεφάλι | ||
| κλαιχτά | κλαψιάρικα | ||
| κλειδώνω | κλείνω κτ με κλειδαριά, (αμτβ.) κλείνω, συναρμόζω, συμπλέκω | ||
| κλώσιμον | γύρισμα, επιστροφή, αντιστροφή | ||
| κλώσ̌κεται | (αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει | ||
| ’κλώσκουτον | (αμετάβ.) γύριζε, επέστρεφε | ||
| ’κοδεσπαινιακόν | παραδοσιακός χορός | ||
| κοκκία | σιτάρια, κόκκοι σιταριού | ||
| κολατί͜εις | κολάζεις | ||
| κολόθ’ | καρβέλι ψωμιού ή κεφάλι τυριού | ||
| κολτούκια | μασχάλες, άκριες/απόμεροι τόποι | koltuk | |
| κοντέσ’ | πανωφόρι της εποχής | ||
| Κοντού | μία από τις 4 ενορίες του χωριού Καπίκιοϊ της περιοχής Ματσούκας του Πόντου | ||
| ’κόπαν | (εκόπαν) κόπηκαν | ||
| ’κόπεν | (εκόπεν) κόπηκε | ||
| κοπή | ανοιγμένος δρόμος στο χιόνι | ||
| κοπήν | ανοιγμένος δρόμος στο χιόνι | ||
| κορόσ̌ι͜α | γρόσια, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών | kuruş < grosso < grossus | |
| κοροσ̌όπον | (υποκορ.) γρόσι, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών | kuruş < grosso < grossus | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κορών’ | τυφλώνω/ει | ||
| κορωνίδ’ | ρόπτρο πόρτας | ||
| κοσμί’ | κόσμου | ||
| κόσ̌ος | τράγος • δυσκίνητος από την παχυσαρκία, αδρανής, νωθρός | koç | |
| κοσσάρας | (πληθ.) κότες, (γεν.) κότας, οι κλώσσες (ιδιωμ.Νικόπολης) | ||
| κότσ’ | φτέρνα | ||
| κοτσ̌ά | πολύ μεγάλο, τεράστιο | koca | |
| κοτσ̌άκαρη | μεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα | koça + karı | |
| κοτσ̌άκαρην | μεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα | koça + karı | |
| κοτσ̌αμάνον | τεράστιος, μεγαλόσωμος • γέρος | kocaman < koca + mān | |
| κοτσ̌ίκ’ | χοντρό πανωφόρι από δέρμα προβάτου, παχύ παλτό επενδυμένο με γούνα | gocuk < кожух | |
| κουβάρ’ | κουβάρι | ||
| κούδαν | κάρβουνα από κλαριά μισοκαμένα | ||
| κουθουρόπα | κεφάλια καλαμποκιού απογυμνωμένα | ||
| κουκούλ’ | σκούφος | ||
| κουκουλωμέντσα | κουκουλωμένη | ||
| κούκουρα-κούκουρα | σκυφτά-σκυφτά | ||
| κουκουρωτός | καμπουριαστός | ||
| κούλιπαν | φυλάκιο στο δημόσιο δρόμο | kulübe < kulbe < καλύβη | |
| κουμουλιάδαν | τριγωνικό σανίδωμα, αέτωμα στη μέση της στέγης του σπιτιού | cumulare | |
| κουμπάρ’σσα | κουμπάρα | compare<compater | |
| κουμπολέτσ̌εκον | άσπρη μαντήλα του κεφαλιού με ψιλές χάντρες γύρω | κόμβος + leçek < laçak | |
| κουντούρας | είδος υποδήματος | kundura<κόντουρος<κόθορνος | |
| κουραγμένον | σπασμένο, διπλωμένο | kırmak | |
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κούρεψον | (προστ.) στήσε, τακτοποίησε, ρύθμισε | kurmak | |
| κουρόπον | μικρό κομμάτι κορμού δέντρου | ||
| κουσ̌λούκ’ς | ημέρας από το πρωί μέχρι το μεσημέρι | kuşluk | |
| κουτνίν | είδος χοντρού, στενού υφάσματος υφασμένου από βαμβάκι ή από βαμβάκι αναμεμειγμένο με μετάξι | kutnu/ḳuṭnī<qutn (قُطْن)=βαμβάκι | |
| κουτούζ’ | κούτσουρο | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτουζόπα | μικρά κούτσουρα | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτουζόπον | μικρό κούτσουρο | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτσ̌ίκια | μωρά, παιδάκια | küçük | |
| κουτσ̌ικόπα | μωρά, παιδάκια | küçük + -όπον | |
| κουφόπον | (υποκορ.) ξύλινο βαρέλι νερού | κόφος < κόφινος | |
| κόφκεται | κόβεται | ||
| κόφτουμε | κόβουμε | ||
| κοχλακίζ’νε | κοχλάζουν, βράζουν με κοχλασμό | καχλάζω | |
| κρά’ | (προστ.) κράτα, βάστα | ||
| κρατεί | κρατάει, βαστάει, στέκει, αντέχει | ||
| κρεβάτ’ν | κρεβάτι | ||
| κρεβατόπον | κρεβατάκι | ||
| κρεμαγμένα | κρεμασμένα | ||
| κρέν’ | θανατώνω/ει | ||
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασας | (γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κρι͜αούν | παγετός, πάχνη | kırağı < kiragu | |
| κρούγ’νε | χτυπούνε | κρούω | |
| κρούει | χτυπάει | κρούω | |
| κρυολογέματα | κρυολογήματα | ||
| κρύο̤ν | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κρύο̤ς | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κυλίγουμες | κυλιόμαστε | ||
| κυλίουνταν | κυλιούνται | ||
| κυρικά | γονείς | ||
| κύρ’ν | κύρη, πατέρα | ||
| κυρού | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| κωδώνια | κουδούνια | ||
| κωδωνίγματα | κουδουνίσματα | ||
| κωλέαν | κωλιά, κλωτσιά με τα πισινά | ||
| κωφού | κουφού | κωφός < κόπτω | |
| λάγγεμαν | πήδημα | लङ्घ (laṅgh) | |
| λαγήν’ | λαήνι, πήλινο δοχείο για υγρά και κυρίως για νερό | lagena < λάγυνος | |
| λαΐσ̌κεται | κουνιέται πέρα-δώθε | ||
| λάισμαν | κούνημα | ||
| λαλίαν | λαλιά, φωνή | ||
| λαλίας | λαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής | ||
| λαλλατσόπα | μικρά βότσαλα | λάλλη=βότσαλο | |
| λαλόπο | φωνούλα | ||
| λάμπαν | λάμπα πετρελαίου | ||
| Λαμπίκονος | (γεν.) Λάμπη | ||
| λαμπόπον | μικρή λάμπα πετρελαίου | ||
| λανάρ’ | οδοντωτό εργαλείο που χρησιμοποιούν αυτοί που ξαίνουν το μαλλί ή το βαμβάκι πριν το κλώσιμο· το αντίστοιχο μηχάνημα | λανάριος < lanarius | |
| λανάριγμαν | το ξάσιμο του μαλλιού | λανάριος < lanarius | |
| λάσκουμαι | περιφέρομαι, τριγυρίζω, περιπλανώμαι | ἀλάομαι/ηλάσκω | |
| λάσκουν | περιφέρονται, τριγυρίζουν, περιπλανώνται | ἀλάομαι/ηλάσκω | |
| λαφρά | ελαφρά | ||
| λαφράν | ελαφρά, πρόθυμα | ||
| λαφρόν | ελαφρύ | ||
| λαχουσ̌ήν | ψίθυρος, σιγανή ομιλία | ||
| λεγέν’ | λεκάνη | leğen < lagan ~ λεκάνη | |
| λέγ’νε | λένε | ||
| λεγνόν | λιγνό, λεπτό | ||
| λεγνοπίαστος | λυγερή, λεπτοκαμωμένη με λιγνή μέση (που μπορεί να πιαστεί εύκολα) | ||
| λελεύ’ | χαίρομαι/εται | ||
| λελεύω | χαίρομαι | ||
| ’λέπ’ | (ελέπ’) βλέπει/ω | ||
| ’λέπουμε | (ελέπουμε) βλέπουμε | ||
| ’λέπ’ς | (ελέπ’ς) βλέπεις | ||
| λετσ̌έκ’ | γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λετσ̌εκί’ | γυναικείου μαντιλιού που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λετσ̌εκόπον | (υποκορ.) γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λεφτοκαρόπα | (υποκορ.) λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια | λεπτο- + κάρυον | |
| λεφτοκάρυ͜α | λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια | λεπτο- + κάρυον | |
| ’ληταρι͜άζ’νε | τυλίγουν σκοινί ή νήμα (σε κουλούρες) | εἰλητάριον < εἰλητός =τυλιγμένος | |
| λιαζίμ | απαραίτητο, αναγκαίο, χρήσιμο | lazım < lāzim | |
| ’λιάς | (ελιάς) λυπάσαι κπ/κτ, δείχνεις ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύεσαι | ἐλεέω-ἐλεῶ | |
| λιθάρ’ | λιθάρι, πέτρα | ||
| λιθάρι͜α | λιθάρια, πέτρες | ||
| λιπατόπον | (υποκορ.) γυναικείο ζιπούνι με φόδρα και λεπτό στρώμα βαμβακιού ραμμένο σαν τα παπλώματα | lubbade < lubbāda | |
| λογαρία | (η) λογαριασμός, (προστ.) λογάριασε | ||
| λογαρι͜άεις | λογαριάζεις, υπολογίζεις | ||
| λογαρίαν | λογαριασμός | ||
| λύκ’ | λύκοι/λύκου | ||
| λυκοκαλομάνα | προγιαγιά | ||
| λυκοτόπι͜α | λυκότοποι, μέρη που συχνάζουν λύκοι | ||
| λύκ’ς | λύκους | ||
| λώμαν | ρούχο | λῶμα/λωμάτιον | |
| μάγξουζ | επίτηδες, σκοπίμως | mahsus/maḫṣūṣ | |
| μαθάντς | μαθαίνεις | ||
| μαθεμένος | μαθημένος | ||
| μαϊτάπ’ | ειρωνεία | maytap<māh + tāb | |
| μακρά | (επιρρ.) μακριά, (επιθ.) μακρινά, απομακρυσμένα | ||
| μαναχ̌έσσα | μονάχη | ||
| μαναχόν | (έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά | ||
| μαναχός | μοναχός, μόνος | ||
| μάνι-μάνι | γρήγορα, βιαστικά | (di) mano (a) mano = από χέρι σε χέρι | |
| μανούται | μουτζουρώνεται με καπνιά, συνεκδ. μαυρίζει | ||
| μαντζίραν | γιαούρτι | macun | |
| μανωμένον | μουτζουρωμένο με καπνιά, συνεκδ. μαυρισμένο | ||
| μασ̌ίνα | γενικά η μηχανή/το μηχάνημα, αυτοκίνητο ή τρένο ή τρακτέρ | машина/μηχανή | |
| μαστραπόπον | (υποκορ.) μικρή μεταλλική, πήλινη ή και γυάλινη κανάτα | maşrapa/maşraba | |
| μασχαρείαν | αστείο, αστεϊσμός | maskara/masḫara | |
| μαυρομμάτι͜α | φασόλια μαυρομάτικα | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| μαύ’σσαν | (μαύρεσσαν) μαύρη, καημένη, δύστυχη | ||
| μέζιρεν | (αιτ. του μεζιρέ) εαρινός/φθινοπωρινός οικισμός μεταξύ ενός χωριού και του παρχαριού όπου εγκαθίσταντο προσωρινά κατά τους μήνες Μάιο και Σεπτέμβριο, κατά την άνοδο και την κάθοδο από το παρχάρι αντίστοιχα | mesire/masīre | |
| μεϊβεδικά | οπωρικά | meyve/mīve | |
| μέλ’ | μέλι | ||
| Μελιανάντων | (σημ. Çıralı) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου, το οποίο είχε 230 κατοίκους | ||
| μερέαν | μεριά | ||
| μερέας | μεριές | ||
| μερι͜άμ’ | πάντως, σε κάθε περίπτωση | ||
| μέρωμαν | ξημέρωμα | ||
| μὲσα | (τα) η μέση | ||
| μεσανύχτς | τα μεσανύχτα | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μεσοχάμ’ | αποτελούσε το μοναδικό θερμαινόμενο δωμάτιο του σπιτιού, το καθιστικό, στο κέντρο του οποίου βρισκόταν ο χωνός | από το μέσον+χαμαί=κάτω, επί του εδάφους | |
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μήνας | (τα) μήνες | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| μίαν κι άλλο | άλλη μια φορά | ||
| μικρέσσα | μικρή, νεαρή | ||
| μικρέσσαν | μικρή | ||
| μινκίν | πιθανός τρόπος, δυνατότητα | mümkün/mumkin | |
| μιντζίν | μυζήθρα | ||
| μιντζόπον | (υποκορ.) μυζήθρα | ||
| μοθόπωρον | φθινόπωρο | ||
| μουν | μας | ||
| μουντζούναν | μάσκα | μουτσούνα<musona | |
| μουντζούνας | (ον. πληθ., τα) μάσκες | μουτσούνα<musona | |
| μουράτ’ | επιθυμία, πόθος | murat/murād | |
| μουράτι͜α | επιθυμίες, πόθοι | murat/murād | |
| μουσκαρόπον | μοσχαράκι | ||
| μούσταν | γροθιά | muşta/muşte | |
| μύραν | οσμή, μυρωδιά | ||
| μυτίν | μύτη | ||
| ’μώ | (επιφ.) εκδήλωση έκπληξης, θαυμασμού ή δυσφορίας, βρε! σε καλό σου! | γαμώ | |
| νασάν | χαρά σε | ||
| νασαχάτ’ | συμβουλή | nasihat<naṣīḥat | |
| ναφιλέν | μάταιο/α, ανώφελο | nafile/nāfile | |
| νέ | ούτε | ne | |
| νεγκάζ’ | κουράζω/ει | ||
| νέισα | τέλος πάντων, εν πάση περιπτώσει | neyse | |
| νέμουτλι | τι ευτυχία, τι καλά, μακάρι | ne mutlu | |
| ’νέσπαλεν | (ενέσπαλεν) ξέχασε | ||
| νέτεν | νιότη | ||
| νηγή | γη | ||
| νηγήν | γη | ||
| νουνί͜εις | σκέφτεσαι | ||
| ’ντες | (όντες) όταν | ||
| ντου | ότι, που, αυτό/ά που | ||
| νυφάδες | νύφες | ||
| νύφε | νύφη | ||
| νύφεν | νύφη | ||
| νύφες | νύφης | ||
| ξάι | καθόλου | ||
| ξαμμένον | πυρωμένο | ||
| ξαν | πάλι, ξανά | ||
| ξερά | ξεράσει, κάνει εμετό | ||
| ξέρ’νε | ξέρουν, γνωρίζουν | ||
| ξυλένεν | ξύλινο | ||
| όθεν | όπου, οπουδήποτε, σε όποιον | ||
| οικοκύρ’ | (ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες | ||
| οικοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οικοκύρτς | οικοκύρης | ||
| όλ’ | όλοι/ες/α | ||
| ολάν | βρε, βρε συ | ||
| ολήγορα | γρήγορα | ||
| οληγορείς | βιάζεσαι | γρηγορώ < ἐγρηγορῶ | |
| όλια | όλα | ||
| ολίγον | λίγο | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| ολόγερα | ολόγυρα | ||
| ολόγ̆ερα | ολόγυρα | ||
| ολόρθα | εντελώς όρθια, ευθυτενώς | ||
| ολοχρονία | όλο το χρόνο | ||
| όλτς | όλους | ||
| ομάλ’ | ομαλό, ευθεία, πεδιάδα, ονομασία ποντιακού χορού | ||
| ομμάτι͜α | μάτια | ||
| ομμάτ’ν | μάτι | ||
| ομματόπα | ματάκια | ||
| ομοι͜άζ’ | ομοιάζει, μοιάζει | ||
| ομούτ’ | ελπίδα | umut | |
| όνεμα | όνομα | ||
| όνεμαν | όνομα | ||
| όντα | όταν | ||
| όνταν | όταν | ||
| οξέας | οξιές | ||
| οξ̌ικέσ’ | έξω εκεί πέρα | ||
| οξ̌ωκά | έξω | ||
| οπέρ’σ’ | πέρυσι | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| ορμάν’ | δάσος | orman | |
| ορμίν | ρυάκι, ρεματιά | ||
| ορταλούκ’ | περιβάλλον, ύπαιθρος | ortalık | |
| ορτάρ’ | μάλλινη κάλτσα | ἀορτήρ | |
| ορτάρι͜α | μάλλινες κάλτσες | ἀορτήρ | |
| οσπίτ’ | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπιτι͜ανοί | οι του σπιτιού, οικείοι | hospitium<hospes | |
| οσπιτι͜ανούς | οι του σπιτιού, οικείοι | hospitium<hospes | |
| οσπίτ’ν | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οτά | δωμάτιο | oda | |
| οτότε | τότε | ||
| ουλονών | ολωνών | ||
| ουράδ’ | ουρά | ||
| ουράδι͜α | ουρές | ||
| ους | ως, μέχρι | ||
| ούσνα | μέχρι που, έως ότου | ||
| οφετιζ’νόν | φετινός/ό | ||
| οφέτος | φέτος | ||
| οφίδ’ | φίδι | ||
| οφιδί’ | φιδιού | ||
| οψέ | χθες | ||
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| πάγ’νε | πηγαίνουν, έφυγαν, πάνε | ||
| πάγω | πηγαίνω, πάω | ||
| παίγνιας | παιδιά, παιχνίδια, μουσικά όργανα | ||
| παιδάντ’ | παιδιά αγόρια | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδί’ | παιδιού | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παΐρ’ | πλαγιά βουνού, άδενδρη κατωφέρεια | bayır | |
