.
.
Το Καλαντόνερον

Κεφάλαιο 1

-Σοφία, ρίζα μ’, είπεν ση θεγατέραν ατ’ς, δὼμα την εβζάν. Ακεί σο χωνοκέφαλον, σου τουβαρί’ το τολαπόπον κέσ’ εθαρρώ εσέγκα το τουβραδί’. Ας άφτω το λαμπόπον κι εσύ φέρεν απέσ’ έναν επ’ εγ̆είνα τα ξερά τα κουτουζόπα, ας σο ξεραντέρ’ αφκά, ας βάλουμε απάν’. Ο χωνός εμουν επεβόρρωσεν κι απόψ’, άμον ντ’ ομοι͜άζ’, θ’ αγιαζλαεύ’ και τα κουτσ̌ικόπα πα ερρίγασαν, βά’ εμέν τη μαύ’σσαν! Τ’ απάν’ ατουν εκοσσαρίασεν. Πριχού σύρ’ ο ήλιον, εγ̆είνα -γουρπάν’ ατουν- εκουσ̌τι͜άγαν απάν’ ι-μ’ κι εγόμωσαν τα ποδαρόπα τουν σο χωνόν. Αγούτα τα κανναβόπα πα ’κ’ εφέκανε με να ’γβάλ’ ας ση μέσεν.

Κι η Κερεκή η Κοντάβα, εβδομήντα χρόνια ας σ’ επήγεν νύφεν σου Κοντού κι ογδόντα έξ’ χρονών ατώρα γραία, άμον οξέας κεβτέν, διπλωμέντσα απάν’ σο παρακαμίν ση θεγατερός ατ’ς τση Σοφίας τσ’ Αλευράβας, εκουκουρώθεν και πάει κι έρ’ται απάν’ σο λανάρ’, ευτάει καϊρι͜άτ’ να τελέν’ τα κανναβόπα τ’ επέμ’ναν ατεν.

Η Σοφία ντ’ εσέβεν απέσ’ και ντ’ εξέβεν έναν έτον. Τη μάναν ατ’ς πα έκ’σεν και ’κ’ έκ’σεν.

Ας σου Θεού τον πιρνόν κιάν’, έξ’-απέσ’, άμον κουραγμένον οφίδ’ γυροκλώσ̌κεται.

Δεκαέξ’ χρονών κορίτσ’, κρύον νερόν, άμον χαμούχταν έτον όταν επέρεν τον Αλευράν κι ατώρα ’γέντον πενήντα δύο χρονών γυναίκα και ξαν δύο νυφάδες εξ̌ίαζεν.

Τα κυρικά τ’ς ας σ’ Αδολή είχαν οσπίτ’ σο Στάμαν μερέαν, σου Καμπανά, πέραν καικά ση Ζάβεραν, σου Δάβαρ’ καρσ̌ί. Τα πεθερ’κά τ’ς πα απ’ αδά πέραν μερέαν, ση Ζάβεραν καρσ̌ί-καρσ̌ιά -το ποτάμ’ εχώριζεν ατ’ς ας σα κυρικά τ’ς- είχαν τρί’ οσπίτι͜α: έναν σο χωρίον σου Δαβάρ’, έναν απάν’ σα Μαλούλας, αφκά καικά σον Κάστρο̤ν κι έναν ση Μέζιρεν, σου Μαλεζάντωμαν.

Άντρας ατ’ς, σάγκι συνέλ’κος ατ’ς -δύο χρόνια ’δεβαίν’νεν ατεν κι ακόμαν τσ̌εχέλτς παιδάς όνταν επέρεν ατον, οχτώ χρονών ορφανός εσέβεν σα χαμαιλέτας του Τσάν’ κι ολίγον-ολίγον έμαθεν την τέχνην κι εδώκεν όνεμαν· για τ’ εγ̆είνο εκόλλτσαν ατον κι «Αλευρά». Ας σ’ εγνώρτσεν ατον πα, πολλά χρόνια σα χαμαιλέτας εδούλευεν· έναν ημέραν σ’ οσπίτ’ ’κ’ εστάθεν.

Η πεθερά τ’ς πα, η Μουράτ’-κουζη η σ’χωρεμέντσα, χ̌έρα γυναίκα κι ανήμπορος, δεκαοχτώ χρόνια ντ’ έζησεν με τ’ «αχ!» και με το «βαχ!», ας σ’ εποίκεν ατεν νύφεν, οχτώ μήνας, τα χ̌ειμων’κούς, σα κρεβάτι͜α άπορος εκείτον ας σ’ ανεμικά κι ας σα κρυολογέματα. Επράεσαν απάν’ ατ’ς.

Η Σοφία, η μαύ’σσα, εχρονογύριζεν και, μαναχ̌έσσα άν’, μαναχ̌έσσα κα’, καθισία ντό έτον ’κ’ έξερεν. Εσκοτείνευεν κι εμερών’νεν ο Θεός κι εγ̆είνε ας σο χωράφ’ σο τσ̌αΐρ’ κι ας σο χωρίον σον παρχάρ’ και σ’ αχ̌ορώνια και σα μαντρία και σα ζα και σα μουσ̌κάρι͜α, το γομάρ’ σ’ ωμία και το μωρόν σην εγκάλιαν. Άγουρος ατ’ς σα χαμαιλέτας και σα χτισίματα τση χώρας κι απ’ αδά μερέαν η χανέ θ’ εκλώσκουτον - αγ̆λί ντ’ εζήν’νεν κι αγ̆λί ντ’ εσύρ’νεν, η κουρεμέντσα. Ας σ’ εποίκεν νύφεν ατώρα υστερνά, έλεγεν πέκια ανοί͜ει κι εγ̆είν’ ομμάτι͜α έναν ξάι· ὰμα, χα, εσύ πα· κάποτε ντ’ εποίν’νεν τη μετάνοι͜αν, εγ̆είνο π’ ατώρα ’νέσπαλεν.

Ατώρα πα, χ̌ειμων’κόντς βακούτ’ και τα ημέρας μικρά, ας σου Θεού τον πιρνόν κιάν’ με τα ζα επολέμανεν. Σο κιντίν απάν’ εξέγκεν να ηλι͜άσκουν έναν ξάι, ούσνα πακλαεύ’ το μαντρίν. Επ’ εκεί επήγεν επότ’σεν ατα σο Χολαγενέσ’ το πεγάδ’, έγκεν απ’ έναν-έναν εδεξέβεν κι εχτέντσεν ατα, δεκατέσσερα κιφάλια ζα· κι ούσνα βάλ’ απέσ’, φάζ’ κι ισάζει ατα, το ποδάρ’ πα ’κόπεν. Έρθεν σ’ οσπίτ’, λάμπαν μη θ’ ετέρ’νεν; Ετάλεψεν επέρεν τ’ αλμεχτέρ’ κι επήγεν να σύρ’ την Καλαντάραν - μοζίκαν είχ̌εν ατεν εγ̆είνο το χρόνον.

Η νύφε πα με τη μικρέσσαν την αντραδέλφ’σσαν ατ’ς άντζ̌ακ έρθαν ας σα ξύλα, ας σου Καλκάν’ τ’ ορμάν’ κιάν’, επεγομαρίασαν κι εστοίβαξαν τα ζογρίδι͜α ση στοιβαδέαν και ’ληταρι͜άζ’νε τα σ̌κοινία τουν.

Η γραία άλλο σάπρην ’κ’ εποίκεν:

-Θέ μ’, να ’λιάς με! Αγούτ’ η καρή πασ̌τάν εσ̌ασ̌ίρεψεν, ενέσπαλεν όλια τα μερέας! εμουρμούρ’σεν.

Εφέκεν το λανάριγμαν η καημέντσα κι εσ’κώθεν ελιαευτά-ελιαευτά εύρεν τ’ εβζάδες, έψ̌εν τη φώσ’, εθέκεν κα’ κι εσ̌κέπασεν τα κουτσ̌ίκια -τση νύφες έσαν τα κουτσ̌ικόπα: τεσσάρων χρονών τ’ αγουρόπον, ο Λαμπίκον και δύο χρονών το κορτσόπον, Ελενίτσα- κι ατέ εξέβεν κούκουρα-κούκουρα, επήγεν επέρεν έναν κουτούζ’ ας σο ξεραντέρ’ αφκά, έγκεν κι εσέγκεν απάν’, έκχ̌’σεν κι έναν δύο κουθουρόπα ολόγερα κι έψ̌εν τ’ άψιμον.

Τα μαυρομμάτι͜α σο χαλκοτσούκ’ ξαν ερχίνεσαν να κοχλακίζ’νε κι εγ̆είνε, ώσνα θ’ ετελείωνεν τα κανναβόπα τ’ επέμ’ναν, άλλ’ πα επεδούλτσαν κι ετοπλαεύταν σο χωνόν ολόγερα: η Σοφία· το κορτσόπον ατ’ς η Σωτηρίτσα, τ’ υστερνοπαίδ’ν ατ’ς, εννέα χρονών κι εκλώστεν σα δέκα· κι η νύφε͜ ατ’ς η Χρυσή. Τα τρανύτερα τα παιδία τ’ς, Αλέξης κι ο Γιωρίκας, έσαν σην Τραπεζούνταν σο σκολείον κι όλιον ο τρανόν Αναστά͜ης, υπαντρεμένον, εγέντον χρόνος ας σ’ έφυγεν ση Ρουσίαν, σεπεπί τ’ ασκερλούκ’.

Η γραία η Κοντάβα πα άντζ̌ακ ετελείωσεν το λανάριγμαν κι εσέγκεν σο σακούλ’ τα σκουλλόπα ντ’ εποίκεν κι έδεσεν μετ’ έναν κανναβόπον τη γούλαν εθε.

-Σοφία, ρίζα μ’, λέει, τα μωρά ερρίγασαν κι εγένταν αδακά γιασίρ’ μετ’ εμέν. Άμον ντ’ ερχίνεσαν να τσινίζ’νε, εδώκα ’τα σο χ̌έρ’ν ατουν δύο τσιρόπα κι εκοίμ’σα ’τα. Απόψ’, Καλαντόβραδα, πολλά κρύο̤ς θα γίνεται. Ο Χριστουγεννάρ’ς θα ’φτάει τ’ ατέτι͜α τ’, να καλοδέχκεται τον Καλαντάρ’ και πάει σο καλόν ατ’. Ε, να βάι εμάς τσ’ άκλερους! Ντ’ ολήγορα δι͜αβαίν’νε τα χρόνια! Άμον μήλα κυλίουνταν και πάγ’νε! Ας τερούμε εμείς πα πότε κυλίγουμες! Εθαρρώ ακόμαν οψέ έτον και πότ’ εδέβεν ο χρόνος και ’κ’ εγροίκ’σαμ’ ατο! Πιρνά-πιρνά, πουλί μ’, σύννυχτα, εσύ αν ’κ’ επορείς να πας, ας πάει ο Γιάννες κατηβαίν’ σο ποτάμ’ παίρ’ το καλαντόνερον. Χρόνος εγ̆βαίν’ και χρόνος εμπαίν’ κι ο κόσμος καλοχρονίζ’.

-Μάνα, εσύ π’ ατώρα μη τυρι͜αννί͜εις την ψ̌η μ’! λέει κι η Σοφία. Εύρες κι εσύ τσ’ ανθρώπ’ς ι-σ’! Νέ ο Γιάννες, νέ η Γιαννίνα! Εμείς, τα Φώτα π’ αδακά έν’, παίρουμ’ ας σο Μέγαν τον Αγεσμόν και φωτίζουμε τα χωράφι͜α πα, τα ζα κι όλι͜α τα μερέας πα. Ατώρα σα ποτάμι͜α κέσ’, νύχτα βακούτ’, δουλείαν ’κ’ έχουμε.

-Ε, Σοφία, πουλί μ’! λέει η γραία. Ο Θεός, γουρπάν’ ατ’, να φωτίζ’ τα στράτας ι-σ’ κι εύκαιρον πόδαν να μη πατείς, εσύ και τα παιδία σ’! Ο Μέγαν Αγεσμόν πα του Χριστού ο λουτρός έν’, ποδεδίζω τη χάρην ατ’! Τ’ ουρανού τ’ Αγε-Φως! Έναν κι έναν με την Κοινωνίαν έν’! Ὰμα μετ’ έναν τσ̌ιτσ̌άκ’ άνοιξη ’κ’ έρ’ται. Το καλαντόνερον πα του ’σπιτί’ το τεμέλ’ έν’! Ας σα ουράνια κι ους τα τράμερα τση γης κι ους τση θάλασσας τον πέλαγον, ολοχρονία κλώσ̌κεται, ψ̌ήα κρέν’ και ψ̌ήα ανασταίν’, με τα τσ̌ιτσ̌άκια ανοί͜ει και με τα πουλία κηλαηδεί! Του κοσμί’ το προζύμ’ έν’, ποδεδίζ’ ατον ο Θεός! Όλια με του Θεού τ’ ισ̌μάρ’ γίν’νταν και με του Θεού τ’ ισ̌μάρ’ βζήουνταν, γιαβρούμ! είπεν κι ενεστέναξεν. Έικιτι κόσμος άκλερον! Να είχ’ ατώρα τη νέτεν ντο είχα ’τότε! Άγρι͜α μεσάνυχτα κι ο κόσμος να ’κλώσκουτον τ’ απάν’-αφκά, εγώ θ’ επέγ’να ’παίρ’να το καλαντόνερον! Θίγως τ’ εγ̆είνο, Κάλαντα ’κ’ εποίν’να!

Κι επ’ εκεί έπλωσεν το χ̌έρ’ν ατ’ς, έναν αγουρι͜ακόν χ̌έρ’, στουδι͜άτ’κον και βαρύν, εμπροκούντεσεν το κουτουζόπον σο χωνόν, ενεστέναξεν αλλομίαν κι εσταύρωσεν την καρδίαν ατ’ς:

-Ποδεδίζω τον Παντοδύναμον!

-Ντ’ έξερω ’γώ; είπεν η Σοφία. Οπέρ’σ’ πα επότ’σα κι εκαλαντίασα τα ζα με το καλαντόνερον και ξαν η Καλαντάρα μ’ επέμ’νεν μοζίκα! Εγώ ’δέν ’κ’ εγροικώ. Κι επ’ εκεί, τερείς σον ήλιον κιάν’, χαντυλλι͜άγουνταν τ’ ομμάτι͜α σ’ και τρέχ’νε τα δάκρυ͜α, τερείς ση νηγήν καικά, φυσά έναν ανεμοκαλή και γομούνταν χοχόλια! Ντό να ’φτάς και να έν’ καλόν; Ο Θεός έπλασε μας κι επ’ εκεί εκλώστεν ενέσπαλεν το πλάσμαν ατ’! Πασ̌τάν έσ’κωσεν το χ̌έρ’ ας σον κόσμον. Εποίκεν ικρι͜άχ τσ’ ανθρώπ’ς και ντ’ ευτάγ’νε ’κι ξέρ’νε. Για τ’ εγ̆είνο λέγω, ν’ αγ̆λί ντ’ εποίν’ναμε και ν’ αγ̆λί και ντό θα ’φτάμε!