| παίρ’ | παίρνω/ει | ||
| ’παίρ’να | (επαίρ’να) έπαιρνα | ||
| παίρουμ’ | παίρνουμε | ||
| παίρτς | παίρνεις | ||
| παίρω | παίρνω | ||
| πακλαεύ’ | καθαρίζω/ει, μτφ. εξοντώνω/ει, εξαφανίζω/ει | paklamak<pāk / pāvaka | |
| παλάλα | τρελή | ||
| παλέν | παλιό/ά | ||
| ’πάν’ | (απάν’) πάνω | ||
| παντέρας | σημαίες που υψώνονται ως ιδιαίτερο διακριτικό παρουσίας | bandiera | |
| πάππο | παππούς | ||
| πάππον | παππούς | ||
| παρά | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παραβραδι͜άσ̌κεται | νυχτώνεται, τον βρίσκει το βράδυ | ||
| παρακαμίν | πέτρινη περίμετρος του τζακιού | ||
| παράν | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παράχτρατα | εκτός δρόμου | ||
| παρέ | τουλάχιστον, σε κάθε περίπτωση, μόνο | bari/bārī | |
| παρέξ’ | παρεκτός, με εξαίρεση | ||
| παρτσ̌άδας | κομμάτια | parça/pārçe | |
| παρχάρ’ | ορεινός τόπος θερινής βοσκής | ||
| παρχαρί’ | θερινού βοσκότοπου (παρχαριού) | ||
| πασ̌ά | πασά (βαθμός ή τίτλος τιμητικός ανώτατου πολιτικού ή στρατιωτικού επί Οθωμ. Αυτοκρατορίας), (καθομ.) άρχοντα, τιμητική προσφώνηση μεγαλύτερου αδελφού | paşa | |
| πασ̌κεί | μπας και είναι, μήπως είναι | πᾶς καί ἔνι | |
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| πατείς | πατάς | ||
| πέ’ | (προστ.) πες | ||
| πεγάδ’ | βρύση | ||
| πεθερ’κά | πεθερικά | ||
| πέκια | ίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) | belki (αραβ. bel+ περσ. ki) | |
| ’πέρεν | (επέρεν) πήρε | ||
| περισσόν | περίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό | ||
| ’πέσ’ | (απέσ’) μέσα | ||
| πετσίν | δέρμα, τομάρι | ||
| πινιάκ’ | ξύλινο πιάτο | ||
| πίν’ν’ | πίνουν | ||
| πιρνά | πρωί, πρωινιάτικα, αύριο | ||
| πιρνόν | πρωί | ||
| πισκίλ’ | φούντα, θύσανος (φεσιού) | püskül | |
| πίστ’ν | πίστη | ||
| πλακίν | λίθινη πλάκα • αβαθές σκεύος μαγειρέματος | ||
| πλακόπον | μικρή λίθινη πλάκα, μικρό αβαθές σκεύος μαγειρέματος | ||
| πλάν | πλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα | ||
| πλέκ’ | πλέκει | ||
| πλέο̤ν | πλέον, περισσότερο | ||
| πλερώντς | πληρώνεις, εκπληρώνεις | ||
| πλουμία | κεντητά ή ζωγραφιστά διακοσμητικά σχέδια, μτφ. στολίδια | pluma | |
| πλουμιστά | στολισμένα, διακοσμημένα με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμα | pluma | |
| πλουμιστόν | στολισμένο, διακοσμημένο με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμο | pluma | |
| πλυμίν | χόρτα διάφορα και λαχανικά βρασμένα και προσφερόμενα ως τροφή στις αγελάδες, μτφ. το νερουλό και άνοστο φαγητό | ||
| πόδαν | ίχνος, πατημασιά, βήμα | ||
| ποδάρ’ | πόδι | ||
| ποδαρέας | πατημασιές, χνάρια | ||
| ποδάρι͜α | πόδια | ||
| ποδαρόπα | ποδαράκια | ||
| ποδεδίζ’ | (ενεργ. και μέση) χαίρομαι/εσαι, απολαμβάνω/ει, προσκυνώ/άει | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| ποδεδίζω | (ενεργ. και μέση) χαίρομαι, απολαμβάνω, προσκυνώ | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| ποδεδίζω σε | να σε χαρώ | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| πόι | ύψος, μπόι (ανάστημα) | boy | |
| ’ποίκεν | (εποίκεν) έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| ποίος | (ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος | ||
| ποίστεν | (προστ.) κάντε, φτιάξτε | ποιέω-ῶ | |
| πολλά | (επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ | ||
| Ποντίλας | (σημ. Güzelce, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| ποπά | παπά | ||
| ποροζάν’ | σάλπιγγα | borazan<boru & -zen | |
| ποροζάν’ν | σάλπιγγα | borazan<boru & -zen | |
| πορπατεί | περπατάει | ||
| πορπατείτε | περπατάτε | ||
| πορπατούμε | περπατάμε | ||
| πορπατούν | περπατούν | ||
| πόρτας | (ονομ.πληθ.) πόρτες | porta | |
| πορτοκαλόπον | πορτοκαλάκι | ||
| ποστάν’ | λαχανόκηπος • καρπούζι | bostan < būstān | |
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| πούγιρ πακαλούμ | (έκφ.) ιδού! ορίστε! | buyur bakalım | |
| πουδέν | πουθενά | ||
| πουίκ’ | μουστάκι | bıyık | |
| πουλούλ’ | πιθάρι, πιθαριά (ως μονάδα μέτρησης όγκου) | ||
| πουτσή | κόρη, νέα κοπέλα | ||
| πράβο | μπράβο | ||
| πράττ’ | πρέπει, ταιριάζει, αρμόζει, αξίζει σε κπ | ||
| πρε | βρε | ||
| πρέπ’ | ταιριάζει/ω | ||
| πριχού | προτού | ||
| προζύμ’ | προζύμι, μαγιά | ||
| προκομμέντσα | προκομμένη | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| προφτάν’ν’ | προφταίνουν | ||
| ρακάν’ | γήλοφος | rak’ani ≈ რქა (rka=κέρας) | |
| ρακίν | αλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση φρούτων ή στεμφύλων φρούτων | rakı/ˁaraḳī | |
| ράμμαν | χοντρή κλωστή, αρμαθιά καπνών περασμένα σε χοντρή κλωστή | ||
| ραφίδι͜α | κλωστές, νήματα | ||
| ραχάτ’ | ανάπαυση, άνεση | rahat/rāḥat | |
| ραχ̌ία | ράχες, βουνά | ||
| ρι͜άστι͜α | τυχαία, συμπτωματικά | rast/rāst | |
| ριζόπο | ριζούλα | ||
| ρούζ’ | πέφτει, ρίχνει, μτφ. αναλογεί | ||
| ρούζω | πέφτω, ρίπτω | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| ρούσικον | ρώσικο | ||
| ’ρ’ται | (έρ’ται) έρχεται | ||
| ρωθώνια | ρουθούνια | ||
| ’ς | (ας) από | ||
| σάγκαν | κλειδαριά, αμπάρα | stànga | |
| σάγκι | λες και, σαν να | sanki | san + ki | |
| σ̌αλβάρ’ | σαλβάρι, φαρδύ παντελόνι που φορούσαν παλιά άνδρες και γυναίκες | şalvar < şelvār | |
| σ̌αλένεν | μάλλινο, από εγχώριο σάλι | şal < şāl + -ένεν | |
| σ̌αλόπον | (υποκορ.) σάλι, εσάρπα, γενικά είδος μάλλινου ύφασματος | şal < şāl | |
| σαντζ̌ήν | κοιλόπονος, σφάχτης | sancı | |
| σάπρην | υπομονή | sabır<ṣabr | |
| σαρπίν | σιλό, αποθήκη σιτηρών | σάρπη, σάρπος | |
| σαχτάρ’ | στάχτη | στάχτη<στάζω | |
| σαχτάρι͜α | στάχτες | στάχτη<στάζω | |
| σείουν | σείονται | ||
| σ̌εκέρι͜α | ζαχαρένια, γλυκά | şeker < şakar (περσ.) < śakkharā (οψ. σανσκ.) < śárkarā (σανσκριτ.) | |
| σελέν’ | λαγκάδι, λαγκαδιά | ||
| σελιάμ’ | χαιρετισμό | selam < selām | |
| σεπεπί | εξαιτίας, λόγω, εξ αφορμής | sebep/sebeb | |
| σ̌εριτόπα | (υποκορ.) ταινίες μεταξωτού ή χρυσοΰφαντου υφάσματος που ράβονται στις στολές, στα πηλήκια, στα καπέλα κλπ. ως διακοσμητικό ή διακριτικό | şerit < şerīṭ | |
| σ̌ερπέτ’ | γλυκό, γλύκα | şerbet/şarbat | |
| σιβρίν | μυτερό, αιχμηρό | sivri | |
| σιλιαχλούκ’ | φαρδιά, πολυεπίπεδη δερμάτινη ζώνη που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά όπλων όπως πιστόλια και μαχαίρια | silahlık < silāḥ | |
| σιλίκ’ | ανεπαίσθητος αέρας, αύρα του βουνού | silik | |
| σιμά | κοντά | ||
| σίνος | σε ποιού; | σε τινός | |
| σίτα | καθώς, ενώ | σόταν<εις όταν | |
| σιφτέν | πρώτα, αρχικά | siftah/istiftāḥ | |
| σκαμνόπον | σκαμνάκι | ||
| σ̌κεπαγμένος | σκεπασμένος | ||
| σ̌κοινία | σχοινιά | ||
| σκολείον | σχολείο | ||
| σκουλλόπα | (υποκορ.) δεμάτια από λινάρι ή μαλλί, τούφες, τσουλούφια | σκόλλυς + -όπον | |
| σ’κούμες | σηκωνόμαστε | ||
| σ’κούσαι | σηκώνεσαι | ||
| σ’κούσ’νε | σηκώνεστε | ||
| σ’κούται | σηκώνεται | ||
| σκουτούλαν | ευωδία | ||
| σοι | στους/στις, τους/τις | ||
| σοϊλιατεύ’ | κάνω/ει κάποιον να μιλήσει, αναγκάζω/ει κάποιον να μιλήσει/ομολογήσει | söyletmek | |
| σ̌ονλίκ’ | χαρά, ψυχαγωγία, αυτό που δίνει χαρά | şenlik | |
| σοούντα | εν τέλει, στην τελική | sonunda | |
| σ̌ορνεύκεται | χοροπηδά από χαρά | ||
| σουμά | κοντά | ||
| σουν | σας | ||
| σπαρέλ’ | μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους | spalliera | |
| σπαρέλ’ν | μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους | spalliera | |
| ’σπιτί’ | σπιτιού | hospitium<hospes | |
| σπιχτά | σφιχτά | ||
| στά | (προστ.) στάσου | ||
| στακάν’ | ποτήρι | стакан | |
| σταλιχωμένον | (για δέρμα ζώου) τεντωμένο και αλατισμένο για να στεγνώσει | ||
| στάμαν | αρχές (μήνα/έτους) | ||
| σταμπόλια | μακρουλά και χοντρά φασόλια • κορόμηλα που ήρθαν από την Πόλη | ||
| στέβος | στέγη, σκεπή | ||
| στέκ’ | στέκεται | ||
| στέκ’νε | στέκουν | ||
| στενά | στενά • μτφ. ευρωπαϊκό κουστούμι | ||
| στέρι͜α | ακλόνητα, σταθερά, σιγά, αργά και καθαρά | ||
| στέρι͜α-στέρι͜α | σταθερά, σιγά-σιγά | ||
| στοιβαδέαν | στοίβα | ||
| στουδι͜άτ’κον | κοκκαλάτο | ||
| στουράκ’ | ξύλινη ράβδος, μπαστούνι | στυράκιον < στύραξ | |
| στουρακέαν | ραβδιά, μπαστουνιά | στυράκιον < στύραξ | |
| στράταν | δρόμο | ||
| στράτας | (ονομ.) δρόμοι, (αιτ.) δρόμους | ||
| στρατόπον | δρομάκι | ||
| στυπάπι͜α | αυτά που έχουν ξινή γεύση | ||
| συνέλ’κος | συνομήλικος | ||
| σύννυχτα | με τη νύχτα, πριν ξημερώσει | ||
| σύρ’ | σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει | ||
| σ̌ύριγμαν | σφύριγμα | σῦριγξ | |
| σ̌υρίγματα | σφυρίγματα | σῦριγξ | |
| σύρτεν | (η) σύρτης, (προστ.) (β’ πληθ.) σύρετε, τραβήξτε, ρίξτε | ||
| συφτάνω | προφταίνω, ευκαιρώ | ||
| σ’χωρεμέντσα | συγχωρεμένη, μακαρίτισσα | ||
| σ’χωρεμέντσαν | συγχωρεμένη • μακαρίτισσα | ||
| σ’χωρούν | συγχωρούν | ||
| ταλεύ’ | ορμώ/άει, χιμώ/άει, βυθίζομαι/εται | dalmak | |
| ταράζ’νε | αναμιγνύουν, ανακατεύουν, μπλέκουν | ταράσσω | |
| ταραπουλούσ’ | μεταξωτό ζωνάρι το οποίο στην ύφανσή του έβγαζε κάθετες και οριζόντιες ραβδώσεις με αποτέλεσμα να σχηματίζεται καρό | Ṭarābulus<Τρίπολις [η Τρίπολη του Λιβάνου φημιζόταν ιστορικά για την παραγωγή μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο αλλά και νωρίτερα, στη μεσαιωνική εποχή] | |
| ταρνακότσ’ | παιχνίδι στο οποίο ο παίχτης βαδίζει στο ένα πόδι κρατώντας μετέωρο το άλλο, κουτσό | ||
| ταρούλια | λεπτά βλασταράκια | ||
| τάτι͜α | παλάμες | ||
| ταχά | επιφώνημα δυσφορίας, ε, λοιπόν | ||
| τεά | τάχα, δήθεν, υποτίθεται | deyü (οθωμ. περιόδου) | |
| τεγμέ | δύσκολα, σπανίως | αγν. ετυμολ. | |
| τεζπίχ’ | κομπολόι | tesbih/tasbīḥ | |
| τέκ’ | μόνο, ένα, μοναδικό | tek | |
| τελείωσην | τέλος | ||
| τελέν’ | (μεταβ.) τελειώνω/ει κτ | ||
| τελίκανλης | νέος, λεβέντης | delikanlı | |
| τεμέκ | ώστε, δηλαδή | demek | |
| τεμέλ’ | θεμέλιο | ||
| τεμιρτσ̌ής | σιδηρουργός | ||
| τερεί | κοιτάει | ||
| τερείς | κοιτάς | ||
| τέρεν | (προστ.) κοίταξε | ||
| τερι͜αζήν | ζυγαριά | terazi < tarāzū < tarāzūk | |
| τερνέκ’ | (παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση | dernek | |
| τερούμ’ | κοιτάμε | ||
| τερούμε | κοιτάμε | ||
| τερούνε | κοιτούν | ||
| τερώ | κοιτώ | ||
| τεφτέρ’ | σημειωματάριο, τετράδιο | defter < daftar < διφθέρα | |
| τηνάν | αυτόν/ην που | ||
| τιδέν | τίποτα | ||
| τίκια | στητά | dik | |
| τικιάνια | μαγαζιά, υπαίθριοι πάγκοι | dükkan < dukkān | |
| τίναν | ποιον/α | ||
| τιρτεύ’ | σκουντάω/ει κπ, τσιγκλάω/ει κπ, προκαλώ/ει κπ | dürtmek | |
| τιρτεύ’ς | σκουντάς κπ, τσιγκλάς κπ, προκαλείς κπ | dürtmek | |
| τιρτμέν | σπρωξιά, τσιμπιά, σκούντημα για εγρήγορση | dürtme | |
| τιτρεμέν | ο χορός Σέρα (Ζερζελίδης) | ||
| ’το | αυτό, το (προσωπική αντωνυμία) | ||
| τοζλούκια | γκέτες, περικνημίδες | tozluk | |
| τοζούται | σκονίζεται | toz | |
| τολάπ’ | ντουλάπι | dolap/dūlāb | |
| τολαπόπον | ντουλαπάκι | dolap/dūlāb + -όπον | |
| τοπλαεύκουν | μαζεύονται, συγκεντρώνονται | toplamak | |
| τουβαρί’ | ντουβαριού, τοίχου | duvar/dīvār | |
| τουβραδί’ | κατά το βράδυ, τις απογευματινές ώρες | του βραδί(ου) | |
| τουλουμτζ̌ής | ο οργανοπαίκτης του άσκαυλου (τουλούμ’ ή αγγείον) | tulumcı < tulum =δερμάτινη τσάντα | |
| ’τούλωσαν | ησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα | τυλώ | |
| τουν | τους | ||
| τουρουλεύ’ | χαλαρώνει, γαληνεύει, καταλαγιάζει | durulmak | |
| τραγωδόπον | τραγουδάκι | ||
| τράμερα | τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, όλη η γη | τέτρα + μέρη | |
| τρανά | μεγάλα | ||
| τρανέσσα | μεγάλη | ||
| τρανόν | μεγάλος | ||
| τρανύν’ | μεγαλώνω/ει, αναθρέφω/ει | τρανόω-ῶ | |
| τρανύντς | μεγαλώνεις, αναθρέφεις | τρανόω-ῶ | |
| τρανύτερα | μεγαλύτερα | ||
| τραπέζ’ | τραπέζι | ||
| τραπεζαίο̤ν | πατάρι στη μέση και στο πλάτος του σπιτιού, στη βάση του αετώματος της στέγης | ||
| τραπεζί’ | τραπεζιού | ||
| τρείοι | τρεις | ||
| τρέχ’νε | τρέχουν | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τριγών’ | φυλαχτό τριγωνικού σχήματος περιέχων γραμμένες προσευχές για προστασία αυτού που το φορούσε | ||
| τριλάγγεμαν | χοροπήδημα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) | τρις + लङ्घ (laṅgh) | |
| τριλαγγέματα | χοροπηδήματα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) | τρις + लङ्घ (laṅgh) | |
| τρυγόναν | το πουλί τρυγόνι, χαϊδευτική προσφώνηση γυναίκας | τρυγών < τρύζω | |