-Ναι, πουλί μ’! λέει κι η γραία. Άβουλα του Θεού φύλλον ’κι λαΐσ̌κεται. Ήντι͜αν έγραφεν σο κιφάλ’ν εμουν θά ’ρ’ται και δι͜αβαίν’, ὰμα ας σον Θεόν τ’ ομούτ’ ’κι κόφκεται. Ο Θεός τον άνθρωπον τηνάν έπλασεν κι εδώκεν την ευλάβειαν σην καρδίαν ατ’, καμίαν ’κι ανασπάλλει͜ ατον. Ντό τρως την καρδία σ’ και κολατί͜εις την ψ̌η σ’; Με το φεσατλούκ’ τον ηαυτόν εμουν βλάφτουμε. Εμείς ’κι θά χαλάνουμε και καλοχτίζουμε τον κόσμον. Το σωστόν, άνθρωπον, έναν τη μετάνοι͜αν ατ’ ντ’ εποίκεν κι επουσ̌μάνεψεν. Παρέ, ούσνα έρ’ται κι ο Γιάννες, ας σ’κούμες ευτάμε κι εμείς την προσευχήν εμουν κι επ’ εκεί με το λαφρόν την καρδίαν να δέχκουμες τη νεοχρονίαν.

Κι επήγεν να σ’κούται. Η νύφε και το κορτσόπον έτρεξαν κι εσέβαν σα κολτούκια τ’ς κι εσ’κώθεν στέρι͜α-στέρι͜α, ετίνιαξαν έμπρ’-οπίσ’ το λιπατόπον και τ’ εμπροστάλ’ν ατ’ς, ίσαξεν κι εγ̆είνε το λετσ̌εκόπον σο κιφάλ’ν ατ’ς κι ετυπώθεν έναν ξάι. Κι επ’ εκεί έκ’σεν η νύφε με το μαστραπόπον νερόν, ένιψεν τα χ̌έρι͜α τ’ς κι εδέβεν έμπρου κέσ’.

Σου φουρνί’ την καμάραν απ’ αδά κι απ’ ακεί έσαν τα δύο φλανόπα. Σ’ έναν εκείτον το προζύμ’ με το κουφόπον εθε και σ’ άλλο η καντήλα, έναν καθιστόν καντηλόπον, το τσαλιμένεν το θυμι͜αντόπον κι έναν παλιόν μανωμένον εικονόπον. Επήγεν επέρεν την καντήλαν, ίσαξεν το φαλλάρ’ν εθε εγ̆είνε με τα χ̌έρι͜α τ’ς, έρθωσεν το φιτίλ’ν εθε κι έγκεν το κορτσόπον την εβζάν κι έψ̌εν ατο.

Επ’ εκεί επέρεν δύο ταρούλια κανναβόπα, εσπόγγ’σεν τα δάχτυλα τ’ς κι έσυρεν τ’ αποσπόγγια σ’ άψιμον, επέρεν τσιλιδόπα ας σο χωνόν, εσέγκεν σο θυμι͜αντόν κι ολίγον θυμίαμαν απάν’, εθυμίασεν κι εθέκεν ατο σην καντήλαν κέσ’. Όλια ’ποίκεν κι επ’ εκεί έρθεν έρθωσεν όσον επόρ’νεν την κεβτέν ατ’ς έμπρι͜α σου φουρνί’ την καμάραν, σην Ανατολήν απάν’· κι οπίσ’ ατ’ς κιάν’ εστάθαν απ’ αδά κι απ’ ακεί η νύφε και το κορτσόπον.

Η Σοφία σο θεμελίον κέσ’ ερμάτωνεν το τρανόν το πινιάκ’: τσίρι͜α, λεφτοκαρόπα, καρυδόπα, χ̌ειμωνάπι͜α, πορτοκάλια, χουρμαδόπα, τσ̌αμίντζ̌ι͜α, ιντζ̌ίρι͜α, ήντι͜αν είχ̌εν και ήντι͜αν ’κ’ είχ̌εν, κοκκία, άλας· κι όλιον απάν’ εσέγκεν το τριγών’ και, άμον ντ’ εστάθαν η γραία και τα κορίτσ̌ι͜α σο μετανοίασμαν, έρθεν κι εγ̆είνε εστάθεν ση μέσεν όλιον οπίσ’.

Η γραία έσ’κωσεν οτότε τ’ ομμάτι͜α τ’ς ση φεγγίτεν κιάν’, εποίκεν το σταυρόν ατ’ς κι άλλ’ πα μετ’ εγ̆είνεν, εντώκεν μίαν λαφράν τη μούσταν ατ’ς σην καρδίαν ατ’ς κι ερχίνεσεν να μουρμουρίζ’:

-Κύριε ’λέησον... Άγιος ο Θεός... Δεύτε προσκυνήσωμεν... Πιστεύω εις έναν Θεόν... Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ... Γουρπάν’ ι-σ’, Θέ, παρακαλώ σε, ο δι͜άβολον τιρτεύ’ με και βλαστημώ. Θέ, να μη ακούς ατο. Θέ, να μη γράφ’ς ατο. Τ’ εσόν πλάσμαν είμαι, τ’ εσόν χώμαν είμαι. Παρακαλώ σε! Αγέρ’ ογλήγορε, πολυπρόφταστε! Παναγία πολυέλεε, πολυεύσπλαχνε! Σ’ εσάς ελπίδα, ας σον δι͜άβολον γουρταρωμονήν κι ας σην κακήν την ώραν... Αγέννε Πρόδρομε, Αγέννε Χρυσόστομε, Αγέννε Θεολόγο, καλοιμάγι͜οι, καλλιστράγι͜οι, που στέκετε περίγυρα και κρατείτε τον κόσμον! Σ’ εσάς ελπίδα, παρακαλώ σας, ποίστεν ιμτάτ’, ας σον δι͜άβολον γουρταρωμονήν... Θέ μ’ πολυέλεε! Παρακαλώ σε! Είμαι αγράμματος, είμαι ανεγροίκιστος... Άμον ντο δί͜εις τη νύχτα σ’ το σκοτεινόν και παίρτς την ημέρα σ’ το καθαρόν, να καθαρί͜εις με, σον Γιορδανοπόταμον να περνί͜εις με και να πλερώντς με ση Βασιλείαν των Ουρανών...

Είπεν, είπεν, μίαν κι απ’ αλλομίαν, εκάν έναν κάρτον εβάσταξεν. Κι επ’ εκεί εσέγκεν όλια τα δυνάμεις ατ’ς και, σίτα τα χ̌είλια τ’ς επέγ’ναν κι έρχουσαν, εποίκεν τρία βαθέα γονατοκλισίας, ερθώθεν αλλομίαν, εποίκεν τρία τρανά μετάνοι͜ας απάν’ σην τελείωσην, εκλίστεν σα ζεβρι͜ά μερέαν, έφτυσεν τρία φοράς το δι͜άβολον κι εκλώστεν ας σα δεξ̌ι͜ά επέρεν και τσ’ άλλτς να κάθουν κα’.

Το κουρόπον εκάεν ους τ’ ημψόν κι έκχ̌’σεν τσιλίδ’. Η γραία είδεν ατο κι ημέρωσεν ο πρόσωπος ατ’ς. Η νύφε εκαλοθέκεν το μιντερόπον τση γραίας σο παρακαμίν κέσ’ κι εγ̆είνε ’πέρεν να ’φτάει του χ̌ερί’ ατ’ς. Κανείς ’κ’ εστόχ̌εψεν ατεν ντ’ επέρεν σα χ̌έρι͜α τ’ς να πλέκ’ τ’ ορτάρ’.

Το κορτσόπον πα έγκεν την καλομάναν εθε το γιαστουκόπον, εκάτσεν σο γιάν’ ατ’ς καικά, εκουπίγ̆εν σην εγκάλιαν ατ’ς και τερεί ατεν απέσ’ σ’ ομμάτι͜α.