| τρώγ’νε | τρώνε | ||
| τρώγουμε | τρώμε | ||
| τσ’ | (ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός; | ||
| τσ̌αΐρ’ | λιβάδι | çayır | |
| τσ̌ακάντζον | (προστ.) σύρε κατά γης | ||
| τσ̌ακλίζ’νε | κάνουν κρότο βιαίως, βροντούν με κεραυνό, λάμπουν δυνατά | ||
| τσακώνει | σπάει, θραύει, τσακίζει | ||
| τσακών’νε | σπάνε, θραύουν, τσακίζουν | ||
| τσαλιμένεν | πήλινο | ||
| τσ̌αλκούγια | μουσικά όργανα | çalgı | |
| τσ̌αλκουτσ̌ής | οργανοπαίκτης | çalgıcı | |
| τσ̌αμίντζ̌ι͜α | σταφίδες | չամիչ (chamich), πιθ. εκ του περσ. کشمش (keshmesh) | |
| τσ̌αναβάρ’ | θηρίο, τέρας, μτφ. παλληκάρι | canavar/cānāver | |
| τσ̌αναβάρι͜α | θηρία, τέρατα, μτφ. παλληκάρια | canavar/cānāver | |
| τσ̌ανκέσ̌’ | μαρτυρικό θύμα | ||
| τσ̌άνουμ | ψυχή μου, αγαπημένε/η μου | canım<can/cān | |
| τσ̌άπας | παλαμάκια | ||
| τσ̌άπουλας | ανδρικά υποδήματα | çapul | |
| τσ̌αρέν | τρόπος, λύση, θεραπεία | çare/çāre | |
| τσ̌αρούχ̌ια | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌αρούχ̌ι͜α | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌άρχαν | τροχό, κύκλο, (μεταφ.) το ροδάνι του αργαλειού ή τον τροχό του νερόμυλου, (ως επιρρ.) κυκλικά | çark<çarḫ(چرخ)<çakrá (चक्र) | |
| τσατσόπον | ξερόκλαδο θάμνων, φρύγανο | ||
| τσ̌εχέλτς | άπειρος, ανώριμος, άβγαλτος | cehil/cehl | |
| τση | της | ||
| τσιλίδ’ | πυρωμένο κάρβουνο εστίας | ||
| τσιλίδι͜α | πυρωμένα κάρβουνα εστίας | ||
| τσιλιδόπα | (υποκορ.) πυρωμένα κάρβουνα εστίας | ||
| τσ̌ίλικον | καινούριο, γυαλιστερό | çil + -ικος | |
| τσ̌ιμενόπον | γρασίδι, λιβάδι | çimen | |
| τσ̌ιμπίσ̌ι͜α | κωμικά σκετς | ||
| τσινίζ’νε | κλαίνε σιγανά | ||
| τσιπρωμένον | ζαρωμένο, σταφιδιασμένο | ||
| τσίρι͜α | αποξηραμένα φρούτα/καρποί | çir | |
| τσιρμουλίζ’νε | τσιμπάνε | ||
| τσιρόπα | (υποκορ.) αποξηραμένα φρούτα/καρποί | çir | |
| τσίταν | μικρό κομματάκι | ||
| τσ̌ιτσ̌άκ’ | άνθος, λουλούδι | çiçek | |
| τσ̌ιτσ̌άκια | άνθη, λουλούδια | çiçek | |
| τσ̌ιτσ̌ακόπο | (υποκορ.) άνθος, λουλούδι | çiçek | |
| τσίχαρον | τσιγάρο | ||
| τσ̌ιχρίτες | ακρίδα, γρύλλος | ծղրիդ (Dzghrit) | |
| τσ̌οάπ’ | απόκριση, αναφορά | cevap/cevāb | |
| τσουκαλάς | αυτός που κατασκευάζει τσουκάλια (πήλινα μαγειρικά σκεύη) | ||
| τσουκάλια | τσουκάλια, πήλινα σκεύη, στα οποία τοποθετούμε φαγητό ή και το μαγειρεύουμε | ||
| τσουπαδικά | καλαμποκίσια | ||
| τσουπία | βελόνες ραψίματος | ||
| τσουπωμένον | κλεισμένο/η | ||
| τσοχοσ̌άλβαρα | σαλβάρια από τσόχα | çuha < çūḫa + şalvar < şelvār | |
| τυλίζ’ | τυλίγω/ει | ||
| τυρι͜αννί͜εις | τυραννάς, ταλαιπωρείς | ||
| τυρομίντζ’ | τυρομυζήθρα | ||
| υεία | υγεία | ||
| ύλαξεν | γάβγισε | ||
| υπαντρεμένον | παντρεμένο | ||
| υστερνά | κατοπινά, τελευταία | ||
| υστερνοπαίδ’ν | τελευταίο παιδί | ||
| φαγίεται | τρώγεται | ||
| φάζ’ | ταΐζω/ει | ||
| φαϊτι͜άν | ωφέλεια | fayda < fāʾide | |
| φαλλάρ’ν | φελλός | ||
| Φαργανάντων | (σημ. Güzelyayla) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| φαρδέα | φαρδιά | ||
| φεγγίτεν | φεγγίτη, άνοιγμα στη στέγη σπιτιού για να εισέρχεται το φως, φωταγωγός, λυχνία | ||
| φέγγος | φεγγάρι | ||
| φενέρι͜α | φανάρια, μικρά παλιού τύπου φωτιστικά | fener < φανάριον < φανός | |
| φέρεν | (προστ.) φέρε | ||
| φέσ’ | φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα | fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) | |
| φεσατλούκ’ | ανησυχία από φόβο, αναστάτωση | fesatlık<fesād | |
| φέσ’ν | φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα | fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) | |
| φιτίλ’ν | φιτίλι | ||
| φλανόπα | ντουλαπάκια εντοιχισμένα | ||
| φλανόπον | ντουλαπάκι εντοιχισμένο | ||
| φοβεροί | φοβεροί, επικίνδυνοι | ||
| φογάσαι | φοβάσαι | ||
| φογάσ’νε | φοβάστε | ||
| φογούμαι | φοβάμαι | ||
| φοράς | φορές | ||
| φορεμένος | ντυμένος | ||
| φορτούμαι | φορτώνομαι | ||
| φοτάν | μέρος γυναικείας ενδυμασίας που έμπαινε πάνω από το λαχόρι, το ζωνάρι το οποίο έδεναν οι γυναίκες τριγωνικά στη μέση τους πάνω από τη ζιπούνα, γεν. ποδιά | futa | |
| φούνταν | χρηματοσακούλα | ||
| φουρνί’ | φούρνου | ||
| φούρνικα | καλαμποκίσια αλεύρια, οι σπόροι του καλαμποκιού φουρνίζονταν πρώτα για να ψηθούν και να ξεραθούν και αφού αλέθονταν και κοσκινίζονταν προέκυπτε το φούρνικο το αλεύρι | ||
| ’φτά’ | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | ||
| ’φτάγ’νε | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάει | (ευτάει) κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ’φτάμε | κάνουμε, φτιάχνουμε | εὐθειάζω | |
| ’φτάς | (ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ’φτάω | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| φτερόπα | φτεράκια | ||
| φώσ’ | φως | ||
| φωταχτέραν | απαστράπτουσα, λαμπερή, μτφ. όμορφη | ||
| φωτίζ’ | φωτίζω/ει | ||
| φωτίζουμε | ραντίζουμε με αγιασμό | ||
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χάζ’ | ευχαρίστηση | haz/haz | |
| χαϊβάνια | ζώα | hayvan<ḥayvān | |
| χαΐν’κα | σκληρόκαρδα, άπονα, άγρια | hain/ḫāʾin | |
| χ̌αίρεσ’νε | χαίρετε | ||
| χ̌αίρουν | χαίρονται | ||
| χαΐρ-χαπέρ’ | τι συμβαίνει; τί νέα; | hayır haber | |
| χαλαλοήν | σάλαγος, οχλοβοή | ||
| χαλάνουμε | χαλάμε, καταστρέφουμε | ||
| χαλάνω | χαλάω, καταστρέφω | ||
| χάλιαμ | μέχρι εκείνη την ώρα, μέχρι τώρα, ακόμα | hâlâ<ḥālā | |
| χαλκοτσούκ’ | χάλκινη στάμνα (εκ του χαλκός+ ιταλ. zucca) | χαλκός+ ιταλ. zucca | |
| χαμαιλέτας | νερόμυλου | ||
| χαμαιλέτεν | νερόμυλο | ||
| χαμάν | αμέσως, ευθύς, μονομιάς | hemen/hemān | |
| χαμούχταν | αγριοφράουλα | ||
| χαντυλλι͜άγουνταν | γαργαλιούνται, μτφ. θαμπώνονται | ||
| χαπέρ’ | είδηση, νέο | haber/ḫaber | |
| χαράν | γάμος | ||
| χάρ’σο | (προστ.) χάρισε | ||
| χαρτόπα | χαρτάκια | ||
| χάρτσ̌ι͜α | συμπληρωματικά ή διακοσμητικά σιρίτια που χρησιμοποιούνται κατά το ράψιμο ρούχων | harç<ḫarc | |
| χατίρι | χάρη, σεβασμός, υπόληψη | hatır/ḫāṭir | |
| χ̌ειμωνάπι͜α | αχλάδια σκληρά το φθινόπωρο που συλλέγονται και τον χειμώνα ωριμάζουν • τα δέντρα αυτά | ||
| χ̌ειμων’κόν | χειμώνα | ||
| χ̌ειμων’κόντς | χειμώνας | ||
| χ̌ειμων’κούς | χειμώνες | ||
| χεμ | και, επίσης, ταυτόχρονα | hem | |
| χ̌έρ’ | χέρι | ||
| χ̌έρα | χήρα | ||
| χ̌ερί’ | χεριού | ||
| χ̌έρ’ν | χέρι | ||
| χ̌ερόπον | χεράκι | ||
| χ̌εροφιλέματα | χειροφιλήματα | ||
| χ̌ιονί’ | χιονιού | ||
| χορεύ’ | χορεύω/ει | ||
| χορολαγγευτά | χοροπηδηχτά | ||
| χορόντας | (ονομ. τα) χοροί, (αιτ.) χορούς | ||
| χουλέν’ | ζεσταίνει, θερμαίνει | χλίω/χλιαίνω | |
| χουλι͜αρέαν | κουταλιά | κοχλιάριον | |
| χουλιασέα | ζεστασιά | χλίω/χλιαίνω | |
| χουλιασέγια | ζεστασιά | χλίω/χλιαίνω | |
| χουρμαδόπα | μικροί χουρμάδες | hurma < ḫurmā | |
| χοχόλια | σκουπίδια | ||
| χρεμέν’ | χρεωμένοι | ||
| Χριστουγεννάρ’ς | ο μήνας Δεκέμβριος | ||
| χτήνια | αγελάδες | ||
| χωνοκέφαλον | η πάνω μεριά του χωνού (εστίας) | χῶνος < χόανος + κεφαλή | |
| χωνόν | εστία, χωνευτήρι | χῶνος < χόανος | |
| χωνός | εστία, χωνευτήρι | χῶνος < χόανος | |
| χώρας | ξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς | ||
| χωράφ’ | χωράφι | ||
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ψ̌η | ψυχή | ||
| ψ̌ήα | ψυχές, η περιοχή του στέρνου, τα εσώψυχα | ||
| ψηλέσσα | ψηλή | ||
| ωβά | αβγά | ||
| ωμία | ώμοι | ||
| ωμίν | ώμος | ||
| ώρας | ώρες | ||
| ωρι͜άγεται | προσέχεται, φυλάσσεται, επιβλέπεται | ὠρεύω/ὡραίω-ὠρέω | |
| ώσνα | έως ότου, μέχρι να | ||
| ωτίν | αυτί |
| Κείμενο | Επεξήγηση | Ετυμ. Ρίζα | Προέλ. |
|---|---|---|---|
| şeker suya düşmedi ya; | (δεν έπεσε η ζάχαρη στο νερό ε;) τι βιάζεσαι; ποια η βιασύνη; | (προφ.) σ̌εκέρ’ σουγιά τούσ̌μετί για; | |
| άβουλα | άθελα | α- στερητικό + βουλή | |
| αγγείον | είδος άσκαυλου, πνευστού μουσικού οργάνου | αγγείον | |
| Αγέννε | αϊ-Γιάννη | ||
| Αγέρ’ | αϊ-Γιώργη | ||
| αγεσμόν | αγιασμό | ||
| αγιάζ’ | αγιάζι, διαπεραστικός κρύος αέρας και υγρασία | ayaz | |
| αγιαζλαεύ’ | κάνει παγωνιά | ayazlamak | |
| αγνόν | σπουδαίο/α, θαυμαστό/ή, αλλόκοτο/η, παράξενο/η | ἀγνώς (άγνωστος)<ἀ- + γιγνώσκω | |
| αγουρι͜ακόν | αγορίσιο | ||
| αγουρόπον | αγοράκι | ||
| άγουρος | νέος άνδρας | ||
| αγούτ’ | αυτοί | ||
| αγούτα | αυτά | ||
| αγούτειν’ | αυτοί | ||
| αγούτο | αυτό/ή | ||
| αγούτον | αυτό | ||
| αγούτος | αυτός | ||
| αδ’ | εδώ | ||
| αδ’ απάν’ | εδώ πάνω | ||
| αδά | εδώ | ||
| αδακά | εδώ κόντα | ||
| αδακέσ’ | εδώ γύρω, κάπου εδώ | ||
| αδαπέσ’ | εδώ μέσα | ||
| Αδολή | (σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους | ||
| αέτσ’ | έτσι | ||
| αζάς | κοινοτικός σύμβουλος, μέλος | aza < aʿżā | |
| αΐκα | τέτοια/ες | ||
| αΐκον | τέτοιο/α | ||
| αΐκος | τέτοιος | ||
| αϊνι͜άν | καθρέπτη | ayna/āyīne | |
| ακεί | εκεί | ||
| άκλερον | άκληρο, φτωχό, δύστυχο, ταλαίπωρο | ||
| άκλερους | άκληρους, φτωχούς, δυστυχείς, ταλαίπωρους | ||
| ακούομε | ακούμε | ||
| άκρα | άκρη | ||
| άκραν | άκρη, αρχή | ||
| αλὰι | πομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία | alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω | |
| αλάιν | πομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία | alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω | |
| άλας | αλάτι | ||
| αλεσίας | φορτώματα σιτηρών για άλεσμα | ||
| αγ̆λί | αλίμονο | ||
| αλλάγαν | άλλαξαν | ||
| αλλομίαν | άλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά | ||
| άλλτς | άλλους | ||
| αλμεχτέρ’ | ξύλινος κουβάς για το άρμεγμα των ζώων | ||
| αλωνόπον | αλωνάκι | ||
| αμ | (διαχωριστικός ή διαζευκτικός σύνδεσμος) ομοίως, είτε, ή | hem | |
| ὰμα | αλλά | ama/ammā | |
| αμασχάλιαν | μασχάλη | ||
| άμον | σαν, όπως, καθώς | ἅμα | |
| άν’ | άνω, πάνω, άνωθεν | ||
| αναλυγμένα | μουλιασμένα, λιωμένα, μαλακωμένα | ||
| αναμέν’νε | περιμένουν, αναμένουν | ||
| αναμένουμε | περιμένουμε | ||
| αναμέστε | (προστ.) περιμένετε | ||
| αναπαίεσ’νε | αναπαύεστε, ξεκουράζεστε | ||
| αναπαίουμες | αναπαυόμαστε, ξεκουραζόμαστε | ||
| ανάσμαν | ανάσα, αναπνοή | ||
| ανασπάλλει | ξεχνάει | ||
| ανασπάλλτς | ξεχνάς/ξεχάσεις | ||
| ανασταίν’ | μεγαλώνει κι αποκαθιστά | ||
| αναχάπαρα | απροειδοποίητα, ξαφνικά | στερ. αν- + haber/ḫaber | |
| ανεγροίκιστος | άμυαλος/η, κουτός/ή | ||
| ανεμίδαν | ανέμη, κάθετος ιστός ή και πλάγιος για να τυλίγεται το νήμα, παλιότερα ξύλινος και περιστρεφόμενος μτφ. αεικίνητος άνθρωπος | ||
| ανεμικά | ρευματισμοί | ||
| ανεμοκαλή | ανεμοστρόβιλος, σίφουνας | ||
| ανεψ̌ι͜όν | ανιψιό | ||
| ανεψ̌ι͜όπα | ανιψάκια | ||
| άνθεν | επάνω, από πάνω | ||
| άνθεν χ̌ερού | προς τα πάνω | ἄνω + -θεν + χείρ | |
| ανθρώπ’ | άνθρωποι | ||
| ανθρώπ’ς | ανθρώπους | ||
| ανοί͜ει | ανοίγει | ||
| άνοιξον | (προστ.) άνοιξε | ||
| αντερίν | ζιπούνι | ||
| άντζ̌ακ | μόλις που, μετά βίας, τότε μόνο | ancak | |
| αντίλογον | αντιλογία, αντίρρηση, απόκριση | ||
| αντραδέλφ’σσαν | κουνιάδα της νύφης | ||
| απαλάμι͜ας | παλάμες | ||
| απάν’ | πάνω | ||
| απέσ’ | μέσα | ||
| απιδότσιρα | ξερά αχλάδια | απίδι + çir | |
| αποθάνω | πεθαίνω | ||
| απόθεν | από που, από όπου | ||
| αποκάμι͜α | δαυλοί εστίας καιγόμενοι ή σβησμένοι | ||
| αποκαμόπον | (υποκορ.) δαυλός εστίας καιγόμενος ή σβησμένος | ||
| απολαβίεται | ξεχερουλιάζεται | ||
| απολάδ’ | ψίχα (ψωμιού), κτ το απαλό, το ψαχνό | ||
| απομέν’ | απομένει | ||
| άπορος | αυτός που στερείται τα βασικά στην ζωή του, ο φτωχός • (για σωματική πάθηση) ο ανίκανος προς εργασία, ο ανάπηρος, ασθενής ιδίως παράλυτος • (για πράγματα) κακής ποιότητος, το δύσβατο μέρος | ||
| αποσπόγγια | αποσφούγγαρα | ||
| αποτσ̌αναβάρ’ | (εν συνθέσει με το τσ̌αναβάρ’) ξε-θηρίο | ||
| αποφκά | από κάτω | ||
| αποψιζ’νόν | αποψινό/ή | ||
| απράναν | πριν λίγο | ||
| Απρίλας | όνομα αγελάδας, όπως συνηθιζόταν αυτή που γεννήθηκε το μήνα Απρίλιο | ||
| αρ’ | εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha | ἄρα | |
| αραεύ’νε | ψάχνουν, αναζητούν, γυρεύουν | aramak | |
| αραία | κατά αραιά διαστήματα, αραιά | ||
| αραλούκ’ | χαραμάδα, κενό | aralık | |
| αραστάν | παζάρι, το τμήμα του παζαριού όπου οι έμποροι ασκούν την ίδια εργασία, δρόμος με μαγαζιά, μτφ. κλίκα | arasta/ārāste | |
| αργώς | αργά | ||
| αρδάχτ’ | αδράχτι | ||
| αρδάχτ’ν | αδράχτι | ||
| αρκατάσ̌’ν | σύντροφο, φίλο | arkadaş | |
| αρκοκαλομάνα | η γιαγιά της γιαγιάς | ||
| άρκον | αρκούδα | ||
| αρμάθ’ | αρμαθιά, σειρά από όμοια μικρά πράγματα συνήθως περασμένα σε σκοινί ή σε σύρμα | ὁρμαθός | |
| αρσουζλούκ’ | ξεδιαντροπιά, θράσος | arsızlık | |
| ας καλτί | παραλίγο | az kaldı | |
| ας σ’ | (ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους | ||
| ας σα | απ’ τα | ασό σα (από τα) | |
| ας σην | απ’ την | ασό σην (από την) | |
| ας σο | απ’ το | ασό σο (από το) | |
| ας σον | απ’ τον | ασό σον (από τον) | |
| ας σου | από του, από τότε που/αφότου, από αυτό που | ||
| ασ’ | από | ||
| ασκερλούκ’ | στρατιωτική θητεία | askerlik<ʿasker | |
| αστρι͜όπα | αστράκια | ||
| άστρι͜α | άστρα | ||
| ατ’ | αυτού/του | ||
| ατα | αυτά | ||
| ατέ | αυτή | ||
| ατεν | αυτήν | ||
| ατέτι͜α | έθιμα, (ουσ.) τυπικά | adet/ʿaded | |
| ατίμι͜α | ριξιές, πυροβολισμοί | atım | |
| ατό | αυτό | ||
| ατός | αυτός | ||
| ατόσον | τόσο | ||
| ατού | εκεί (σε τόπο ή σημείο που βρίσκεται σε κάποιο απόσταση) | ||
| ατουκά | εδώ κοντά | ||
| ατουν | τους | ||
| ατ’ς | αυτής/της ή αυτούς/τους | ||
| ατσ̌ελέα | βιαστικά, γρήγορα | acele < ʿacele | |
| ατώρα | τώρα | ||
| ατωρ’νόν | τωρινό | ||
| αφκά | κάτω | ||
| αφορισμένον | αφορισμένο, αναθεματισμένο | ||
| άφ’ς | (προστ.) άφησε | ||
| άφτω | ανάβω | ||
| αχά | να, ορίστε, ιδού | ||
| αχ̌ορώνια | αχυρώνες | ||
| αχπαράεσ’νε | (αμτβ) τρομάζετε, ξαφνιάζεστε | εκσπαράσσω | |
| αχταλεύ’ς | σκάβεις | ||
| άψιμον | φωτιά | ||
| βά’ | βάι | ||
| βαθέα | βαθιά | ||
| βάι | επιφώνημα λύπης ή θρήνου | ||
| βακούτ’ | χρόνος, εποχή, καιρός | vakit/vaḳt | |
| βασιλιακόν | βασιλικό/ή | ||
| βζήουνταν | σβήνονται | ||
| βλάφτουμε | βλάπτουμε, προκαλούμε σε κπ σωματική ή ψυχική βλάβη | ||
| βούραν | χούφτα | vola=η παλάμη του χεριού ή το πέλμα του ποδιού | |
| ’βουρι͜άστα | έβαλα στις χούφτες μου | ||
| βούτορον | βούτυρο | ||
| βραδήν | βράδυ | ||
| βράδον | βράδυ | ||
| βραδύν’ | βραδιάζει | ||
| βρέχ̌’ | βρέχει | ||
| ’βρήκω | (ευρήκω) βρίσκω | ||
| γάιδι͜αρον | γάιδαρο | ||
| γάιδι͜αρος | γάιδαρος | ||
| γαϊδιράν | αγωγιάτη με γαϊδούρια | ||
| γαϊδιράς | αγωγιάτης με γαϊδούρια | ||
| ’γβαίν’νε | βγαίνουν | ||
| ’γβάλ’ | βγάλει | ||
| ’γβάλλ’νε | βγάζουν | ||
| ’γβάλ’ς | βγάζεις | ||
| ’γείνος | εκείνος | ||
| γελέκ’ | γιλέκο, ρούχο χωρίς μανίκια και γιακά που κουμπώνει μπροστά | yelek | |
| γέλ’τα | γέλια | ||
| γενόπα | γενάκια | ||
| ’γέντον | (εγέντον) έγινε | ||
| γερανέο̤ν | κυανό, γαλάζιο | ||
| γεροντι͜ακά | αυτά που ανήκουν ή αρμόζουν σε γέρους ανθρώπους, γεροντικά | ||
| γεφύρ’ | γέφυρα, γεφύρι | ||
| γεφυρόπον | γεφυράκι | ||
| γιαβάσ̌’κον | σιγανό | yavaş + -κο | |
| γιαβρόπο | μωράκι, μικρούλι, παιδάκι | yavru + -όπον | |
| γιαβρούμ | μωρό μου, μικρό μου, παιδί μου | yavrum | |
| γιαζμάν | λεπτή μαντήλα κεφαλής (ανοιξιάτικη) | yazma | |
| γιάν’ | πλάι, πλευρά | yan | |
| γιανασ̌εύ’ | πλησιάζω/ει, πλευρίζει | yanaşmak | |
| γιαν-γιανά | πλάι-πλάι, ο ένας δίπλα στον άλλον | yan yana | |
| γιάν’ν | πλάι, πλευρό | yan | |
| Γιαννακάντων | (σημ. Gürgenağaç) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| γιαπουσ̌μαλίν | κολλητό, εφαρμοστό | yapışma | |
| γιασίρ’ | κυριολ. αιχμάλωτος μτφ. ταλαίπωρος, αυτός που έχει υποστεί κακουχίες | esir | |
| γιαστουκόπον | μαξιλαράκι | yastık | |
| γιλγούντς | φοβητσιάρης | yılgın | |
| γίν’νταν | γίνονται | ||
| γίν’ντανε | γίνονται | ||
| γιοκ | όχι | yok | |
| γιόκσα | ή μήπως/ή | yoksa | |
| Γιορδανοπόταμον | Ιορδάνη ποταμό | ||
| γλουπίζ’ | ξεφλουδίζω/ει | ||
| γλυκέα | (επιρρ.) γλυκά | ||
| γολγόνια | κουδούνια | ||
| γολγονίγματα | κουδουνίσματα | ||
| γολγονίζ’νε | κουδουνίζουν | ||
| γομάρ’ | φορτίο (από ξύλο ή χόρτα) που το έφεραν στην πλάτη ή στην ράχη ζώου | ||
| γομούνταν | γεμίζουν, βουρκώνουν, κομπιάζουν | ||
| γομών’νε | γεμίζουν, μτφ. κομπιάζουν | ||
| γονατοκλισίας | γονυκλισίες | ||
| Γοργόρ’ς | Γρηγόρης | ||
| γούλαν | λαιμό | gula | |
| γουρζουλόσπαχτος | (χαϊδευτική προσφώνηση) αυτός/η που είθε να σφαχτεί από τον Γουρζουλά, διαβολεμένος/η | ||
| γουρνετόν | ούρλιασμα | ||
| γουρπάν’ | θυσία | kurban/ḳurbān | |
| γουρταρεύκουμαι | γλυτώνω, διασώζομαι | kurtarmak | |
| γουρταρωμονήν | σωτηρία | ||
| γραία | γριά | ||
| γραίαν | γριά | ||
| γραίας | γριάς | ||
| γράφ’ς | γράφεις | ||
| γράψον | γράψε | ||
| γρούτσιγμαν | τρίξιμο | ||
| γυαλένεν | γυάλινο | ||
| γυρίζ’νε | γυρίζουν | ||
| γυροκλώσ̌κεται | (αμετάβ.) κλωθογυρίζει | ||
| δαυλιμίτρι͜ας | σπίθες | ||
| δαυλόπα | μικροί δαυλοί | ||
| δαχτυλιδόπον | δαχτυλιδάκι | ||
| δέβα | (προστ.) πήγαινε | ||
| δεβά͜εις | διαβάζεις, περνάς, πηγαίνεις κπ/κτ κάπου | ||
| δεβάζ’ | διαβάζει, περνάει, πηγαίνει κπ/κτ κάπου | ||
| ’δεβαίν’νεν | (για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε | διαβαίνω | |
| ’δέβαν | πέρασαν | διαβαίνω | |
| δεκαέξ’ | δεκαέξι | ||
| ’δέν | τίποτα | ||
| δεξ̌έν | δεξί | ||
| δέχκουμες | δεχόμαστε | ||
| δί͜ει | δίνει | ||
| δί͜εις | δίνεις | ||
| δι͜αβαίν’ | (για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίν’νε | (για τόπο) περνούν, διασχίζουν, (για χρόνο) περνούν (γενικότερα) περνούν, παύουν, τελειώνουν | διαβαίνω | |
| δι͜αβαίνω | (για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ | διαβαίνω | |
| δι͜αβόλ’ | (ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου | ||
| διπλωμέντσα | διπλωμένη | ||
| δουλείαν | δουλειά | ||
| δρανίν | φεγγίτης, άνω μέρος στέγης, οριζόντια στέγη σπιτιού | ||
| δὼμα | (προστ.) δώσε μου | ||
| έ͜εις | έχεις | ||
| εγ̆βαίν’ | βγαίνει | ||
| εβάρκιξεν | κραύγασε, θρήνησε γοερά | ||
| εβάσταξεν | βάσταξε, άντεξε | ||
| έβεξεν | έβηξε | ||
| εβζάδες | σπίρτα, κουτιά σπίρτων | evza (Κερασούντα) | |
| εβζάν | σπίρτο, κουτί σπίρτων | evza (Κερασούντα) | |
| εβουρι͜άστεν | έβαλε στις χούφτες του | ||
| εγάπανεν | αγαπούσε | ||
| εγαργάσ̌εψεν | (ονοματοπ.) έκανε θόρυβο με ανακατωμένες ζωηρές ομιλίες | ||
| εγέλασεν | γέλασε | ||
| εγεννέθεν | γεννήθηκε | ||
| εγένταν | έγιναν | ||
| έγενταν | έγιναν (ερωτημ. τονισμός) | ||
| εγέντον | έγινε | ||
| εγιαϊλεύτεν | σκόρπισε | yayılmak | |
| εγιασλάνεψεν | ακούμπησε πάνω, έγειρε πάνω σε κτ, στηρίχθηκε | yaslanmak | |
| έγκα | έφερα | ||
| εγκάλιαν | (αιτ.) αγκαλιά | ||
| εγκαλιάστεν | αγκάλιασε | ||
| έγκεν | έφερε | ||
| έγκες | έφερες | ||
| εγνώρτσα | γνώρισα | ||
| εγνώρτσεν | γνώρισε | ||
| εγομώθα | γέμισα | ||
| εγομώθεν | γέμισε | ||
| εγόμωσαν | γέμισαν | ||
| εγόμωσεν | γέμισε μτφ. διέδωσε φήμες | ||
| εγουρνέθεν | ούρλιαξε | ||
| εγρέθαν | αγριεύτηκαν, καταβλήθηκαν από ανεξήγητο φόβο | ||
| εγριλεύτεν | κατακλαδεύτηκε, κατακόπηκε και ρημάχτηκε, καταστράφηκε | ||
| εγρίντζωσεν | χαμογέλασε κατά τρόπο που φάνηκαν τα ούλα, μόρφασε, (για καιρό) έκανε πολύ κρύο | ||
| εγροικά | καταλαβαίνει | ||
| εγροίκ’σαμ’ | καταλάβαμε | ||
| εγροίκ’σαμε | καταλάβαμε | ||
| εγροικώ | καταλαβαίνω | ||
| εγυάλτσεν | γυάλισε | ||
| εγυρόκλωσα | κλωθογύρισα | ||
| εδέβα | (για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα | διαβαίνω | |
| εδέβαν | (για τόπο) πέρασαν, διέσχισαν, (για χρόνο) πέρασαν | διαβαίνω | |
| εδέβεν | πήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε | διαβαίνω | |
| εδεξέβεν | γύρισε παντού | ||
| εδιέταξεν | διέταξε | ||
| εδιόρθωσεν | διόρθωσε | ||
| εδοκίμασεν | δοκίμασε | ||
| εδούλευεν | δούλευε | ||
| εδώκα | έδωσα | ||
| εδώκαν | έδωσαν | ||
| εδώκεν | έδωσε | ||
| εγ̆είν’ | εκείνοι | ||
| εγ̆είνα | εκείνα | ||
| εγ̆είνε | εκείνη | ||
| εγ̆είνεν | εκείνη | ||
| εγ̆είνο | εκείνο | ||
| εγ̆είνον | εκείνο | ||
| εγ̆είνος | εκείνος | ||
| εζήν’νεν | ζούσε | ||
| έζησαμε | ζήσαμε | ||
| εζύγιαζεν | ζύγιζε | ||
| εθαμάγαν | έμεναν έκθαμβοι | ||
| εθαρρείς | θαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις | ||
| εθαρρώ | θαρρώ, νομίζω, υποθέτω | ||
| εθε | (αντων. γ’ προσώπ.) του/της | από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- | |
| εθέκεν | έθεσε, τοποθέτησε, έβαλε | ||
| εθυμίασεν | θυμιάτισε | ||
| έικιτι | έκφραση αναπόλησης που υποδηλώνει νοσταλγία για κάτι παρελθοντικό ή εκδήλωση συμπόνοιας για κάποιον | hey gidi | |
| εικόνας | (ονομ. πληθ., τα) εικόνες | ||
| εικονόπον | εικονίτσα | ||
| είκοσ’ | είκοσι | ||
| είμες | είμαστε | ||
| είν’ | (για πληθ.) είναι | ||
| είνας | ένας/μία | ||
| είσ’νε | είσαστε | ||
| εκάεν | κάηκε | ||
| εκαλαντίασα | έδωσα πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ | ||
| εκαλαντίασεν | έκανε πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ | ||
| εκαλάτσ̌ευεν | μιλούσε | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαλάτσ̌εψεν | μίλησε, συνομίλησε, συζήτησε | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| εκαλεφουκράτον | αφουγκραζόταν ξανά | ||
| εκαλησπέρτσαν | καλησπέρισαν | ||
| εκαλησπέρτσεν | καλησπέρισε | ||
| εκαλοθέκεν | έβαλε/έθεσε κτ με καλύτερο τρόπο, ταχτοποίησε | ||
| εκαλοκλείδωσεν | κλείδωσε καλά, κλείδωσε ξανά | ||
| εκαλοτέρεσεν | καλοκοίταξε, ξανακοίταξε | ||
| εκαλοφίλεσεν | ξαναφίλησε | ||
| εκάν | κάνα, περίπου | ||
| εκαράκωσεν | μαντάλωσε, κλείδωσε | ||
| εκαρδι͜οκόπα | τρόμαξα, καταπτοήθηκα, πήρα μεγάλη λαχτάρα | καρδία + κόφτω | |
| εκατήβαν | κατέβηκαν | ||
| εκατήβασεν | κατέβασε | ||
| εκάτσαν | κάθισαν | ||
| εκάτσεν | κάθισε | ||
| εκαφούριζαν | άχνιζαν • μτφ. έβραζαν (από έρωτα) | ||
| εκειάν’ | εκεί πάνω | ||
| εκείτον | κείτονταν, ξάπλωνε | ||
| εκέρασεν | κέρασε | ||
| εκέσ’ | εκεί | ||
| εκλίστα | έσκυψα, έκλινα | ||
| εκλίστεν | έκλινε, έσκυψε | ||
| έκλωσεν | (μεταβ.) γύρισε, έστρεψε | ||
| εκλώσκουτον | (αμετάβ.) γυρνούσε, επέστρεφε | ||
| εκλώστα | (αμετάβ.) γύρισα, επέστρεψα | ||
| εκλώστεν | (αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε | ||
| εκοίμ’σα | κοίμησα | ||
| εκόλλτσαν | κόλλησαν, συγκόλλησαν κτ • άναψαν, έβαλαν φωτιά, πυρπόλησαν • ονόμασαν, αποκάλεσαν • μτφ. κατέστρεψαν ολοσχερώς | ||
| εκόμπωναν | ξεγελούσαν, εξαπατούσαν, μτφ. σαγήνευαν | κομβόω | |
| εκόπαν | κόπηκαν | ||
| εκορδυλίασεν | μπερδεύτηκε, έγινε κόμπος μτφ. συνοφρυώθηκε | κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) | |
| εκοσσαρίασεν | ανατρίχιασε | ||
| εκούιξεν | φώναξε, λάλησε, κάλεσε κπ ονομαστικά | ||
| εκουκουρώθεν | έσκυψε, καμπούριασε | ||
| εκουμουλίασεν | μάζεψε, στοίβαξε | cumulare | |
| εκουπίγ̆εν | αντιστράφηκε, έπεσε μπρούμυτα, χύθηκε | ||
| εκούπ’σεν | αναποδογύρισε, έριξε μπρούμυτα | ||
| εκουράγ̆εν | έσπασε, έκοψε στη μέση | kırmak | |
| εκούρεψαν | έστησαν, τακτοποίησαν, ρύθμισαν | kurmak | |
| εκουσ̌τι͜άγαν | έγιναν σβώλοι/κόμποι, μτφ. συμμαζεύτηκαν | ||
| έκραξεν | (για ζώο) έβγαλε κραυγή, μούγκρισε, βέλαξε • (για άνθρωπο) έβγαλε φωνή διαπεραστική και εκνευριστική | ηχοποιητικό, από το κρα του κορακιού | |
| εκράτεσαν | κράτησαν, άντεξαν | ||
| εκράτεσανε | κράτησαν | ||
| εκρεμάγ̆εν | κρεμάστηκε | ||
| εκρεμάουσαν | κρεμόντουσαν | ||
| εκρέμασεν | κρέμασε | ||
| εκρεμίγα | γκρεμίστηκα | ||
| εκρεμίγαν | γκρεμίστηκαν | ||
| έκ’σα | άκουσα | ||
| έκ’σεν | άκουσε | ||
| έκχ̌’σα | εξέχυσα, έχυσα, εξέβαλα | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| έκχ̌’σεν | εξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε | εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω | |
| ελάγγεψα | πήδηξα | लङ्घ (laṅgh) | |
| ελάγγεψεν | πήδηξε | लङ्घ (laṅgh) | |
| ελαίαν | ελιά | ||
| ελάισα | κούνησα πέρα-δώθε | ||
| ελάλεσεν | έβγαλε λαλιά, κάλεσε, αποκάλεσε, προσκάλεσε, οδήγησε | ||
| ελάλ’νε | έβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε | ||
| ελατάρτσεν | σάλεψε, κινήθηκε ελαφρώς | ||
| ελάχτ’σεν | κλώτσησε | ||
| ελέασεν | λυπήθηκε κπ/κτ, έδειξε ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύτηκε | ἐλεέω-ἐλεῶ | |
| ελεπέστε | (προστ.) δείτε, κοιτάξτε | ||
| ελέπ’ς | βλέπεις | ||
| ελέπω | βλέπω | ||
| ελιαευτά | με την αφή, ψηλαφιστά | elleme | |
| ελιγώθεν | λιγώθηκε, λιποθύμησε | ||
| εμακρυγουλίασα | τέντωσα το λαιμό μου | ||
| εμέν | εμένα | ||
| εμερμηκίασεν | μυρμήγκιασε, μούδιασε | μυρμηκιῶ | |
| εμερών’νεν | ξημέρωνε | ||
| εμέτερα | ημέτερα, δικά μας, οικεία μας, φίλα προσκείμενα σ' εμάς | ἡμέτερος | |
| εμέτερον | ημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα | ἡμέτερος | |
| εμέτρεσεν | μέτρησε | ||
| έμορφα | όμορφα | ||
| έμορφον | όμορφο | ||
| έμορφος | όμορφος/η | ||
| εμουμούρ’σεν | μουρμούρισε | ||
| εμουν | μας | ||