-Μάνα, λέει η Σοφία, κια παρέ ας έτρωγαμε κιόλα την ντο είν’ ζεστά τα σταμπόλια. Με το μιντζόπον έμορφα είν’.  Άμον σ̌εκέρι͜α εγένταν, τ’ άχαρα.
-Ρίζα μ’, κια ντ’ έξερω ’γώ; λέει κι η γραία. Έλεγα ν’ αναμένουμε και τον Γιάννεν. Σ’ αΐκα ημέρας το τραπέζ’ δίχως τον οικοκύρ’ του ’σπιτί’, άμον καρίπ’κον κι ορφανόν, ’κ’ έν’ ογουρλίν και σον Θεόν πα βαρύν έν’.
-Εύραμ’ ατο και μετ’ εσέν, μάνα, λέει κι η Σοφία, ας λέγω σε! Εγώ τ’ εξέρω, τον Γιάννε σ’ αν αναμένουμε, του χρόν’ πα ’κι θά τρώγουμε! Τεά εγ̆είνος πα πότε είπεν, μίαν π’ ας πάγω με το βακούτ’ σ’ οσπίτι μ’ κι επέμ’νεν κι ατώρα; Τσ’ εξέρ’ με τίναν επιάστεν ατώρα κι ετάπεψεν σην παίγνιαν και πασ̌τάν ντ’ εγεννέθεν σον κόσμον πα ’νέσπαλεν; Αρ’ αναμέστε͜ ατον. Εγώ μη ’κι θέλω;

Το κορτσόπον χάλιαμ τερεί τη γραίαν αποφκά κιάν’ πώς καλατσ̌εύ’ κι άμον ντ’ ετούλωσαν όλ’, ετέρεσεν μίαν τη νύφεν, μίαν τη μάναν εθε κι εκλώστεν σην καλομάναν εθε:

-Ποδεδίζω σε, καλομάνα! Πέ’ μας, πώς επέγ’νες επαίρ’νες το καλαντόνερον; Πέ’ μας ατο, καλομανίτσα, ποδεδίζω σε! Αχά, όλ’ παρακαλούμε σε!

-Ναι, το γιαβρόπο μ’, ναι, το ριζόπο μ’, ναι! είπεν γλυκέα η γραία. Θα λέγω σας ατο, ὰμα εσύ, πουλί μ’, ακόμαν μικρέσσα είσαι, ’κι πράττ’ ν’ ακούς ατο, γουρπάν’ σ’ ομματόπα σ’ να γίνετ’ η καλομάνα σ’! κι εκλίστεν εγκαλιάστεν κι εφίλεσεν ατ’ απέσ’ σο κατσίν.

Η νύφε πα άντζ̌ακ ερνάχ̌εψεν έναν ζευγάρ’ πλουμιστά ορτάρι͜α κι οληγορεί να πλέκει͜ ατα. Καλαντόφωτα έρχουν, πέκια κάπ’ γίν’νταν λιαζίμ. Έσπιγγ’σεν με το ζεβρέν τη βούραν ατ’ς το κουβάρ’ το ράμμαν με τα τσουπία σο σπαρέλ’ν ατ’ς κιάν’ και με το δεξ̌έν σο σκαμνόπον ατ’ς, εσ’κώθεν έτρεξεν απ’ αδά μερέαν, εκάτσεν γιαν-γιανά ανάμεσα σην πεθεράν ατ’ς και ση γραίαν κι ερχίνεσεν ξαν μάνι-μάνι το πλέξιμον -τα δάχτυλα τ’ς άμον δαυλιμίτρι͜ας πάγ’νε κι έρχουνταν. Τ’ ευκεμένον, πολλά καματερόν και πετσ̌ερουκλίν νυφαδόπον έτον.

-Ρίζα μ’, Χρυσή, αρ’ άφ’ς εσύ πα το πλέξιμο σ’. Μ’ εσέβες σον έξεργον και τιρτεύ’ς τον δι͜άβολον! Πολεμάς να ’γβάλ’ς τ’ ομμάτι͜α σ’! Ο κόσμος ’κ’ εδέβεν! λέει η Σοφία ση νύφεν ατ’ς.

Και μετ’ έναν λεγνόν αποκαμόπον λαφρά ετάραξεν τα τσιλίδι͜α. Εγ̆είνα τ’ ευλογημένα πα επεθράκωσαν, επέρεν ατ’ς κι η χουλιασέα κι όλ’ εποίκαν ατο χάζ’.

Αναχάπαρα, φιιιζζζζ!, έναν ψιλόν σιλίκ’ άμον οφιδί’ σ̌ύριγμαν έρθεν ας σο δρανίν καικά κι εγιαϊλεύτεν σα ξεβέρια του ’σπιτί’.

-Έσπιγγ’σεν τ’ αγιάζ’! είπεν η Σοφία. Ελέπ’ς ντ’ ευτάει οξ̌ικέσ’;

Το λόγον ατ’ς ’κ’ επρόφτασεν να τελέν’: αγούουουουο!, έναν άγρι͜ον γουρνετόν έρθεν από βαθέα ας σου Ταρατσά τ’ ορμίν καικά -όλοι͜ ατουν εκράτεσαν την ανάσμαν ατουν κι ενετριχ̌ίασαν.

-Αχά, εγώ εθαρρείς ελάλ’νε με! Βάι π’ έπλασε με! ετυρι͜αννίγ̆εν η Σοφία. Μεσανύχτς γίνεται και στέκ’ κι αγούτος ο καλοχάρετον πουδέν ’κ’ έν’! Μάγξουζ θα ρούζ’ απάν’ ατ’ ο λύκον! Έφαγεν την ψ̌η μ’ ατός ο άνθρωπον, ταχά! Έναν ’κ’ έν’ και δύο ’κ’ έν’. Αγούτο ας σ’ εγνώρτσα τον κιάν’ ατό έν’. Ναι, να δοξάζω σε, Θέ, ντό κακόν εποίκα τεά κι εποίκες με τσ̌ανκέσ̌’ σον κόσμον και ’κι παίρτς την ψ̌η μ’, να γουρταρεύκουμαι; Κι αρ’ αγούτο τ’ αδακέσ’, ας σου Ζιμπούρ’ το παΐρ’ έπαρ’, ους του Χριστού το λιθάρ’, ίλιαμ αδακά σην κούλιπαν το γεφυρόπον και του Μήτονος το σελέν’, ισίζ’κα, παράχτρατα ας σο σ̌ονλίκ’, αφορισμένα λυκοτόπι͜α είν’ το χ̌ειμώναν. Νέ καλτί κι αν έν’ χ̌ιόν’ δύο πιθαμάς άμον τ’ ατωρ’νόν! Έξ’ και μακρά, εγώ καμίαν ’κ’ έρθα ρι͜άστι͜α, ὰμα πολλά φοράς έκ’σα την πεθερά μ’ την σ’χωρεμέντσαν κι ιστόριζεν ατα το Γιάννεν κι εποίν’νεν ατον νασαχάτ’, να μη παραβραδι͜άσ̌κεται χ̌ειμων’κόν καιρόν και να ωρι͜άγεται ας σοι μονόλυκους. Πολλά φοβεροί και χαΐν’κα τσ̌αναβάρι͜α είν’! έλεγεν.

-Μ’ είσαι παλάλα, νε πουτσή! Ας σο λύκον πα ντό να φογάσαι; είπεν η γραία κι εχαμογέλασεν. Ο λύκον άνθρωπον ’κ’ ιλισ̌εύ’. Χά είνας σ̌κύλος έτον, χά ο λύκον! Το μαντρίν μαναχόν ας έ͜εις καρακωμένον έξ’-απέσ’. Ο λύκον σον άνθρωπον τεγμέ ’κι ταλεύ’. Αέτσ’ μ’ εθαρρείς, πολλά γιλγούντς έν’. Κρά’ και τσ̌ακάντζον το στουράκ’ απ’ οπίσ’ ι-σ’, πέ’ το «Πιστεύω εις έναν Θεόν» και δέβα, ξάι οπίσ’ μη τερείς. Δι͜άβολος πα ’κι γιανασ̌εύ’ σε. Με του Θεού τ’ όνεμαν, ο Γιάννες σοι λύκ’ς ’κι φαγίεται.

Η μάνα τ’ς εκαλάτσ̌ευεν κι η Σοφία επέμ’νεν ο νους ατ’ς οξ̌ικέσ’.

Σιφτέν κάτ’ άμον λαχουσ̌ήν κι επ’ εκεί ποδαρέας και χ̌ιονί’ γρούτσιγμαν έρθεν σ’ ωτίν ατ’ς κι ούσνα θ’ εκαλεφουκράτον πάτ-πούτ σην αυλήν και το κορωνίδ’ τση πόρτας, κραγκ-κραγκ-κραγκ, εχόρεψεν.

-Ανοίξτε!

Η Σοφία χαμάν ελάγγεψεν σην πόρταν.

-Νε πρε, συ είσαι;

-Άνοιξον και λέγω σε ποίος είμαι!

Η Σοφία εγνώρτσεν τη λαλίαν ατ’, χαμάν εντώκεν κι ένοιξεν κι Αλευράς ερρούξεν απέσ’, τα χ̌ιόνια ους τα μὲσα τ’, το φέσ’ν ατ’, τα γένια τ’, όλια αλευρωμένα, μετ’ έναν καΐσ̌’ σο χ̌έρ’.

Αλευράβα απ’ οπίσ’ ατ’ εσπάλτσεν κι εκαράκωσεν την πόρταν κι έσυρεν τη σύρτεν. Η νύφε και το κορτσόπον ετίνιαξαν τα χ̌ιόνια από ’πάν’ ατ’ κι εκάτσεν σο χωνόν καικά, να ’γβάλλ’νε τα τσ̌αρούχ̌ι͜α τ’.

Αρ’ άμον ντο είδεν, ο ζαβαλής, την πόρταν καρακωμένον οτότε επέρεν νεφέσ’ κι έρθεν η ψ̌η σα καλάθι͜α τ’, εκαλησπέρτσεν τ’ οσπίτ’ν ατ’ κι εγριλεύτεν ας σα γέλ’τα:

-Ολάν, ’μώ την πίστη σ’ και το τσ̌αναβάρ’ σ’. Αΐκον αρσουζλούκ’ πα γίνεται; Ας καλτί θ’ επαθάν’ναμε τον κασ̌καρίκον απέσ’ σην πόρταν εμουν!

Αλευράβα, άλλο να τουρουλεύ’ ’κ’ επόρεσεν, επέρεν ατον κι εστάθεν:

-Που ’κι τερεί όνταν κάθεται, θαμάεται όταν σ’κούται! Ὰμα συ αΐκος είσαι, άνθρωπον ’κι ακούς. Ήντι͜αν κι αν λέγω σε, δεβά͜εις ατο σου κωφού. Χά είνας σ̌κύλος ύλαξεν, χά εγώ! Μεσανύχτς εγέντον κι εσύ αποψιζ’νόν βραδήν, άμον οικοκύρ’ς, νέ άνθρωπον λογαρι͜άεις, νέ οσπίτ’ νουνί͜εις. Καλά ντ’ εφέκε σε κι ερρούξες σ’ οσπίτ’ αδά σο βακούτ’. Ο λύκον τσ̌αναβάρ’-αποτσ̌αναβάρ’, απ’ εσέν ινσαφλής εξέβεν!

-Ντό λύκος; Οι λύκ’ ’κι λες; λέει Αλευράς.

-Χαΐρ-χαπέρ’, Γιάννε, ρίζα μ’! Ντ’ έπαθες, βάι εμέν, ντ’ ετσ̌άτεψες αποψιζ’νόν βραδήν; λέει κι η γραία.

-Ετσ̌άτεψα πα και θ’ επετσ̌ατεύανε με πα, ὰμα ξαν ο Θεός ελέασεν! έκλωσεν ατο ση μασχαρείαν Αλευράς. Με την βραδήν απάν’-αφκά, λέει εκατήβαν τ’ αλεσίας ντ’ έκχ̌’σα ’πάν’, εστάλτσα τα λιθάρι͜α κι ενϊετλιανεύτα να κλειδώνω τη χαμαιλέτεν και δι͜αβαίνω πλάν. Απόθεν από δι͜αβόλ’ εσειραδι͜άγαν κι εκρεμίγαν απέσ’ ο Ποπαγοργόρ’ς ο Γιωρίκας, ο Πουγάρ’ς, ο Σουτάρ’ς, ο Παρασ̌κευάς, ο Τεμιρτσ̌ής, ο Κεϊσόγλης ο Γιάννες, όλιον τ’ εσνάφ’, εγώ έρθα κι επέμ’να! «Εξέρτς ντό έν’;» λέγ’νε με. «Είπαμε τ’ Αλευρά οτά ατώρα ζεστόν έν’ ακόμαν. Ούσνα βραδύν’ καλά, πάμε παίζουμε έναν χαρτίν, απόψ’ Καλαντόβραδα, τερούνε την τύχην ατουν ανθρώπ’». «Να λελεύω σας, παιδία, εγώ μακρά ρούζω, αργώς ν’ απομένω ’κ’ επορώ και σ’ οσπίτ’ αναμέν’νε με, ας αφήνουμ’ ατ’ αύριον!» λέγ’ ατ’ς. «Γιοκ, ακόμαν τα κοσσάρας ’κ’ εκάτσαν!» λέγ’νε. «Ντ’ οληγορείς, τσ̌άνουμ; Şeker suya düşmedi ya; Φέγγος έν’ κιόλα, την ώραν ντο θέλτς, έναν λάγγεμαν επήγες σ’ οσπίτ’. Έναν ογίν’ θα παίζουμε και τερεί καθαείς την τύχην ατ’». Τ’ έναν ογή εγέντον δύο, τα δύο τρία κι εδέβεν η ώρα και ’κ’ εγροίκ’σαμ’ ατο. Αρ’ άμον ντ’ εταγ̆ουτεύταμε, άλλ’ όλοι͜ ατουν σουμά έσαν, ώσνα πίν’ν’ τον τσίχαρον ατουν επήγαν και σ’ οσπίτι͜α τουν. Εγώ πα εσέβα μαναχός σο βασιλιακόν σο δρόμον κι εντώκα την κότσ’. Ας σην αραστάν κι κάθεν το χ̌ιόν’ ους το γόνατον κι ο δρόμον τσουπωμένον, ση μέσεν κιάν’ μαναχόν έν’ ανοιχτόν η κοπή, είνας άνθρωπος εχωρεί και δι͜αβαίν’ ὰμα φέγγος άμον ημέρα κι ισίζ-πισίζ, τ’ ορταλούκ’ εγρίντζωσεν ας σον κρύο̤ν, εσέβα σην κοπήν και τρέχω. Άμον ντ’ εδέβα τον Απεντέκωτον ση μέσες το ρακάν’, ίσα αφκά σον Καστρι͜όκωλον, επίασε μ’ έναν σαντζ̌ήν, παρέξ’ την τιμή σ’, κι εχτράτ’σα άνθεν χ̌ερού να λύνω ζωνάρ’. Όνταν εκλώστα να ’μπαίνω ση στράταν, τερώ εμπροστά μ’, δέκ’ ατίμι͜α απέσ’ σην κοπήν, άμον γάιδι͜αρος κάθεται ο λύκον. «’Μώ την πίστ’ν ατ’!» λέγω. «Ατώρ’ αγούτον ντό να ’φτάς ατον;». Εκλίστα κα’ ’βουρι͜άστα κι έσυρ’ απάν’ ατ’ χ̌ιόν’· ας σον τόπον ατ’ ’κ’ ελατάρτσεν. «Έεϊ, αγούτος τα νϊέτι͜α τ’ νϊέτι͜α ’κ’ είν’!» είπα ’γώ εμέν. «Θα νεγκάζ’ μας! Πρέπ’ να ’βρήκω έναν τσ̌αρέν!». Ατώρα οπίσ’ κλώσιμον ’κι γίνεται και να γίνεται πα ντο φαϊτι͜άν ευτάει; Χά έμπρου επήγες, χά οπίσ’· εγ̆είνος ντο θα ’φτάει θα ’φτάει. Στουράκ’ σο χ̌έρι μ’ ’κ’ έχω, να μη σοϊλιατεύ’ ατον ξάι. Τα λιθάρι͜α ’δέν ’κ’ ευτάγ’νε, περισσόν ερεθίζ’ν’ ατον· ὰμα, να έν’ πα, πού ν’ αχταλεύ’ς ατώρα σο χ̌ιόν’ κι ευρήκ’ς και λιθάρι͜α; Ενούντσα, ντό να ’φτάω; Έλυσα ξαν το καΐσ̌ι μ’, εγυρόκλωσα το μίαν σον αέραν και -είη το όνομα Κυρίου!- εγομώθα απάν’ ατ’. Ατός, αφορισμένον, σιφτέν, ξάι εκέσ’ ’κ’ ετέρεσεν κι επ’ εκεί, άμον ντ’ εσίμωσα έναν ξάι, εσ’κώθεν αργώς-αργώς εκλώστεν οπίσ’, εσέβεν σην κοπήν, επέρεν έναν γιαβάσ̌’κον λίγκ’ έμπρι͜α μ’ κέσ’ κι εγώ απ’ οπίσ’ ατ’. Αέτσ’-αέτσ’, έγκα τον αδ’ απάν’ καικά σο γεφυρόπον, σου Ταρατσά τ’ ορμίν. ’Μώ την πίστ’ν ατουν! Το γεφύρ’ άμον ντ’ εδέβα, τερώ, εγένταν δύο! Εθαρρείς εσ̌κίγεν η νηγή κι εξέγκεν ατον απάν’! Απόθεν επλάστεν κι ατός σον άλλον καικά και ’κ’ επρόφτασα να ’λέπ’ ατον, εγώ τιδέν ’κ’ εγροικώ, κάρτασ̌’! Κρούγ’νε ωμίν είνας με τον άλλον κι εκάτσαν απέσ’ ση μέσεν και τερούνε με.