| εμουρδούλτσεν | γρύλλισε υπόκωφα, είπε κάτι ασαφώς | ||
| εμουρμούρ’σεν | μουρμούρισε | ||
| εμουχάντσαν | έβγαλαν πυκνό καπνό | ||
| εμπαίν’ | μπαίνει | ||
| εμπαίν’ναν | έμπαιναν | ||
| εμπαίνουμε | μπαίνουμε | ||
| έμπρ’ | (έμπρου) εμπρός, μπροστά | ||
| έμπρι͜α | μπροστά | ἐμπρός | |
| εμπροκούντεσεν | έσπρωξε μπροστά | ||
| εμπροστά | μπροστά, πρωτύτερα | ||
| εμπροστάλ’ν | μεγάλη μάλλινη ποδιά | ||
| εμπροσταλόπον | (υποκορ.) μεγάλη μάλλινη ποδιά | ||
| έμπρου | εμπρός, μπροστά | ||
| έν’ | είναι | ||
| ενάμ’ψ’ | ενάμιση/μιάμιση | ||
| έναν ξάι | λίγο, μια σταλιά | ||
| ενεμέν’νε | περίμενε | ||
| ενέσπαλεν | ξέχασε | ||
| ενεστέναξεν | αναστέναξε | ||
| ενετριχ̌ίασαν | ανατρίχιασαν | ||
| ενϊετλιανεύτα | έβαλα σκοπό | niyetlenmek | |
| ενίφτεν | νίφτηκε, πλύθηκε | ||
| ένιψεν | ένιψε, έπλυνε | ||
| ένοιξεν | άνοιξε | ||
| ενούντσα | σκέφτηκα | ||
| ενουσκαλάεψαν | έκοψαν σε τριγωνικό σχήμα κτ | muska<nusḫa | |
| ενταμούσαν | αντάμωναν, συναντιόντουσαν | ||
| εντούν’νεν | χτυπούσε | ||
| εντώκα | χτύπησα | ||
| εντώκεν | χτύπησε | ||
| έξ’ | έξω • ο αριθμός έξι | ||
| εξ̌άεψεν | χάιδεψε | okşamak | |
| έξ’-απέσ’ | μέσα-έξω | ||
| εξέβαν | βγήκαν | ||
| εξέβεν | βγήκε, ανέβηκε | ||
| εξέγκαν | έβγαλαν | ||
| εξέγκεν | έβγαλε | ||
| εξενεύταν | θεώρησαν κάποιο ξένο | ||
| εξέρ’ | ξέρω/ει, γνωρίζω/ει | ||
| έξεργον | αργία | ||
| έξερεν | ήξερε | ||
| έξερες | ήξερες | ||
| εξέρετε | ξέρετε, γνωρίζετε | ||
| έξερ’ς | ξέρεις | ||
| εξέρτς | ξέρεις, γνωρίζεις | ||
| έξερω | (ερωτημ. τονισμός) ξέρω | ||
| εξέρω | ξέρω | ||
| εξηγίζει | εξηγεί | ||
| εξ̌ίαζεν | ήταν ισάξιο, άξιζε όσο, ξεπερνούσε σε αξία | ||
| επ’ | από | ||
| επαθάν’ναμε | παθαίναμε | ||
| επαίρ’ναν | έπαιρναν | ||
| επαίρ’νες | έπαιρνες | ||
| έπαρ’ | (προστ.) πάρε | ||
| επαρακάθεψαν | έκαναν νυχτέρι | ||
| επάρ’τε | πάρτε | ||
| επάτεσεν | πάτησε | ||
| επεβόρρωσεν | ξεθύμανε, έσβησε | ||
| επεγί | αρκετές/αρκετοί/αρκετά, ένα μεγάλο ποσοστό, ένας μεγάλος αριθμός | epey | |
| επέγ’να | πήγαινα | ||
| επέγ’ναν | πήγαιναν | ||
| επέγ’νες | πήγαινες | ||
| επεγομαρίασαν | ξεφόρτωσαν, έλυσαν το δέμα του φορτώματος | ||
| επεδούλτσαν | τελείωσαν με τις δουλειές/εργασίες | ||
| επέθανεν | πέθανε | ||
| επεθράκωσαν | (αμτβ.) έγιναν θράκα, απανθρακώθηκαν | από + ἄνθραξ | |
| επεκλείδωσεν | ξεκλείδωσε | από + κλειδώνω | |
| επεκρέθεν | ξεκρύωσε, ξεπάγωσε | από + κρείμαι<κρυούμαι | |
| επελίγωσεν | ξελιποθύμιασε, επανέφερε κπ στις αισθήσεις του | ||
| επεμέν’νεν | απέμενε | ||
| επέμ’να | απόμεινα | ||
| επέμ’ναν | απόμειναν | ||
| επέμ’νανε | απόμειναν | ||
| επέμ’νεν | απόμεινε | ||
| επέραν | πήραν | ||
| επέρεν | πήρε | ||
| επετσ̌ατεύανε | διέλυαν κτ στα μέρη του • (αμτβ.) εξαντλούνταν από την κούραση | ||
| έπιαν | ήπιαν | ||
| επίασε | έπιασε | ||
| επίασεν | έπιασε | ||
| επιάστεν | πιάστηκε | ||
| έπλασε | έπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε | ||
| έπλασεν | έπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε | ||
| επλάστεν | πλάστηκε, δημιουργήθηκε, εμφανίστηκε | ||
| έπλυσεν | έπλυνε | ||
| έπλωσεν | άπλωσε, έτεινε | ||
| εποίκα | έκανα, έφτιαξα | ποιέω-ῶ | |
| εποίκαν | έκαναν, έφτιαξαν | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν | έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| εποίκεν ικρι͜άχ | (εκφ.) αηδίασε | ikrah < ikrāh | |
| εποίκες | έκανες, έφτιαξες | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’να | έκανα, έφτιαχνα | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’ναμε | κάναμε, φτιάχναμε | ποιέω-ῶ | |
| εποίν’νεν | έκανε, έφτιαχνε | ποιέω-ῶ | |
| επολέμανεν | πολεμούσε, μτφ. προσπαθούσε | ||
| επορεί | μπορεί | ||
| επορείς | μπορείς | ||
| επόρεσεν | μπόρεσε | ||
| επόρ’νεν | μπορούσε | ||
| επορούν | μπορούν | ||
| επορώ | μπορώ | ||
| επότ’σα | πότισα | ||
| επότ’σεν | πότισε | ||
| επουσ̌μάνεψεν | μετάνιωσε | pişman olmak<paşmān | |
| επράεσαν | εξάντλησαν σωματικά | ||
| έπρεπεν | έπρεπε, ταίριαζε | ||
| επρόφτασεν | πρόφτασε | ||
| ερεθίζ’ν’ | ερεθίζουν, ενοχλούν κπ | ||
| έρθα | ήρθα | ||
| έρθαμε | ήρθαμε | ||
| έρθαν | ήρθαν | ||
| έρθεν | ήρθε | ||
| ερθώθεν | ορθώθηκε, στήθηκε σε όρθια θέση | ορθώνω | |
| έρθωσεν | όρθωσε, έστησε σε όρθια θέση | ορθώνω | |
| ερμάτωνεν | αρμάτωνε, εξόπλισε • μτφ. στόλιζε | ἅρμα + -ώνω | |
| ερνάχ̌εψεν | άρχισε | ||
| ερρίγασαν | κρύωσαν | ῥιγέω-ῶ | |
| ερρούξαν | έπεσαν | ||
| ερρούξεν | έπεσε | ||
| ερρούξες | έπεσες | ||
| έρ’ται | έρχεται | ||
| ερχίνανες | αρχινούσες | ἀρχινῶ | |
| ερχίνεσαν | αρχίνησαν | ἀρχινῶ | |
| ερχίνεσεν | αρχίνησε | ἀρχινῶ | |
| έρχουμ’ | ερχόμουν | ||
| έρχουμες | ερχόμαστε | ||
| έρχουν | έρχονται | ||
| έρχουνταν | έρχονται | ||
| έρχουσαν | έρχονταν | ||
| ερώτεσεν | ρώτησε | ||
| εσά | δικά σου/σας | ||
| έσαν | ήταν | ||
| εσ̌αρέτ’ | σημάδι, ένδειξη | işaret/işāret | |
| εσ̌ασ̌ίρεψεν | σάστισε, τα έχασε | şaşırmak | |
| εσέβα | μπήκα | ||
| εσέβαν | μπήκαν | ||
| εσέβεν | μπήκε | ||
| εσέβες | μπήκες | ||
| εσέγκα | έβαλα, εισήγαγα | ||
| εσέγκεν | έβαλε, εισήγαγε | ||
| εσείν | εσείς | ||
| εσειραδι͜άγαν | αραδιάστηκαν, μπήκαν στη σειρά | σειρά<εἴρω | |
| εσέν | εσένα | ||
| εσιμαρλάεψαν | παρήγγειλαν | ısmarlamak | |
| εσίμωσα | σίμωσα, πλησίασα, κόντεψα | ||
| εσ̌κέπασεν | σκέπασε | ||
| εσ̌κιάν | σκιά | ||
| εσ̌κίγεν | σκίστηκε | ||
| εσκοτείνευεν | σκοτείνιαζε | ||
| εσ̌κούνια | βλαστάρια | ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) | |
| εσ̌κουνόπον | βλασταράκι | ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) | |
| εσκουτούλιζεν | ευωδίαζε | ||
| εσ’κώθα | σηκώθηκα | ||
| εσ’κώθεν | σηκώθηκε | ||
| έσ’κωσεν | σήκωσε | ||
| εσμέρ’κον | μελαμψό/ή, μελαχρινό/ή | esmer | |
| εσνάφ’ | ο κύκλος των ομοτέχνων • άτομα της ίδιας κοινωνικής ομάδας | esnaf < aṣnāf | |
| έσ’νε | ήσουν | ||
| εσόν | δικός/ή/ό σου | ||
| εσουν | σας | ||
| εσπάλτσεν | σφάλισε, έκλεισε εντελώς/πολύ καλά | ||
| έσπαξαν | έσφαξαν | ||
| έσπιγγ’σεν | έσφιξε | ||
| εσπόγγ’σεν | σκούπισε | ||
| εστάθα | στάθηκα | ||
| εστάθαν | στάθηκαν | ||
| εστάθεν | στάθηκε, σταμάτησε | ||
| εστάλτσα | σταμάτησα, έστησα κάτι όρθιο, στήριξα, στερέωσα | ||
| έστεκεν | στεκόταν | ||
| εστοίβαξαν | στοίβαξαν | ||
| εστόλτσαν | στόλισαν | ||
| εστοχάστεν | στοχάστηκε | ||
| εστόχ̌εψεν | παρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε | ||
| εσυνεσέβεν | παρείσφρησε, κυρίευσε | συν + εμπαίνω | |
| εσυνταύλισεν | συνδαύλισε, ανακίνησε τους δαυλούς ώστε να ζωηρέψει το πυρ της εστίας • μτφ. «παρόξυνε», «ανακίνησε» πάθη | συν- + δαυλός + -ίζω | |
| εσυντώκεν | συγκάλυψε (με τέφρα, για κάρβουνα εστίας προκειμένου να μη σβήσουν) | ||
| έσυρ’ | έσυρα, τράβηξα, έριξα | ||
| έσυρεν | έσυρε, τράβηξε, έριξε | ||
| εσύρθαν | σύρθηκαν, τραβήχθηκαν, πετάχθηκαν | ||
| εσύρθεν | σύρθηκε, τραβήχτηκε, ρίχτηκε | ||
| εσύρ’νεν | έσερνε, τραβούσε, έριχνε | ||
| εσυχρι͜άγεν | συμμαζεύομαι, ζαρώνω, προσκολλώμαι κπ | ||
| ετάλεψεν | χίμηξε, όρμησε | dalmak | |
| εταγ̆ουτεύταμε | σκορπιστήκαμε, διασκορπιστήκαμε | dağıtmak | |
| ετάπεψεν | λάτρεψε • αγάπησε με πάθος, δέθηκε με | tapmak | |
| ετάραξεν | τάραξε, ανακάτεψε, ανέμιξε | ταράσσω | |
| ετέρεσα | κοίταξα | ||
| ετέρεσεν | κοίταξε | ||
| ετέρ’νεν | κοιτούσε | ||
| έτερος | άλλος, διαφορετικός | ||
| ετίνιαξαν | τίναξαν | ||
| έτον | ήταν | ||
| ετοπλαεύταν | μαζεύτηκαν, συγκεντρώθηκαν | toplamak | |
| ετοπλάεψεν | μάζεψε, συγκέντρωσε | toplamak | |
| ετότες | τότε | ||
| ετούλωσαν | ησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα | τυλώ | |
| έτρωγαμε | τρώγαμε | ||
| ετσακούσαν | (αμτβ.) έσπαζαν | ||
| ετσάκωσαν | έσπασαν | ||
| ετσάκωσεν | έσπασε, έθραυσε, τσάκισε | ||
| ετσ̌άντσεν | κατάβρεξε, διασκόρπισε, έρανε | καταιονίζω | |
| ετσ̌άτεψα | συνάντησα (τυχαία), πέτυχα | çatmak | |
| ετσ̌άτεψες | συνάντησες (τυχαία), πέτυχες | çatmak | |
| ετσ̌ίαξεν | φώναξε δυνατά, μτφ. μάλωσε, επέπληξε | ||
| ετσιρυπνίγ̆ουσαν | κλαψούριζαν μέσα στον ύπνο τους | ||
| ετυπώθεν | στερεώθηκε, σιγυρίστηκε | ||
| ετυρι͜αννίγ̆εν | τυραννήθηκε, ταλαιπωρήθηκε | ||
| ετώρα | τώρα | ||
| εύκαιρον | (ουδ.) άδειο, αδειανό, (αρσ.) ανόητο, κουφιοκέφαλο | ||
| ευκέθαν | ευχήθηκαν | ||
| ευκέθεν | ευχήθηκε | ||
| ευκεμένον | ευλογημένο, που έχει την ευχή κπ | ||
| ευκή | ευχή | ||
| ευκήν | ευχή | ||
| εύραμ’ | βρήκαμε | ||
| εύραν | βρήκαν | ||
| ευρέθα | βρέθηκα | ||
| εύρεν | βρήκε | ||
| εύρες | βρήκες | ||
| ευρήκ’ς | βρίσκεις | ||
| ευτάγ’νε | κάνουν, φτιάχνουν | εὐθειάζω | |
| ευτάει | κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ευτάμε | κάνουμε, φτιάχνουμε | εὐθειάζω | |
| ευτάω | κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| ευχαριστέθαν | ευχαριστήθηκαν | ||
| εφανερώθαν | φανερώθηκαν | ||
| εφάνθαν | φάνηκαν, εμφανίστηκαν | ||
| εφέκαμ’ | αφήσαμε | ||
| εφέκανε | άφησαν | ||
| εφέκε | άφησε | ||
| εφέκεν | άφησε | ||
| εφεραχλανεύταν | δροσίστηκαν, ανακουφίστηκαν | ferahlamak | |
| εφίλεσεν | φίλησε | ||
| εφογούτον | φοβόταν | ||
| εφόρ’σεν | έντυσε κπ | ||
| εφύσεσεν | φύσηξε | ||
| έχ̌’ | έχει | ||
| εχάθαν | χάθηκαν | ||
| εχάθεν | χάθηκε | ||
| εχάλασαν | χάλασαν • έχωσαν το χέρι | ||
| εχάλασεν | χάλασε • έχωσε το χέρι | ||
| εχαμοπέταξεν | πέταξε από χαρά, αναγάλλιασε | ||
| εχάρτσεν | χάρισε | ||
| εχάσ̌εψεν | έβρασε, ζεμάτισε | haşlamak | |
| έχ’νε | έχουνε | ||
| εχόρεψαν | χόρεψαν | ||
| εχόρεψεν | χόρεψε | ||
| εχοσ̌λανεύταν | απόλαυσαν κτ, αρέστηκαν, ικανοποιήθηκαν | hoşlanmak | |
| εχπαράγεν | (αμτβ) τρόμαξε, ξαφνιάστηκε | εκσπαράσσω | |
| έχπασεν | ξερίζωσε, ξεκόλλησε, αποκόλλησε | ἐκσπάω | |
| εχτέντσεν | χτένισε | ||
| εχτίγ̆ουσαν | χτίζονταν | ||
| εχτράτ’σα | ξεστράτισα, λοξοδρόμησα | ||
| εχτύπεσεν | χτύπησε | ||
| εχωρεί | χωράει | ||
| εχώριζεν | χώριζε • ξεχώριζε | ||
| εψέθεν | ψήθηκε | ||
| έψ̌εν | άναψε | ||
| ζα | ζώα | ||
| ζαβαλής | φτωχός, εξαθλιωμένος, κακόμοιρος | zavallı | |
| Ζάβεραν | (σημ. Dikkaya) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| Ζάβερας | (σημ. Dikkaya, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| ζαέρ | ως φαίνεται, προφανώς, μάλλον | zahiren<zahir/ẓāhir | |
| ζεβρέν | αριστερό | ||
| ζεβρι͜ά | αριστερά | ||
| ζινίχ̌ι͜α | στολίδια | ziynet/zīnet | |
| ζιντζ̌ίρ’ | αλυσίδα | zincir < zencīr | |
| ζίπκας | αντρικές φορεσιές της εποχής | zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) | |
| ζογρίδι͜α | υγρά κλαριά ψαλιδισμένα | ||
| ζογρόν | υγρό, χλωρό | ||
| ζωνάρ’ | ζώνη | ||
| ηαυτό | εαυτό | ||
| ηαυτόν | εαυτό | ||
| ηλι͜άσκουν | λιάζονται | ||
| ημέρωσεν | έγινε ήμερος/η/ο | ||
| ημπορεί | μπορεί, ίσως | ||
| ημψόν | (άλλη γραφή του ημ’σόν) μισό | ||
| ήντι͜αν | οτιδήποτε, ό,τι | ||
| θαμάεται | απορεί, μένει έκθαμβος | ||
| Θέ | (κλητ.) Θεέ | ||
| θεγατέραν | θυγατέρα, κόρη | ||
| θεγατερός | θυγατέρας, κόρης | ||
| ’θέκ’νες | (εθέκ'νες) έθετες, τοποθετούσες, έβαζες | ||
| θέλτς | θέλεις | ||
| θεμελίον | θεμέλιο, η πέτρα πίσω από την εστία, με μέγεθος από την μια άκρη της εστίας στην άλλη και η οποία χρησιμεύει ως θέση καζανιού/λέβητα, ράφι, αδιέξοδη θυρίδα στον τοίχο δίπλα στην εστία που χρησιμεύει ως ράφι | ||
| θίγως | δίχως | ||
| θρυμμουλίζετε | θρυμματίζετε σε ψίχουλα | ||
| θυμίαμαν | αρωματική φυσική ύλη που παράγει ευωδιαστό καπνό όταν καίγεται και αποτελεί βασικό στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής λατρείας | θυμιῶ < θύω | |
| θυμι͜αντόν | θυμιατό | ||
| θυμι͜αντόπον | (υποκορ.) θυμιατό | ||
| ικρι͜άχ | αποστροφή, απέχθεια, αηδία | ikrah < ikrāh | |
| ιλει͜όν | λείο στην αφή | ||
| ίλιαμ | προπαντώς, ιδιαίτερα, ειδικά | illa/illā | |
| ιλισ̌εύ’ | ενοχλεί, ανακατεύεται με | ilişmek | |
| ιμτάτ’ | βοήθεια | imdat < imdād | |
| ινσαφλής | συμπονετικός, ελεήμων | insaflı < inṣāf | |
| ιντζ̌ίρι͜α | σύκα | incir < encīr | |
| ισάζει | ισιάζει, διορθώνει | ||
| ίσαξεν | ίσιαξε, διόρθωσε | ||
| ισίζ’κα | ερημικά, απομονωμένα | ıssız | |
| ισίζ-πισίζ | απόλυτη ερημιά | ıssız | |
| ισ̌μάρ’ | νεύμα, νόημα | işmar/նշմար | |
| ιστόριζεν | εξιστορούσε, διηγούταν | ||
| ’κ’ | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κα’ | κάτω | ||
| καγκελόπον | (υποκορ.) κάγκελο | ||
| καημέντσα | καημένη | ||
| καθαείναν | καθένα | ||
| καθαείς | καθένας | ||
| κάθαν | κάθε | ||
| καθαρί͜εις | καθαρίζεις | ||
| κάθεν | κάτω, κάθε | ||
| κάθεσ’νε | κάθεστε | ||
| κάθηκα | καθήκοντα | ||
| καθισία | το να κάθεται κπ, το καθισιό, ο τρόπος του κάθεσται, συγκέντρωση συγγενών και φίλων κατά τις χειμωνιάτικες νύχτες, βεγγέρα | ||
| καθιστόν | αυτό που έχει βάση | ||
| κάθουμες | καθόμαστε | ||
| κάθουν | κάθονται | ||
| καικά | προς τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά | ||
| καϊρι͜άτ’ | προθυμία, ζήλος, κουράγιο | gayret < ġayret | |
| καΐσ̌’ | δερμάτινη ζώνη | kayış | |
| καΐσ̌ι | δερμάτινη ζώνη | kayış | |
| καϊσ̌ί’ | δερμάτινης ζώνης | kayış | |
| καϊτεδόπον | (υποκορ.) μελωδία, μουσική σύνθεση, μουσικός σκοπός | kayde | |
| καλάθι͜α | καλάθια, ο θώρακας του ανθρώπου, το ανθρώπινο σώμα εν γένει | ||
| καλαμάρ’ | μικρό δοχείο που περιείχε μελάνι για γράψιμο | κάλαμος | |
| Καλαντάρ’ | Γενάρη | ||
| Καλαντάρα | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάραν | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάρας | όνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα) | ||
| Καλαντάρ’ς | Γενάρης | ||
| καλαντι͜ακά | φρούτα της Πρωτοχρονιάς | ||
| Καλαντόβραδα | η βραδιά της Πρωτοχρονιάς | ||
| καλαντοκούρ’ | χοντρό κούτσουρο που καίγεται στην φωτιά κατά βάση το απόγευμα της Πρωτοχρονιάς | ||
| καλαντόνερον | σύμφωνα με το ομώνυμο έθιμο, το πρώτο νερό που έπαιρνε μια οικογένεια τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς από τη βρύση ή το πηγάδι από όπου προμηθευόταν το πόσιμο νερό της | ||
| καλαντόπιταν | πρωτοχρονιάτικη πίτα | ||
| Καλαντόφωτα | οι γιορτές της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, το δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα | ||
| καλαπαλούκια | σωρός αχρείαστων πραγμάτων, τσούρμο | kalabalık | |
| καλατσ̌εύ’ | μιλάω/ει, συνομιλώ/ει, συζητώ/άει | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| καλατσ̌εύ’ς | μιλάς, συνομιλείς, συζητάς | παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- | |
| καλλίον | (επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα | ||
| καλοδέχκεται | καλοδέχεται | ||
| καλομάνα | γιαγιά | ||
| καλομάναν | γιαγιά | ||
| καλομανίτσα | γιαγιάκα | ||
| καλοχάρετον | γεμάτος χάρη | ||
| καλοχρονίζ’ | μπαίνει στον καινούριο χρόνο με αισιοδοξία | ||
| καλοχτίζουμε | ξαναχτίζουμε | ||
| κάμαν | δίκοπο μαχαίρι | kama | |
| καμαρωμέντσαν | καλυμμένη με το νυφικό πέπλο | ||
| καματερόν | καματερό/ή, εργατικό/ή | ||
| καμίαν | ποτέ | ||
| κανάτι͜α | φτερά | kanat | |
| κανναβόπα | (υποκορ.) δεντρύλλια κάνναβης | ||
| κανναβόπον | (υποκορ.) δεντρύλλιο κάνναβης | ||
| καντζία | ψίχες από πυρηνόκαρπους ή άλλους σπόρους | ||
| κάντζ̌ι͜ας | γάντζοι • (μτφ.) νύχια | kanca<ganzo (βενετ.)<γαμψός ή ganskyos=κλαδί (πρωτοκελτικά) | |
| καντηλόπον | καντηλάκι | ||
| κάπ’ | κάπου | ||
| κάποθεν | από κάπου | ||
| καραβονένεν | πάνινο | ||
| καρακωμένον | μανταλωμένο, κλειδωμένο | ||
| καραντζόι | μεγάλο πλήθος (σαν τα μυρμήγκια) | karınca =μυρμήγκι | |
| καρή | γυναίκα, σύζυγος | karı | |
| καρίπ’κον | ξένο, μοναχικό, φτωχό, ανήμπορο | garip/ġarīb | |
| καρμαντζ̌ιωμέν’ | μπλεγμένοι μεταξύ τους | karmaç | |
| καρσ̌ί | απέναντι, αντικρυστά | karşı | |
| καρσ̌ί-καρσ̌ιά | κατάντικρυ, πρόσωπο με πρόσωπο | karşı karşıya | |
| καρσ̌ιλαμάν | αντικρυστός χορός | karşılama | |
| κάρτασ̌’ | αδελφέ! | kardeş | |
| κάρτον | τέταρτο της ώρας | quarto<quattuor | |
| καρυδί’ | καρυδιού | ||
| καρυδόπα | καρυδάκια | ||
| κασίκ’ | μάλλινη πλεχτή στενόμακρη γυναικεία ζώνη | ||
| κασ̌καρίκον | πάθημα συνήθως από απερισκεψία, αναποδιά | kaşkariko < κασκαρίκα < cascare | |
| κάτ’ | κάτι | ||
| κατέργαρον | κατεργάρης/α | ||
| κατηβαίν’ | κατεβαίνει | ||
| κάτ’ς | κάποιος/α | ||
| κατσ̌ά | κετσές, κιλίμι από πεπιεσμένο μαλλί | keçe | |
| κατσίν | πρόσωπο, μέτωπο | ||
| κατωκέρετσον | η κάτω κρούστα του ψωμιού | ||
| κεβτέν | κορμός | gövde | |
| κεζίν | είδος μεταξωτού υφάσματος | gezi | |
| κείμαι | κείτομαι, ξαπλώνω | ||
| κελέκ’ | κουδούνι | kalak | |
| κελέκ’ν | κουδούνι | kalak | |
| κεμεντζ̌έ | λύρα | kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) | |
| κεμεντζ̌έν | λύρα | kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) | |
| κερασινέσ’ | αυτό που είναι σχετικό με τον Ιούνιο | ||
| κερδαίνετε | κερδίζετε | ||
| Κερεκή | Κυριακή | ||
| κέσ’ | προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο | κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε | |
| κεσ̌έδες | γωνιές | köşe/gūşe | |
| κεσ̌έν | γωνία | köşe/gūşe | |
| κεσμέν | σύντομος κοφτός δρόμος | kesme | |
| κετσ̌έκ’ | ονομασία χορού | ||
| κηλαηδεί | κελαηδεί | ||
| ’κι | δεν | οὐκί < οὐχί | |
| κια | και βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! | και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή | |
| κιάν’ | και άνω, και εξής, και πέρα | ||
| κιντίν | απόγευμα, δείλι | ikindi | |
| κιόλα | κιόλας | ||
| κιουλιάχ’ | κωνικό χάρτινο καπέλο κεφαλής | külah/kulāh | |
| κισπετλής | λεβεντόκορμος, φιγουράτος | ||
| κιφάλ’ | κεφάλι | ||
| κιφάλια | κεφάλια | ||
| κιφάλ’ν | κεφάλι | ||
| κλαιχτά | κλαψιάρικα | ||
| κλειδώνω | κλείνω κτ με κλειδαριά, (αμτβ.) κλείνω, συναρμόζω, συμπλέκω | ||
| κλώσιμον | γύρισμα, επιστροφή, αντιστροφή | ||
| κλώσ̌κεται | (αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει | ||
| ’κλώσκουτον | (αμετάβ.) γύριζε, επέστρεφε | ||
| ’κοδεσπαινιακόν | παραδοσιακός χορός | ||
| κοκκία | σιτάρια, κόκκοι σιταριού | ||
| κολατί͜εις | κολάζεις | ||
| κολόθ’ | καρβέλι ψωμιού ή κεφάλι τυριού | ||
| κολτούκια | μασχάλες, άκριες/απόμεροι τόποι | koltuk | |
| κοντέσ’ | πανωφόρι της εποχής | ||
| Κοντού | μία από τις 4 ενορίες του χωριού Καπίκιοϊ της περιοχής Ματσούκας του Πόντου | ||
| ’κόπαν | (εκόπαν) κόπηκαν | ||
| ’κόπεν | (εκόπεν) κόπηκε | ||
| κοπή | ανοιγμένος δρόμος στο χιόνι | ||
| κοπήν | ανοιγμένος δρόμος στο χιόνι | ||
| κορόσ̌ι͜α | γρόσια, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών | kuruş < grosso < grossus | |
| κοροσ̌όπον | (υποκορ.) γρόσι, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών | kuruş < grosso < grossus | |
| κορτσόπον | κοριτσάκι | ||
| κορών’ | τυφλώνω/ει | ||
| κορωνίδ’ | ρόπτρο πόρτας | ||
| κοσμί’ | κόσμου | ||
| κόσ̌ος | τράγος • δυσκίνητος από την παχυσαρκία, αδρανής, νωθρός | koç | |
| κοσσάρας | (πληθ.) κότες, (γεν.) κότας, οι κλώσσες (ιδιωμ.Νικόπολης) | ||
| κότσ’ | φτέρνα | ||
| κοτσ̌ά | πολύ μεγάλο, τεράστιο | koca | |
| κοτσ̌άκαρη | μεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα | koça + karı | |
| κοτσ̌άκαρην | μεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα | koça + karı | |
| κοτσ̌αμάνον | τεράστιος, μεγαλόσωμος • γέρος | kocaman < koca + mān | |
| κοτσ̌ίκ’ | χοντρό πανωφόρι από δέρμα προβάτου, παχύ παλτό επενδυμένο με γούνα | gocuk < кожух | |
| κουβάρ’ | κουβάρι | ||
| κούδαν | κάρβουνα από κλαριά μισοκαμένα | ||
| κουθουρόπα | κεφάλια καλαμποκιού απογυμνωμένα | ||
| κουκούλ’ | σκούφος | ||
| κουκουλωμέντσα | κουκουλωμένη | ||
| κούκουρα-κούκουρα | σκυφτά-σκυφτά | ||
| κουκουρωτός | καμπουριαστός | ||
| κούλιπαν | φυλάκιο στο δημόσιο δρόμο | kulübe < kulbe < καλύβη | |
| κουμουλιάδαν | τριγωνικό σανίδωμα, αέτωμα στη μέση της στέγης του σπιτιού | cumulare | |
| κουμπάρ’σσα | κουμπάρα | compare<compater | |
| κουμπολέτσ̌εκον | άσπρη μαντήλα του κεφαλιού με ψιλές χάντρες γύρω | κόμβος + leçek < laçak | |
| κουντούρας | είδος υποδήματος | kundura<κόντουρος<κόθορνος | |
| κουραγμένον | σπασμένο, διπλωμένο | kırmak | |
| κουρεμέντσα | κουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής | ||
| κούρεψον | (προστ.) στήσε, τακτοποίησε, ρύθμισε | kurmak | |
| κουρόπον | μικρό κομμάτι κορμού δέντρου | ||
| κουσ̌λούκ’ς | ημέρας από το πρωί μέχρι το μεσημέρι | kuşluk | |
| κουτνίν | είδος χοντρού, στενού υφάσματος υφασμένου από βαμβάκι ή από βαμβάκι αναμεμειγμένο με μετάξι | kutnu/ḳuṭnī<qutn (قُطْن)=βαμβάκι | |
| κουτούζ’ | κούτσουρο | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτουζόπα | μικρά κούτσουρα | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτουζόπον | μικρό κούτσουρο | kütük < κῶδιξ (Nişanyan) | |
| κουτσ̌ίκια | μωρά, παιδάκια | küçük | |
| κουτσ̌ικόπα | μωρά, παιδάκια | küçük + -όπον | |
| κουφόπον | (υποκορ.) ξύλινο βαρέλι νερού | κόφος < κόφινος | |
| κόφκεται | κόβεται | ||
| κόφτουμε | κόβουμε | ||
| κοχλακίζ’νε | κοχλάζουν, βράζουν με κοχλασμό | καχλάζω | |
| κρά’ | (προστ.) κράτα, βάστα | ||
| κρατεί | κρατάει, βαστάει, στέκει, αντέχει | ||
| κρεβάτ’ν | κρεβάτι | ||
| κρεβατόπον | κρεβατάκι | ||
| κρεμαγμένα | κρεμασμένα | ||
| κρέν’ | θανατώνω/ει | ||
| Κρένασαν | (Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| Κρένασας | (γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους | ||
| κρι͜αούν | παγετός, πάχνη | kırağı < kiragu | |
| κρούγ’νε | χτυπούνε | κρούω | |
| κρούει | χτυπάει | κρούω | |
| κρυολογέματα | κρυολογήματα | ||
| κρύο̤ν | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κρύο̤ς | (ουσ.) κρύο, ψύχος | ||
| κυλίγουμες | κυλιόμαστε | ||
| κυλίουνταν | κυλιούνται | ||
| κυρικά | γονείς | ||
| κύρ’ν | κύρη, πατέρα | ||
| κυρού | πατέρα | ||
| κύρ’ς | κύρης, πατέρας | ||
| κωδώνια | κουδούνια | ||
| κωδωνίγματα | κουδουνίσματα | ||
| κωλέαν | κωλιά, κλωτσιά με τα πισινά | ||
| κωφού | κουφού | κωφός < κόπτω | |
| λάγγεμαν | πήδημα | लङ्घ (laṅgh) | |
| λαγήν’ | λαήνι, πήλινο δοχείο για υγρά και κυρίως για νερό | lagena < λάγυνος | |
| λαΐσ̌κεται | κουνιέται πέρα-δώθε | ||
| λάισμαν | κούνημα | ||
| λαλίαν | λαλιά, φωνή | ||
| λαλίας | λαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής | ||
| λαλλατσόπα | μικρά βότσαλα | λάλλη=βότσαλο | |
| λαλόπο | φωνούλα | ||
| λάμπαν | λάμπα πετρελαίου | ||
| Λαμπίκονος | (γεν.) Λάμπη | ||
| λαμπόπον | μικρή λάμπα πετρελαίου | ||
| λανάρ’ | οδοντωτό εργαλείο που χρησιμοποιούν αυτοί που ξαίνουν το μαλλί ή το βαμβάκι πριν το κλώσιμο· το αντίστοιχο μηχάνημα | λανάριος < lanarius | |
| λανάριγμαν | το ξάσιμο του μαλλιού | λανάριος < lanarius | |
| λάσκουμαι | περιφέρομαι, τριγυρίζω, περιπλανώμαι | ἀλάομαι/ηλάσκω | |
| λάσκουν | περιφέρονται, τριγυρίζουν, περιπλανώνται | ἀλάομαι/ηλάσκω | |
| λαφρά | ελαφρά | ||
| λαφράν | ελαφρά, πρόθυμα | ||
| λαφρόν | ελαφρύ | ||
| λαχουσ̌ήν | ψίθυρος, σιγανή ομιλία | ||
| λεγέν’ | λεκάνη | leğen < lagan ~ λεκάνη | |
| λέγ’νε | λένε | ||
| λεγνόν | λιγνό, λεπτό | ||
| λεγνοπίαστος | λυγερή, λεπτοκαμωμένη με λιγνή μέση (που μπορεί να πιαστεί εύκολα) | ||
| λελεύ’ | χαίρομαι/εται | ||
| λελεύω | χαίρομαι | ||
| ’λέπ’ | (ελέπ’) βλέπει/ω | ||
| ’λέπουμε | (ελέπουμε) βλέπουμε | ||
| ’λέπ’ς | (ελέπ’ς) βλέπεις | ||
| λετσ̌έκ’ | γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λετσ̌εκί’ | γυναικείου μαντιλιού που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λετσ̌εκόπον | (υποκορ.) γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου | leçek<laçak | |
| λεφτοκαρόπα | (υποκορ.) λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια | λεπτο- + κάρυον | |
| λεφτοκάρυ͜α | λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια | λεπτο- + κάρυον | |
| ’ληταρι͜άζ’νε | τυλίγουν σκοινί ή νήμα (σε κουλούρες) | εἰλητάριον < εἰλητός =τυλιγμένος | |
| λιαζίμ | απαραίτητο, αναγκαίο, χρήσιμο | lazım < lāzim | |
| ’λιάς | (ελιάς) λυπάσαι κπ/κτ, δείχνεις ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύεσαι | ἐλεέω-ἐλεῶ | |
| λιθάρ’ | λιθάρι, πέτρα | ||
| λιθάρι͜α | λιθάρια, πέτρες | ||
| λιπατόπον | (υποκορ.) γυναικείο ζιπούνι με φόδρα και λεπτό στρώμα βαμβακιού ραμμένο σαν τα παπλώματα | lubbade < lubbāda | |
| λογαρία | (η) λογαριασμός, (προστ.) λογάριασε | ||
| λογαρι͜άεις | λογαριάζεις, υπολογίζεις | ||
| λογαρίαν | λογαριασμός | ||
| λύκ’ | λύκοι/λύκου | ||
| λυκοκαλομάνα | προγιαγιά | ||
| λυκοτόπι͜α | λυκότοποι, μέρη που συχνάζουν λύκοι | ||
| λύκ’ς | λύκους | ||
| λώμαν | ρούχο | λῶμα/λωμάτιον | |
| μάγξουζ | επίτηδες, σκοπίμως | mahsus/maḫṣūṣ | |
| μαθάντς | μαθαίνεις | ||
| μαθεμένος | μαθημένος | ||
| μαϊτάπ’ | ειρωνεία | maytap<māh + tāb | |
| μακρά | (επιρρ.) μακριά, (επιθ.) μακρινά, απομακρυσμένα | ||
| μαναχ̌έσσα | μονάχη | ||
| μαναχόν | (έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά | ||
| μαναχός | μοναχός, μόνος | ||