-Αρ’ ατός έτον, γουρπάν’ -τ- σ’, π’ εγουρνέθεν απράναν, λέει η Σοφία. Επέρεν τη μύραν κι ενεμέν’νε σε ατουκά. Εσύ πα έγκες ατον τ’ αρκατάσ̌’ν ατ’. Εγώ για τ’ εγ̆είνο, άμον ντο έκ’σα το γουρνετόν, εκαρδι͜οκόπα και τ’ απάν’ ι-μ’ εμερμηκίασεν.

-Νέισα, λέει Αλευράς, ετέρεσα άλλο μινκίν ’κ’ έν’ -Κύριε ημών Ιησού Χριστέ!-, έρθα, έρθα κι εγώ απάν’ ατουν κι άμον ντο έρθα καρσ̌ί σην κεσμέν το στρατόπον το κλώσ̌κεται τίκια σ’ οσπίτ’ καικά, μίαν ελάισα το καΐσ̌ι μ’ κι ελάγγεψα κι εκρεμίγα σ’ οσπίτ’ απάν’ καικά. Σο καγκελόπον το κλώσ̌κεται απάν’ κέσ’ σο ξεραντέρ’ όνταν ευρέθα, ευτάω αέτσ’ να τερώ και ντό τερείς; Τ’ αφορισμένον το ποί’μαν, στέκ’νε οπίσ’ ι-μ’ κιάν’, καρμαντζ̌ιωμέν’ είνας σον άλλον, τσ̌ακλίζ’νε τα δόντι͜α και ταράζ’νε το χ̌ιόν’ με τ’ ουράδι͜α τουν. Τα γόνατα μ’ εκόπαν κι η καρδία μ’ ελάχτ’σεν! Έναν λάισμαν του καϊσ̌ί’ και ξαν ελάγγεψα. Πώς ευρέθα απέσ’ σην πόρταν εγώ πα ’κι ξέρω! Χαμάν εσ’κώθα να τερώ ολόγερα ντ’ έγενταν κι εμακρυγουλίασα κι ας σου ξεραντερί’ την κεσ̌έν κέσ’ τερώ, έσ̌κισαν το χ̌ιόν’ ας σο σαρπίν απάν’ κέσ’, εδέβαν του Ζερζελού το τσ̌ιμενόπον, εκρεμίγαν σ’ ορμίν κι εχάθαν σου Χ̌ιλή τ’ αλωνόπον μερέαν.

-Ο Χριστόν κι η Παναγία εκράτεσανε σε και πάντα να κρατούνε σε, γιαβρούμ! Εγώ πότε θ’ αποθάνω μαναχόν ’κι ξέρω. Εγώ ’κ’ είπα σε, Σοφία, ο Γιάννες ’ς σοι λύκ’ς ’κι φαγίεται; λέει η γραία.

Κι η Σοφία δί͜ει τ’ αντίλογον:

-Κι εγώ πα λέγω: το λαγήν’ πολλά φοράς πάει σο νερόν ὰμα, μίαν απολαβίεται!

Ὰμα ο Γιάννες π’ αφκά ’κι απομέν’, ξαν επέρεν σο μαϊτάπ’ τη δουλείαν:

-Κι αμ ’κι λες, λέει ση Σοφίαν, όλια τα τσουκάλια ντ’ εχτίγ̆ουσαν σον κόσμον να μη ετσακούσαν καμίαν, ο τσουκαλάς π’ άχαρον θ’ επεμέν’νεν χωρίς δουλείαν!

Ο πετεινόν ακόμαν ’κ’ εκούιξεν. Η νύφε έγκεν το λεγέν’ κι έπλυσεν τα ποδάρι͜α του πεθερού ατ’ς κι επ’ εκεί έστρωσεν το κρεβάτ’ν ατ’ σο χωνόν καρσ̌ί κι εποίκεν όλια τα κάθηκα. Εγ̆είνος πα ενίφτεν κι εσ’κώθεν εποίκεν την προσευχήν ατ’. Σ’ έναν της ώρας η Σοφία πα έσ’κωσεν κι εφόρ’σεν τα κουτσ̌ίκια κι ετοίμασεν το τραπέζ’ να τρώγ’νε. Όλοι͜ ατουν εκάτσαν είνας είνας ολόγερα κι Αλευράς, τ’ ανεψ̌ι͜όπα τ’ ακόμα ετσιρυπνίγ̆ουσαν, επέρεν σην εγκάλιαν ατ’ εξ̌άεψεν ατα. Κι επ’ εκεί:

Η μασ̌ίνα ’ντες πορπατεί και τα ραχ̌ία σείουν!,

είπεν ατα έναν τραγωδόπον μετ’ έναν παλιόν καϊτεδόπον, έκοψεν και το ψωμίν, εποίκαν όλ’ το σταυρόν ατουν κι ερχίνεσαν να τρώγ’νε.