| μάνι-μάνι | γρήγορα, βιαστικά | (di) mano (a) mano = από χέρι σε χέρι | |
| μανούται | μουτζουρώνεται με καπνιά, συνεκδ. μαυρίζει | ||
| μαντζίραν | γιαούρτι | macun | |
| μανωμένον | μουτζουρωμένο με καπνιά, συνεκδ. μαυρισμένο | ||
| μασ̌ίνα | γενικά η μηχανή/το μηχάνημα, αυτοκίνητο ή τρένο ή τρακτέρ | машина/μηχανή | |
| μαστραπόπον | (υποκορ.) μικρή μεταλλική, πήλινη ή και γυάλινη κανάτα | maşrapa/maşraba | |
| μασχαρείαν | αστείο, αστεϊσμός | maskara/masḫara | |
| μαυρομμάτι͜α | φασόλια μαυρομάτικα | ||
| μαύ’σσα | (μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη | ||
| μαύ’σσαν | (μαύρεσσαν) μαύρη, καημένη, δύστυχη | ||
| μέζιρεν | (αιτ. του μεζιρέ) εαρινός/φθινοπωρινός οικισμός μεταξύ ενός χωριού και του παρχαριού όπου εγκαθίσταντο προσωρινά κατά τους μήνες Μάιο και Σεπτέμβριο, κατά την άνοδο και την κάθοδο από το παρχάρι αντίστοιχα | mesire/masīre | |
| μεϊβεδικά | οπωρικά | meyve/mīve | |
| μέλ’ | μέλι | ||
| Μελιανάντων | (σημ. Çıralı) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου, το οποίο είχε 230 κατοίκους | ||
| μερέαν | μεριά | ||
| μερέας | μεριές | ||
| μερι͜άμ’ | πάντως, σε κάθε περίπτωση | ||
| μέρωμαν | ξημέρωμα | ||
| μὲσα | (τα) η μέση | ||
| μεσανύχτς | τα μεσανύχτα | ||
| μέσεν | μέση | ||
| μεσοχάμ’ | αποτελούσε το μοναδικό θερμαινόμενο δωμάτιο του σπιτιού, το καθιστικό, στο κέντρο του οποίου βρισκόταν ο χωνός | από το μέσον+χαμαί=κάτω, επί του εδάφους | |
| μετ’ | μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος) | ||
| μήνας | (τα) μήνες | ||
| μίαν | μια φορά | ||
| μίαν κι άλλο | άλλη μια φορά | ||
| μικρέσσα | μικρή, νεαρή | ||
| μικρέσσαν | μικρή | ||
| μινκίν | πιθανός τρόπος, δυνατότητα | mümkün/mumkin | |
| μιντζίν | μυζήθρα | ||
| μιντζόπον | (υποκορ.) μυζήθρα | ||
| μοθόπωρον | φθινόπωρο | ||
| μουν | μας | ||
| μουντζούναν | μάσκα | μουτσούνα<musona | |
| μουντζούνας | (ον. πληθ., τα) μάσκες | μουτσούνα<musona | |
| μουράτ’ | επιθυμία, πόθος | murat/murād | |
| μουράτι͜α | επιθυμίες, πόθοι | murat/murād | |
| μουσκαρόπον | μοσχαράκι | ||
| μούσταν | γροθιά | muşta/muşte | |
| μύραν | οσμή, μυρωδιά | ||
| μυτίν | μύτη | ||
| ’μώ | (επιφ.) εκδήλωση έκπληξης, θαυμασμού ή δυσφορίας, βρε! σε καλό σου! | γαμώ | |
| νασάν | χαρά σε | ||
| νασαχάτ’ | συμβουλή | nasihat<naṣīḥat | |
| ναφιλέν | μάταιο/α, ανώφελο | nafile/nāfile | |
| νέ | ούτε | ne | |
| νεγκάζ’ | κουράζω/ει | ||
| νέισα | τέλος πάντων, εν πάση περιπτώσει | neyse | |
| νέμουτλι | τι ευτυχία, τι καλά, μακάρι | ne mutlu | |
| ’νέσπαλεν | (ενέσπαλεν) ξέχασε | ||
| νέτεν | νιότη | ||
| νηγή | γη | ||
| νηγήν | γη | ||
| νουνί͜εις | σκέφτεσαι | ||
| ’ντες | (όντες) όταν | ||
| ντου | ότι, που, αυτό/ά που | ||
| νυφάδες | νύφες | ||
| νύφε | νύφη | ||
| νύφεν | νύφη | ||
| νύφες | νύφης | ||
| ξάι | καθόλου | ||
| ξαμμένον | πυρωμένο | ||
| ξαν | πάλι, ξανά | ||
| ξερά | ξεράσει, κάνει εμετό | ||
| ξέρ’νε | ξέρουν, γνωρίζουν | ||
| ξυλένεν | ξύλινο | ||
| όθεν | όπου, οπουδήποτε, σε όποιον | ||
| οικοκύρ’ | (ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες | ||
| οικοκύρ’ς | νοικοκύρης | ||
| οικοκύρτς | οικοκύρης | ||
| όλ’ | όλοι/ες/α | ||
| ολάν | βρε, βρε συ | ||
| ολήγορα | γρήγορα | ||
| οληγορείς | βιάζεσαι | γρηγορώ < ἐγρηγορῶ | |
| όλια | όλα | ||
| ολίγον | λίγο | ||
| όλιον | όλο, ολόκληρο | ||
| ολόγερα | ολόγυρα | ||
| ολόγ̆ερα | ολόγυρα | ||
| ολόρθα | εντελώς όρθια, ευθυτενώς | ||
| ολοχρονία | όλο το χρόνο | ||
| όλτς | όλους | ||
| ομάλ’ | ομαλό, ευθεία, πεδιάδα, ονομασία ποντιακού χορού | ||
| ομμάτι͜α | μάτια | ||
| ομμάτ’ν | μάτι | ||
| ομματόπα | ματάκια | ||
| ομοι͜άζ’ | ομοιάζει, μοιάζει | ||
| ομούτ’ | ελπίδα | umut | |
| όνεμα | όνομα | ||
| όνεμαν | όνομα | ||
| όντα | όταν | ||
| όνταν | όταν | ||
| οξέας | οξιές | ||
| οξ̌ικέσ’ | έξω εκεί πέρα | ||
| οξ̌ωκά | έξω | ||
| οπέρ’σ’ | πέρυσι | ||
| οπίσ’ | πίσω | ||
| ορμάν’ | δάσος | orman | |
| ορμίν | ρυάκι, ρεματιά | ||
| ορταλούκ’ | περιβάλλον, ύπαιθρος | ortalık | |
| ορτάρ’ | μάλλινη κάλτσα | ἀορτήρ | |
| ορτάρι͜α | μάλλινες κάλτσες | ἀορτήρ | |
| οσπίτ’ | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οσπίτι͜α | σπίτια | hospitium<hospes | |
| οσπιτι͜ανοί | οι του σπιτιού, οικείοι | hospitium<hospes | |
| οσπιτι͜ανούς | οι του σπιτιού, οικείοι | hospitium<hospes | |
| οσπίτ’ν | σπίτι | hospitium<hospes | |
| οτά | δωμάτιο | oda | |
| οτότε | τότε | ||
| ουλονών | ολωνών | ||
| ουράδ’ | ουρά | ||
| ουράδι͜α | ουρές | ||
| ους | ως, μέχρι | ||
| ούσνα | μέχρι που, έως ότου | ||
| οφετιζ’νόν | φετινός/ό | ||
| οφέτος | φέτος | ||
| οφίδ’ | φίδι | ||
| οφιδί’ | φιδιού | ||
| οψέ | χθες | ||
| πα | πάλι, επίσης, ακόμα | ||
| πάγ’νε | πηγαίνουν, έφυγαν, πάνε | ||
| πάγω | πηγαίνω, πάω | ||
| παίγνιας | παιδιά, παιχνίδια, μουσικά όργανα | ||
| παιδάντ’ | παιδιά αγόρια | ||
| παιδάς | παιδί, νέος άντρας | ||
| παιδί’ | παιδιού | ||
| παιδία | παιδιά | ||
| παΐρ’ | πλαγιά βουνού, άδενδρη κατωφέρεια | bayır | |
| παίρ’ | παίρνω/ει | ||
| ’παίρ’να | (επαίρ’να) έπαιρνα | ||
| παίρουμ’ | παίρνουμε | ||
| παίρτς | παίρνεις | ||
| παίρω | παίρνω | ||
| πακλαεύ’ | καθαρίζω/ει, μτφ. εξοντώνω/ει, εξαφανίζω/ει | paklamak<pāk / pāvaka | |
| παλάλα | τρελή | ||
| παλέν | παλιό/ά | ||
| ’πάν’ | (απάν’) πάνω | ||
| παντέρας | σημαίες που υψώνονται ως ιδιαίτερο διακριτικό παρουσίας | bandiera | |
| πάππο | παππούς | ||
| πάππον | παππούς | ||
| παρά | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παραβραδι͜άσ̌κεται | νυχτώνεται, τον βρίσκει το βράδυ | ||
| παρακαμίν | πέτρινη περίμετρος του τζακιού | ||
| παράν | λεφτά, το χρήμα | para/pāre | |
| παράχτρατα | εκτός δρόμου | ||
| παρέ | τουλάχιστον, σε κάθε περίπτωση, μόνο | bari/bārī | |
| παρέξ’ | παρεκτός, με εξαίρεση | ||
| παρτσ̌άδας | κομμάτια | parça/pārçe | |
| παρχάρ’ | ορεινός τόπος θερινής βοσκής | ||
| παρχαρί’ | θερινού βοσκότοπου (παρχαριού) | ||
| πασ̌ά | πασά (βαθμός ή τίτλος τιμητικός ανώτατου πολιτικού ή στρατιωτικού επί Οθωμ. Αυτοκρατορίας), (καθομ.) άρχοντα, τιμητική προσφώνηση μεγαλύτερου αδελφού | paşa | |
| πασ̌κεί | μπας και είναι, μήπως είναι | πᾶς καί ἔνι | |
| πασ̌τάν | ολωσδιόλου, εντελώς | baştan | |
| πατείς | πατάς | ||
| πέ’ | (προστ.) πες | ||
| πεγάδ’ | βρύση | ||
| πεθερ’κά | πεθερικά | ||
| πέκια | ίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) | belki (αραβ. bel+ περσ. ki) | |
| ’πέρεν | (επέρεν) πήρε | ||
| περισσόν | περίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό | ||
| ’πέσ’ | (απέσ’) μέσα | ||
| πετσίν | δέρμα, τομάρι | ||
| πινιάκ’ | ξύλινο πιάτο | ||
| πίν’ν’ | πίνουν | ||
| πιρνά | πρωί, πρωινιάτικα, αύριο | ||
| πιρνόν | πρωί | ||
| πισκίλ’ | φούντα, θύσανος (φεσιού) | püskül | |
| πίστ’ν | πίστη | ||
| πλακίν | λίθινη πλάκα • αβαθές σκεύος μαγειρέματος | ||
| πλακόπον | μικρή λίθινη πλάκα, μικρό αβαθές σκεύος μαγειρέματος | ||
| πλάν | πλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα | ||
| πλέκ’ | πλέκει | ||
| πλέο̤ν | πλέον, περισσότερο | ||
| πλερώντς | πληρώνεις, εκπληρώνεις | ||
| πλουμία | κεντητά ή ζωγραφιστά διακοσμητικά σχέδια, μτφ. στολίδια | pluma | |
| πλουμιστά | στολισμένα, διακοσμημένα με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμα | pluma | |
| πλουμιστόν | στολισμένο, διακοσμημένο με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμο | pluma | |
| πλυμίν | χόρτα διάφορα και λαχανικά βρασμένα και προσφερόμενα ως τροφή στις αγελάδες, μτφ. το νερουλό και άνοστο φαγητό | ||
| πόδαν | ίχνος, πατημασιά, βήμα | ||
| ποδάρ’ | πόδι | ||
| ποδαρέας | πατημασιές, χνάρια | ||
| ποδάρι͜α | πόδια | ||
| ποδαρόπα | ποδαράκια | ||
| ποδεδίζ’ | (ενεργ. και μέση) χαίρομαι/εσαι, απολαμβάνω/ει, προσκυνώ/άει | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| ποδεδίζω | (ενεργ. και μέση) χαίρομαι, απολαμβάνω, προσκυνώ | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| ποδεδίζω σε | να σε χαρώ | από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) | |
| πόι | ύψος, μπόι (ανάστημα) | boy | |
| ’ποίκεν | (εποίκεν) έκανε, έφτιαξε | ποιέω-ῶ | |
| ποίος | (ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος | ||
| ποίστεν | (προστ.) κάντε, φτιάξτε | ποιέω-ῶ | |
| πολλά | (επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ | ||
| Ποντίλας | (σημ. Güzelce, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| ποπά | παπά | ||
| ποροζάν’ | σάλπιγγα | borazan<boru & -zen | |
| ποροζάν’ν | σάλπιγγα | borazan<boru & -zen | |
| πορπατεί | περπατάει | ||
| πορπατείτε | περπατάτε | ||
| πορπατούμε | περπατάμε | ||
| πορπατούν | περπατούν | ||
| πόρτας | (ονομ.πληθ.) πόρτες | porta | |
| πορτοκαλόπον | πορτοκαλάκι | ||
| ποστάν’ | λαχανόκηπος • καρπούζι | bostan < būstān | |
| ποτάμ’ | ποτάμι | ||
| πούγιρ πακαλούμ | (έκφ.) ιδού! ορίστε! | buyur bakalım | |
| πουδέν | πουθενά | ||
| πουίκ’ | μουστάκι | bıyık | |
| πουλούλ’ | πιθάρι, πιθαριά (ως μονάδα μέτρησης όγκου) | ||
| πουτσή | κόρη, νέα κοπέλα | ||
| πράβο | μπράβο | ||
| πράττ’ | πρέπει, ταιριάζει, αρμόζει, αξίζει σε κπ | ||
| πρε | βρε | ||
| πρέπ’ | ταιριάζει/ω | ||
| πριχού | προτού | ||
| προζύμ’ | προζύμι, μαγιά | ||
| προκομμέντσα | προκομμένη | ||
| πρόσωπος | πρόσωπο | ||
| προφτάν’ν’ | προφταίνουν | ||
| ρακάν’ | γήλοφος | rak’ani ≈ რქა (rka=κέρας) | |
| ρακίν | αλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση φρούτων ή στεμφύλων φρούτων | rakı/ˁaraḳī | |
| ράμμαν | χοντρή κλωστή, αρμαθιά καπνών περασμένα σε χοντρή κλωστή | ||
| ραφίδι͜α | κλωστές, νήματα | ||
| ραχάτ’ | ανάπαυση, άνεση | rahat/rāḥat | |
| ραχ̌ία | ράχες, βουνά | ||
| ρι͜άστι͜α | τυχαία, συμπτωματικά | rast/rāst | |
| ριζόπο | ριζούλα | ||
| ρούζ’ | πέφτει, ρίχνει, μτφ. αναλογεί | ||
| ρούζω | πέφτω, ρίπτω | ||
| Ρουσίαν | Ρωσία | ||
| ρούσικον | ρώσικο | ||
| ’ρ’ται | (έρ’ται) έρχεται | ||
| ρωθώνια | ρουθούνια | ||
| ’ς | (ας) από | ||
| σάγκαν | κλειδαριά, αμπάρα | stànga | |
| σάγκι | λες και, σαν να | sanki | san + ki | |
| σ̌αλβάρ’ | σαλβάρι, φαρδύ παντελόνι που φορούσαν παλιά άνδρες και γυναίκες | şalvar < şelvār | |
| σ̌αλένεν | μάλλινο, από εγχώριο σάλι | şal < şāl + -ένεν | |
| σ̌αλόπον | (υποκορ.) σάλι, εσάρπα, γενικά είδος μάλλινου ύφασματος | şal < şāl | |
| σαντζ̌ήν | κοιλόπονος, σφάχτης | sancı | |
| σάπρην | υπομονή | sabır<ṣabr | |
| σαρπίν | σιλό, αποθήκη σιτηρών | σάρπη, σάρπος | |
| σαχτάρ’ | στάχτη | στάχτη<στάζω | |
| σαχτάρι͜α | στάχτες | στάχτη<στάζω | |
| σείουν | σείονται | ||
| σ̌εκέρι͜α | ζαχαρένια, γλυκά | şeker < şakar (περσ.) < śakkharā (οψ. σανσκ.) < śárkarā (σανσκριτ.) | |
| σελέν’ | λαγκάδι, λαγκαδιά | ||
| σελιάμ’ | χαιρετισμό | selam < selām | |
| σεπεπί | εξαιτίας, λόγω, εξ αφορμής | sebep/sebeb | |
| σ̌εριτόπα | (υποκορ.) ταινίες μεταξωτού ή χρυσοΰφαντου υφάσματος που ράβονται στις στολές, στα πηλήκια, στα καπέλα κλπ. ως διακοσμητικό ή διακριτικό | şerit < şerīṭ | |
| σ̌ερπέτ’ | γλυκό, γλύκα | şerbet/şarbat | |
| σιβρίν | μυτερό, αιχμηρό | sivri | |
| σιλιαχλούκ’ | φαρδιά, πολυεπίπεδη δερμάτινη ζώνη που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά όπλων όπως πιστόλια και μαχαίρια | silahlık < silāḥ | |
| σιλίκ’ | ανεπαίσθητος αέρας, αύρα του βουνού | silik | |
| σιμά | κοντά | ||
| σίνος | σε ποιού; | σε τινός | |
| σίτα | καθώς, ενώ | σόταν<εις όταν | |
| σιφτέν | πρώτα, αρχικά | siftah/istiftāḥ | |
| σκαμνόπον | σκαμνάκι | ||
| σ̌κεπαγμένος | σκεπασμένος | ||
| σ̌κοινία | σχοινιά | ||
| σκολείον | σχολείο | ||
| σκουλλόπα | (υποκορ.) δεμάτια από λινάρι ή μαλλί, τούφες, τσουλούφια | σκόλλυς + -όπον | |
| σ’κούμες | σηκωνόμαστε | ||
| σ’κούσαι | σηκώνεσαι | ||
| σ’κούσ’νε | σηκώνεστε | ||
| σ’κούται | σηκώνεται | ||
| σκουτούλαν | ευωδία | ||
| σοι | στους/στις, τους/τις | ||
| σοϊλιατεύ’ | κάνω/ει κάποιον να μιλήσει, αναγκάζω/ει κάποιον να μιλήσει/ομολογήσει | söyletmek | |
| σ̌ονλίκ’ | χαρά, ψυχαγωγία, αυτό που δίνει χαρά | şenlik | |
| σοούντα | εν τέλει, στην τελική | sonunda | |
| σ̌ορνεύκεται | χοροπηδά από χαρά | ||
| σουμά | κοντά | ||
| σουν | σας | ||
| σπαρέλ’ | μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους | spalliera | |
| σπαρέλ’ν | μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους | spalliera | |
| ’σπιτί’ | σπιτιού | hospitium<hospes | |