Τα σταμπόλια ακόμαν εκαφούριζαν, τ’ ευλογημένα. Το μιντζίν πα, έναν παρχαρί’ τυρομίντζ’, άμον κερίν εσκουτούλιζεν τ’ άχαρον κι απάν’ καικά τση Καλαντάρας τση μοζίκας τη μαντζίραν, έφαγαν κι ετελείωσαν κι η νόσταση επέμ’νεν σο στόμαν ατουν.

Επεγί επαρακάθεψαν ας σ’ έφαγαν κι υστερνά πα. Είπαν, πέκια έρχουν και τα μωμογέρι͜α, ὰμα πουδέν ’κ’ εφάνθαν εγ̆είνο τη βραδήν.

Η Σοφία επήγεν εξέγκεν ας σο πουλούλ’ κι έγκεν με το γυαλένεν το πινιάκ’ κάποσα πα στυπάπι͜α με το ζωμίν, έφαγαν κι εφεραχλανεύταν - Αλευράς πολλά εγάπανεν ατα.

Αλλομίαν, κουκουρίιικουουουουουουου!, εδώκεν τ’ εσ̌αρέτ’ ας σο μαντρίν ο πετεινόν.

-Λελεύω το λαλόπο σ’! εποίκεν κλαιχτά η γραία η Κοντάβα.

-Μεσανύχτς! είπεν Αλευράς. Αρχ̌ήν του χρόν’ κι αρχ̌ήν τα Κάλαντα! Καληχρονία κι ο Θεός να ευλογίζ’!

Έτρεξεν χαμάν το κορτσόπον η Σωτηρίτσα σο θεμελίον έγκεν το καλαντοκούρ’, έναν ζογρόν καρυδί’ εσ̌κουνόπον και -επήγεν η κακοχρονία κι έρθεν η καλοχρονία!- εκαλαντίασεν τον κύρ’ν ατ’ς κι εφίλεσεν το χ̌έρ’ν ατ’.

-Με την ευκήν του Θεού, να ζεις και να τρανύντς και προκομμέντσα, το κορίτσι μ’! Αρ’ γι’ ας τερούμ’ η τύχη σ’ πα ντό έν’; λέει Αλευράς κι έσυρεν έξ’ τη φούνταν ατ’, εχάλασεν το χ̌έρ’ν’ ατ’ κι εξέγκεν εδώκεν ατεν έναν τσ̌ίλικον κοροσ̌όπον παχτσ̌ούσ̌’.

Η Σωτηρίτσα εκαλοφίλεσεν του κυρού ατ’ς το χ̌έρ’, επέρεν το κοροσ̌όπον κι εχαμοπέταξεν. Εσέγκεν κι εκορδυλίασεν ατο σου λετσ̌εκί’ ατ’ς το τέκ’ κι έτρεξεν έγκεν την ανεμίδαν του παιδαντίων. Μετ’ εγ̆είνο επέγ’ναν τα παιδία κάθαν Κάλαντα έψαλλ’ναν σ’ οσπίτι͜α.

-Πατέρα, λέει ατον, κούρεψον την ανεμίδαν.Πιρνά θα παίρω τον Λαμπίκον εμουν και πάμε ψάλλουμε τ’ «Άγιος Βασίλης έρχεται»!

-Ντό είπες, ντό είπες; εχπαράγεν ατο ’γείνος. Γιοκ, ρίζα μ’, γιοκ, πουλί μ’, μη καλατσ̌εύ’ς παλαλίτσας! Πού θα παίρτς και πας μωρόν παιδίν ατώρα αδά σα χ̌ιόνια και σον κρύο̤ν; Εσύ εσέν μη τερείς, εσύ τρανέσσα είσαι, ρίζα μ’. Ο Λαμπίκον ακόμαν μικρός έν’ και να ψάλλ’ πα ’κ’ εγροικά. Ας τρανύν’ κι εγώ του χρόν’ θα ’φτά’ ατον έναν έμορφον ανεμίδαν και πάει ψάλλ’, λελεύ’ ατον εγώ!

-Πάππον, εγώ ατώλα πα ’κθέλω και πθάλλω! Εμάτ’ε μ’ η Σωτήλα! -μικρέσσα έτον ακόμαν και «θεία» ’κ’ έλεγαν ατεν τα μωρά- ετσ̌ίαξεν ο Λαμπίκον.

Όλιον τ’ οσπίτ’ εθαρρείς εγομώθεν σ̌ερπέτ’ με τη λαλίαν του Λαμπίκονος.

Όλ’ εχοσ̌λανεύταν με το χαβεσλούκ’ του παιδί’ κι η νύφε πα, κάτ’ς αν εστοχάστεν ατεν, έναν γλυκέα εχαμογέλασεν -εγ̆είνο την ώραν ο Θεός όλιον τον κόσμον εγ̆είνεν εχάρτσεν.

-Γουρπάν’ σο τσ̌ιτσ̌ακόπο μ’! εμουμούρ’σεν η γραία κι έσ’κωσεν ας σην εγκάλιαν ατ’ς εφίλεσεν κι έστειλεν ατον σον πάππον ατ’.

-Για έλ’ ας τερώ, για έλ’ ας ελέπω τ’ εμέτερον τ’ αγουρόπον, τ’ εμέτερον το πετειναρόπον! είπεν Αλευράς κι ένοιξεν τα χ̌έρι͜α τ’ κι ο Λαμπίκον ερρούξεν σην εγκάλιαν ατ’. Τεμέκ έχουμε το παιδίν εμουν κι έμαθεν και ψάλλ’ κι εμείς ακόμαν ’κι ξέρουμ’ ατο! Αρ’ για πέ’, ρίζα μ’, για ψάλλον, ας ακούομε, λελεύ’ ατον εγώ!

Κι ο Λαμπίκον ερχίνεσεν:

Άγιοθ Βαθίληθ έχεταιαι ααπό την Καιαιαθαλείαν,
βαθτά εικόνα και χατίι, χάατι και κααλαμάλι
Το καλαμάλι έγλαφε καίαι το χατίιν ομίλει...
Και ειθ έτη πολλά!

-Πράβο, πράβο, το παλληκαρόπο μ’! Του χρόν’ θα πας και σο σκολείον και θα μαθάντς και γράμματα! είπεν κι εποίκεν την συμφωνίαν Αλευράς με τον ανεψ̌ι͜όν ατ’.

Κι επ’ εκεί επέρεν εκάτσεν ατον σο γόνατον ατ’ απάν’, εφίλεσεν κι εδώκεν κι εγ̆είνον το παχτσ̌ούσ̌’ν ατ’, έναν άσπρον κοροσ̌όπον.

Ο Λαμπίκον, άμον ντ’ εφίλεσεν ατον ο πάππος ατ’, με το ζεβρέν το χ̌ερόπον ατ’ εβουρι͜άστεν σπιχτά τη γενειάδαν ατ’, να μη επορεί και φιλεί ατον μίαν κι άλλο κι εκλώστεν ’ς σ’ άλλο τη μερέαν και τερεί σο δεξ̌έν το χ̌έρ’ν ατ’ απέσ’ το κοροσ̌όπον ντ’ εδώκεν ατον.

-Και σίνος θα πάτε ψάλετε; λέει τη Σωτηρίτσαν ο κύρ’ς ατ’ς. Το χ̌ιόν’ ατώρα πολλά έν’, νε ρίζα μ’, και τ’ οσπίτι͜α μακρά. Πώς θα πορπατείτε;

-Άμον ντο παίρ’ καλά ο ήλιον, πατέρα, και γίνεται χουλιασέγια, θα πάμε πρώτα ση θεία μ’ ση Τσ̌ϊανίνας κι επ’ εκεί ση Ζιγκανίνας, ση Σαλματωνίνας, ση Μητίνας και ση Γεριτσίνας. Σ’ άλλα τ’ οσπίτι͜α ’κι θά παμε, φογούμαι τα σ̌κυλία! Όθεν κέσ’ έν’ πολλά χ̌ιόν’, θα φορτούμαι το Λαμπίκον και δεβάζ’ ατον. Πιρνά σα τικιάνια κέσ’ θα ’λέπουμε και τα μωμογέρι͜α.