| σπιχτά | σφιχτά | ||
| στά | (προστ.) στάσου | ||
| στακάν’ | ποτήρι | стакан | |
| σταλιχωμένον | (για δέρμα ζώου) τεντωμένο και αλατισμένο για να στεγνώσει | ||
| στάμαν | αρχές (μήνα/έτους) | ||
| σταμπόλια | μακρουλά και χοντρά φασόλια • κορόμηλα που ήρθαν από την Πόλη | ||
| στέβος | στέγη, σκεπή | ||
| στέκ’ | στέκεται | ||
| στέκ’νε | στέκουν | ||
| στενά | στενά • μτφ. ευρωπαϊκό κουστούμι | ||
| στέρι͜α | ακλόνητα, σταθερά, σιγά, αργά και καθαρά | ||
| στέρι͜α-στέρι͜α | σταθερά, σιγά-σιγά | ||
| στοιβαδέαν | στοίβα | ||
| στουδι͜άτ’κον | κοκκαλάτο | ||
| στουράκ’ | ξύλινη ράβδος, μπαστούνι | στυράκιον < στύραξ | |
| στουρακέαν | ραβδιά, μπαστουνιά | στυράκιον < στύραξ | |
| στράταν | δρόμο | ||
| στράτας | (ονομ.) δρόμοι, (αιτ.) δρόμους | ||
| στρατόπον | δρομάκι | ||
| στυπάπι͜α | αυτά που έχουν ξινή γεύση | ||
| συνέλ’κος | συνομήλικος | ||
| σύννυχτα | με τη νύχτα, πριν ξημερώσει | ||
| σύρ’ | σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει | ||
| σ̌ύριγμαν | σφύριγμα | σῦριγξ | |
| σ̌υρίγματα | σφυρίγματα | σῦριγξ | |
| σύρτεν | (η) σύρτης, (προστ.) (β’ πληθ.) σύρετε, τραβήξτε, ρίξτε | ||
| συφτάνω | προφταίνω, ευκαιρώ | ||
| σ’χωρεμέντσα | συγχωρεμένη, μακαρίτισσα | ||
| σ’χωρεμέντσαν | συγχωρεμένη • μακαρίτισσα | ||
| σ’χωρούν | συγχωρούν | ||
| ταλεύ’ | ορμώ/άει, χιμώ/άει, βυθίζομαι/εται | dalmak | |
| ταράζ’νε | αναμιγνύουν, ανακατεύουν, μπλέκουν | ταράσσω | |
| ταραπουλούσ’ | μεταξωτό ζωνάρι το οποίο στην ύφανσή του έβγαζε κάθετες και οριζόντιες ραβδώσεις με αποτέλεσμα να σχηματίζεται καρό | Ṭarābulus<Τρίπολις [η Τρίπολη του Λιβάνου φημιζόταν ιστορικά για την παραγωγή μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο αλλά και νωρίτερα, στη μεσαιωνική εποχή] | |
| ταρνακότσ’ | παιχνίδι στο οποίο ο παίχτης βαδίζει στο ένα πόδι κρατώντας μετέωρο το άλλο, κουτσό | ||
| ταρούλια | λεπτά βλασταράκια | ||
| τάτι͜α | παλάμες | ||
| ταχά | επιφώνημα δυσφορίας, ε, λοιπόν | ||
| τεά | τάχα, δήθεν, υποτίθεται | deyü (οθωμ. περιόδου) | |
| τεγμέ | δύσκολα, σπανίως | αγν. ετυμολ. | |
| τεζπίχ’ | κομπολόι | tesbih/tasbīḥ | |
| τέκ’ | μόνο, ένα, μοναδικό | tek | |
| τελείωσην | τέλος | ||
| τελέν’ | (μεταβ.) τελειώνω/ει κτ | ||
| τελίκανλης | νέος, λεβέντης | delikanlı | |
| τεμέκ | ώστε, δηλαδή | demek | |
| τεμέλ’ | θεμέλιο | ||
| τεμιρτσ̌ής | σιδηρουργός | ||
| τερεί | κοιτάει | ||
| τερείς | κοιτάς | ||
| τέρεν | (προστ.) κοίταξε | ||
| τερι͜αζήν | ζυγαριά | terazi < tarāzū < tarāzūk | |
| τερνέκ’ | (παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση | dernek | |
| τερούμ’ | κοιτάμε | ||
| τερούμε | κοιτάμε | ||
| τερούνε | κοιτούν | ||
| τερώ | κοιτώ | ||
| τεφτέρ’ | σημειωματάριο, τετράδιο | defter < daftar < διφθέρα | |
| τηνάν | αυτόν/ην που | ||
| τιδέν | τίποτα | ||
| τίκια | στητά | dik | |
| τικιάνια | μαγαζιά, υπαίθριοι πάγκοι | dükkan < dukkān | |
| τίναν | ποιον/α | ||
| τιρτεύ’ | σκουντάω/ει κπ, τσιγκλάω/ει κπ, προκαλώ/ει κπ | dürtmek | |
| τιρτεύ’ς | σκουντάς κπ, τσιγκλάς κπ, προκαλείς κπ | dürtmek | |
| τιρτμέν | σπρωξιά, τσιμπιά, σκούντημα για εγρήγορση | dürtme | |
| τιτρεμέν | ο χορός Σέρα (Ζερζελίδης) | ||
| ’το | αυτό, το (προσωπική αντωνυμία) | ||
| τοζλούκια | γκέτες, περικνημίδες | tozluk | |
| τοζούται | σκονίζεται | toz | |
| τολάπ’ | ντουλάπι | dolap/dūlāb | |
| τολαπόπον | ντουλαπάκι | dolap/dūlāb + -όπον | |
| τοπλαεύκουν | μαζεύονται, συγκεντρώνονται | toplamak | |
| τουβαρί’ | ντουβαριού, τοίχου | duvar/dīvār | |
| τουβραδί’ | κατά το βράδυ, τις απογευματινές ώρες | του βραδί(ου) | |
| τουλουμτζ̌ής | ο οργανοπαίκτης του άσκαυλου (τουλούμ’ ή αγγείον) | tulumcı < tulum =δερμάτινη τσάντα | |
| ’τούλωσαν | ησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα | τυλώ | |
| τουν | τους | ||
| τουρουλεύ’ | χαλαρώνει, γαληνεύει, καταλαγιάζει | durulmak | |
| τραγωδόπον | τραγουδάκι | ||
| τράμερα | τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, όλη η γη | τέτρα + μέρη | |
| τρανά | μεγάλα | ||
| τρανέσσα | μεγάλη | ||
| τρανόν | μεγάλος | ||
| τρανύν’ | μεγαλώνω/ει, αναθρέφω/ει | τρανόω-ῶ | |
| τρανύντς | μεγαλώνεις, αναθρέφεις | τρανόω-ῶ | |
| τρανύτερα | μεγαλύτερα | ||
| τραπέζ’ | τραπέζι | ||
| τραπεζαίο̤ν | πατάρι στη μέση και στο πλάτος του σπιτιού, στη βάση του αετώματος της στέγης | ||
| τραπεζί’ | τραπεζιού | ||
| τρείοι | τρεις | ||
| τρέχ’νε | τρέχουν | ||
| τρί’ | τρεις | ||
| τριγών’ | φυλαχτό τριγωνικού σχήματος περιέχων γραμμένες προσευχές για προστασία αυτού που το φορούσε | ||
| τριλάγγεμαν | χοροπήδημα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) | τρις + लङ्घ (laṅgh) | |
| τριλαγγέματα | χοροπηδήματα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) | τρις + लङ्घ (laṅgh) | |
| τρυγόναν | το πουλί τρυγόνι, χαϊδευτική προσφώνηση γυναίκας | τρυγών < τρύζω | |
| τρώγ’νε | τρώνε | ||
| τρώγουμε | τρώμε | ||
| τσ’ | (ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός; | ||
| τσ̌αΐρ’ | λιβάδι | çayır | |
| τσ̌ακάντζον | (προστ.) σύρε κατά γης | ||
| τσ̌ακλίζ’νε | κάνουν κρότο βιαίως, βροντούν με κεραυνό, λάμπουν δυνατά | ||
| τσακώνει | σπάει, θραύει, τσακίζει | ||
| τσακών’νε | σπάνε, θραύουν, τσακίζουν | ||
| τσαλιμένεν | πήλινο | ||
| τσ̌αλκούγια | μουσικά όργανα | çalgı | |
| τσ̌αλκουτσ̌ής | οργανοπαίκτης | çalgıcı | |
| τσ̌αμίντζ̌ι͜α | σταφίδες | չամիչ (chamich), πιθ. εκ του περσ. کشمش (keshmesh) | |
| τσ̌αναβάρ’ | θηρίο, τέρας, μτφ. παλληκάρι | canavar/cānāver | |
| τσ̌αναβάρι͜α | θηρία, τέρατα, μτφ. παλληκάρια | canavar/cānāver | |
| τσ̌ανκέσ̌’ | μαρτυρικό θύμα | ||
| τσ̌άνουμ | ψυχή μου, αγαπημένε/η μου | canım<can/cān | |
| τσ̌άπας | παλαμάκια | ||
| τσ̌άπουλας | ανδρικά υποδήματα | çapul | |
| τσ̌αρέν | τρόπος, λύση, θεραπεία | çare/çāre | |
| τσ̌αρούχ̌ια | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌αρούχ̌ι͜α | δερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές | çarık | |
| τσ̌άρχαν | τροχό, κύκλο, (μεταφ.) το ροδάνι του αργαλειού ή τον τροχό του νερόμυλου, (ως επιρρ.) κυκλικά | çark<çarḫ(چرخ)<çakrá (चक्र) | |
| τσατσόπον | ξερόκλαδο θάμνων, φρύγανο | ||
| τσ̌εχέλτς | άπειρος, ανώριμος, άβγαλτος | cehil/cehl | |
| τση | της | ||
| τσιλίδ’ | πυρωμένο κάρβουνο εστίας | ||
| τσιλίδι͜α | πυρωμένα κάρβουνα εστίας | ||
| τσιλιδόπα | (υποκορ.) πυρωμένα κάρβουνα εστίας | ||
| τσ̌ίλικον | καινούριο, γυαλιστερό | çil + -ικος | |
| τσ̌ιμενόπον | γρασίδι, λιβάδι | çimen | |
| τσ̌ιμπίσ̌ι͜α | κωμικά σκετς | ||
| τσινίζ’νε | κλαίνε σιγανά | ||
| τσιπρωμένον | ζαρωμένο, σταφιδιασμένο | ||
| τσίρι͜α | αποξηραμένα φρούτα/καρποί | çir | |
| τσιρμουλίζ’νε | τσιμπάνε | ||
| τσιρόπα | (υποκορ.) αποξηραμένα φρούτα/καρποί | çir | |
| τσίταν | μικρό κομματάκι | ||
| τσ̌ιτσ̌άκ’ | άνθος, λουλούδι | çiçek | |
| τσ̌ιτσ̌άκια | άνθη, λουλούδια | çiçek | |
| τσ̌ιτσ̌ακόπο | (υποκορ.) άνθος, λουλούδι | çiçek | |
| τσίχαρον | τσιγάρο | ||
| τσ̌ιχρίτες | ακρίδα, γρύλλος | ծղրիդ (Dzghrit) | |
| τσ̌οάπ’ | απόκριση, αναφορά | cevap/cevāb | |
| τσουκαλάς | αυτός που κατασκευάζει τσουκάλια (πήλινα μαγειρικά σκεύη) | ||
| τσουκάλια | τσουκάλια, πήλινα σκεύη, στα οποία τοποθετούμε φαγητό ή και το μαγειρεύουμε | ||
| τσουπαδικά | καλαμποκίσια | ||
| τσουπία | βελόνες ραψίματος | ||
| τσουπωμένον | κλεισμένο/η | ||
| τσοχοσ̌άλβαρα | σαλβάρια από τσόχα | çuha < çūḫa + şalvar < şelvār | |
| τυλίζ’ | τυλίγω/ει | ||
| τυρι͜αννί͜εις | τυραννάς, ταλαιπωρείς | ||
| τυρομίντζ’ | τυρομυζήθρα | ||
| υεία | υγεία | ||
| ύλαξεν | γάβγισε | ||
| υπαντρεμένον | παντρεμένο | ||
| υστερνά | κατοπινά, τελευταία | ||
| υστερνοπαίδ’ν | τελευταίο παιδί | ||
| φαγίεται | τρώγεται | ||
| φάζ’ | ταΐζω/ει | ||
| φαϊτι͜άν | ωφέλεια | fayda < fāʾide | |
| φαλλάρ’ν | φελλός | ||
| Φαργανάντων | (σημ. Güzelyayla) χωριό της Ματσούκας του Πόντου | ||
| φαρδέα | φαρδιά | ||
| φεγγίτεν | φεγγίτη, άνοιγμα στη στέγη σπιτιού για να εισέρχεται το φως, φωταγωγός, λυχνία | ||
| φέγγος | φεγγάρι | ||
| φενέρι͜α | φανάρια, μικρά παλιού τύπου φωτιστικά | fener < φανάριον < φανός | |
| φέρεν | (προστ.) φέρε | ||
| φέσ’ | φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα | fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) | |
| φεσατλούκ’ | ανησυχία από φόβο, αναστάτωση | fesatlık<fesād | |
| φέσ’ν | φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα | fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) | |
| φιτίλ’ν | φιτίλι | ||
| φλανόπα | ντουλαπάκια εντοιχισμένα | ||
| φλανόπον | ντουλαπάκι εντοιχισμένο | ||
| φοβεροί | φοβεροί, επικίνδυνοι | ||
| φογάσαι | φοβάσαι | ||
| φογάσ’νε | φοβάστε | ||
| φογούμαι | φοβάμαι | ||
| φοράς | φορές | ||
| φορεμένος | ντυμένος | ||
| φορτούμαι | φορτώνομαι | ||
| φοτάν | μέρος γυναικείας ενδυμασίας που έμπαινε πάνω από το λαχόρι, το ζωνάρι το οποίο έδεναν οι γυναίκες τριγωνικά στη μέση τους πάνω από τη ζιπούνα, γεν. ποδιά | futa | |
| φούνταν | χρηματοσακούλα | ||
| φουρνί’ | φούρνου | ||
| φούρνικα | καλαμποκίσια αλεύρια, οι σπόροι του καλαμποκιού φουρνίζονταν πρώτα για να ψηθούν και να ξεραθούν και αφού αλέθονταν και κοσκινίζονταν προέκυπτε το φούρνικο το αλεύρι | ||
| ’φτά’ | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | ||
| ’φτάγ’νε | (ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε | εὐθειάζω | |
| ’φτάει | (ευτάει) κάνει, φτιάχνει | εὐθειάζω | |
| ’φτάμε | κάνουμε, φτιάχνουμε | εὐθειάζω | |
| ’φτάς | (ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις | εὐθειάζω | |
| ’φτάω | (ευτάω) κάνω, φτιάχνω | εὐθειάζω | |
| φτερόπα | φτεράκια | ||
| φώσ’ | φως | ||
| φωταχτέραν | απαστράπτουσα, λαμπερή, μτφ. όμορφη | ||
| φωτίζ’ | φωτίζω/ει | ||
| φωτίζουμε | ραντίζουμε με αγιασμό | ||
| χαβεσλούκ’ | πόθος, επιθυμία, γούστο | heveslilik | |
| χάζ’ | ευχαρίστηση | haz/haz | |
| χαϊβάνια | ζώα | hayvan<ḥayvān | |
| χαΐν’κα | σκληρόκαρδα, άπονα, άγρια | hain/ḫāʾin | |
| χ̌αίρεσ’νε | χαίρετε | ||
| χ̌αίρουν | χαίρονται | ||
| χαΐρ-χαπέρ’ | τι συμβαίνει; τί νέα; | hayır haber | |
| χαλαλοήν | σάλαγος, οχλοβοή | ||
| χαλάνουμε | χαλάμε, καταστρέφουμε | ||
| χαλάνω | χαλάω, καταστρέφω | ||
| χάλιαμ | μέχρι εκείνη την ώρα, μέχρι τώρα, ακόμα | hâlâ<ḥālā | |
| χαλκοτσούκ’ | χάλκινη στάμνα (εκ του χαλκός+ ιταλ. zucca) | χαλκός+ ιταλ. zucca | |
| χαμαιλέτας | νερόμυλου | ||
| χαμαιλέτεν | νερόμυλο | ||
| χαμάν | αμέσως, ευθύς, μονομιάς | hemen/hemān | |
| χαμούχταν | αγριοφράουλα | ||
| χαντυλλι͜άγουνταν | γαργαλιούνται, μτφ. θαμπώνονται | ||
| χαπέρ’ | είδηση, νέο | haber/ḫaber | |
| χαράν | γάμος | ||
| χάρ’σο | (προστ.) χάρισε | ||
| χαρτόπα | χαρτάκια | ||
| χάρτσ̌ι͜α | συμπληρωματικά ή διακοσμητικά σιρίτια που χρησιμοποιούνται κατά το ράψιμο ρούχων | harç<ḫarc | |
| χατίρι | χάρη, σεβασμός, υπόληψη | hatır/ḫāṭir | |
| χ̌ειμωνάπι͜α | αχλάδια σκληρά το φθινόπωρο που συλλέγονται και τον χειμώνα ωριμάζουν • τα δέντρα αυτά | ||
| χ̌ειμων’κόν | χειμώνα | ||
| χ̌ειμων’κόντς | χειμώνας | ||
| χ̌ειμων’κούς | χειμώνες | ||
| χεμ | και, επίσης, ταυτόχρονα | hem | |
| χ̌έρ’ | χέρι | ||
| χ̌έρα | χήρα | ||
| χ̌ερί’ | χεριού | ||
| χ̌έρ’ν | χέρι | ||
| χ̌ερόπον | χεράκι | ||
| χ̌εροφιλέματα | χειροφιλήματα | ||
| χ̌ιονί’ | χιονιού | ||
| χορεύ’ | χορεύω/ει | ||
| χορολαγγευτά | χοροπηδηχτά | ||
| χορόντας | (ονομ. τα) χοροί, (αιτ.) χορούς | ||
| χουλέν’ | ζεσταίνει, θερμαίνει | χλίω/χλιαίνω | |
| χουλι͜αρέαν | κουταλιά | κοχλιάριον | |
| χουλιασέα | ζεστασιά | χλίω/χλιαίνω | |
| χουλιασέγια | ζεστασιά | χλίω/χλιαίνω | |
| χουρμαδόπα | μικροί χουρμάδες | hurma < ḫurmā | |
| χοχόλια | σκουπίδια | ||
| χρεμέν’ | χρεωμένοι | ||
| Χριστουγεννάρ’ς | ο μήνας Δεκέμβριος | ||
| χτήνια | αγελάδες | ||
| χωνοκέφαλον | η πάνω μεριά του χωνού (εστίας) | χῶνος < χόανος + κεφαλή | |
| χωνόν | εστία, χωνευτήρι | χῶνος < χόανος | |
| χωνός | εστία, χωνευτήρι | χῶνος < χόανος | |
| χώρας | ξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς | ||
| χωράφ’ | χωράφι | ||
| χωρί’ | χωριού | ||
| χωρία | χωριά | ||
| ψ̌η | ψυχή | ||
| ψ̌ήα | ψυχές, η περιοχή του στέρνου, τα εσώψυχα | ||
| ψηλέσσα | ψηλή | ||
| ωβά | αβγά | ||
| ωμία | ώμοι | ||
| ωμίν | ώμος | ||
| ώρας | ώρες | ||
| ωρι͜άγεται | προσέχεται, φυλάσσεται, επιβλέπεται | ὠρεύω/ὡραίω-ὠρέω | |
| ώσνα | έως ότου, μέχρι να | ||
| ωτίν | αυτί |