-Νε πουτσή, και ντ’ έξερ’ς ντο θα ’γβαίν’νε πιρνά μωμογέρι͜α;

-Η μάνα μ’ λέει, πατέρα, ας σου ’κ’ εξέβαν απόψ’ να λάσκουν, ζαέρ αύριον θα γυρίζ’νε. Ημπορεί να τοπλαεύκουν ασ’ όλια τα χωρία, να πάγ’νε και σ’ Αγε-Βασιλεί’ το τερνέκ’ σην Κρένασαν. Να έξερες ντό πολλοί είν’, πατέρα! Έν’ του Σαλματών’ Απόστολον, έν’ του Λαπάρ’ ο Μήτον, του Κοκόζ’ Αναστά͜ης, του Κορών’ ο Γιάννες, είν’ τση Μάλας οι παιδάντ’ και κι άλλ’ πολλοί! Εσιμαρλάεψαν κι επέραν μουντζούνας ας σην Τραπεζούνταν και είπαν πολλά έμορφα μωμογέρι͜α θα ’φτάγ’νε οφέτος.

Ο κύρ’ς ατ’ς εδιόρθωσεν την ανεμίδαν κι εσέγκεν απέσ’ σ’ αρδάχτ’ν εθε το πορτοκάλ’ κι ετοίμασεν ατο κι η Σωτηρίτσα η γλώσσα τ’ς άμον ψαλίδ’ ακόμαν έλεγεν.

-Για τέρεν την κατέργαρον, όλια πα εξέρ’! λέει ο κύρ’ς ατ’ς κι εδώκεν ατεν την ανεμίδαν.

Η Σωτηρίτσα επέρεν την ανεμίδαν εδώκεν ατο τη νύφεν κι ατέ μετ’ έναν ταρνακότσ’ χορολαγγευτά έτρεξεν, κάπ’ είχ̌εν πλουμιστά χαρτόπα σο τολάπ’ κέσ’, έγκεν και με το ψαλίδ’ έκοψαν ατα με τη νύφεν στενά σ̌εριτόπα, ενουσκαλάεψαν κι εποίκαν λογής-λογής πλουμία, αστρι͜όπα, περπεντουλόπα κι εστόλτσαν απ’ ολόγερα την ανεμίδαν, εποίκαν ατο έναν φωταχτέραν, νύφεν καμαρωμέντσαν.

Ο Λαμπίκον, άμον ντο είδεν ατο, εξέβεν ας σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’ κι ελάγγεψεν άμον τσ̌ιχρίτες, επήγεν επέρεν ατο ας σα χ̌έρι͜α τουν, έσ’κωσεν άν’ κι ετέρεσεν ατο καλά κι επ’ εκεί, άμον ντο σ̌ορνεύκεται το μουσκαρόπον, εποίκεν μετ’ εγ̆είνο έναν τριλάγγεμαν απέσ’ σο μεσοχάμ’ κι εγόμωσεν τ’ οσπίτ’ γέλ’τα και λαλίας -όλ’ εθαμάγαν με τη χαράν του Λαμπίκονος.

Η μικρέσσα Ελενίτσα πα, σην εγκάλιαν τσ’ Αλευράβας, άμον ντ’ είδεν όλτς να γελούν, επάτεσεν κι εγέλασεν κι εγ̆είνε η γουρζουλόσπαχτος και, άμον ντου κρούει η πεταλίτρι͜α τα φτερόπα τ’ς, εντώκεν τα τσ̌άπας ατ’ς:

-Μάνα, α, α! Ο Λαμπίκον!

Ατού απάν’ αναχάπαρα όλ’ ετούλωσαν -λαλίας, σ̌υρίγματα, κωδωνίγματα, γολγονίγματα, εγομώθεν τ’ οξ̌ικέσ’ έναν χαλαλοήν, ο κόσμος εγαργάσ̌εψεν.

-Ιιιιιι -χι -χιιιιι! Τίγκι-τίγκι-τίγκ! Τίγκι-τίγκι-τίγκ! Άλαργα!

Κι η κεμεντζ̌έ κρούει την καρσ̌ιλαμάν κι έρ’ται.

-’Μώ τον παλέν ατουν! Αγούτειν’ ατώρα έρχουν! είπεν η Σοφία.

-Μάνα! ετσ̌ίαξεν η Σωτηρίτσα ας σον φόβον ατ’ς.

-Τα μωμογέρι͜α είν’, μη αχπαράεσ’νε! λέει η Σοφία. Επάρ’τε τα μωρά σην εγκάλιαν εσουν, λέει τη νύφεν, κι ας σον τόπον εσουν μη σ’κούσ’νε. Εγ̆είν’ θα ’φτάγ’νε τα τσ̌ιμπίσ̌ι͜α τουν και πάγ’νε δι͜αβαίν’νε. Τ’ εμέτερα παιδία είν’, ντό φογάσ’νε;

Κι εγ̆είν’ επήγεν σην πόρταν.

Ο δι͜άβολον του μωμογερίων -τράγκα-τρούγκα, τράγκα-τρούγκ!- έχπασεν τα πόρτας και τα κωδώνια και τα παίγνιας, χεμ κεμεντζ̌έ, χεμ αγγείον, εχάλασαν τον κόσμον!

-Ποίος έσ’νε; ερώτεσεν μίαν από ’πέσ’ η Σοφία.

Ο δι͜άβολον εχτύπεσεν το κελέκ’ν ατ’ κι έκραξεν άμον κόσ̌ος.

-Εμείς είμες, θεία, τα μωμογέρι͜α, ανοίξτε μας! εκαλάτσ̌εψεν είνας ατουν.

Η Σοφία εγνώρτσεν ατον ας ση λαλίαν ατ’.

-Απόστολον του Σαλματών’ έν’, εκλώστεν είπεν σ’ οσπιτι͜ανούς.

-Άνοιξον ας έρχουν! λέει κι Αλευράς.

Κι η Σοφία έσυρεν τη σύρτεν, επεκλείδωσεν και τη σάγκαν κι ένοιξεν την πόρταν.

Με την κρι͜αούν και με τα χ̌ιόνια ’ντάμαν, ανθρώπ’, δι͜αβόλ’, όλ’ με τα μουντζούνας, τσ̌αναβάρι͜α, χαϊβάνια, φενέρι͜α, κωδώνια, τσ̌αλκούγια, ερρούξαν απέσ’, έναν καραντζόι, μετρεσίαν ’κ’ επαίρ’ναν!

Η Σοφία εκαλοκλείδωσεν την πόρταν. Ο Λαμπίκον έτρεξεν κι εγομώθεν σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’ και τ’ ομμάτι͜α τ’ επέμ’ναν σον δι͜άβολον. Ώσνα θ’ εμπαίν’ναν απέσ’ άλλ’, ο δι͜άβολον όλια τα κεσ̌έδες και τα παρατούρας του ’σπιτί’ εσυνεσέβεν.

Άμον ντ’ εσέβαν απέσ’ όλ’, ο τρανόν ο μωμόγερος ατουν εφύσεσεν το ποροζάν’ν ατ’, τα παίγνιας εκόπαν κι όλ’ πα ’τούλωσαν.

-Ύειαν κι ευλογίαν και καλοχρονία σ’ οσπίτ’ν εσουν! ευκέθεν ο τρανόν ο μωμόγερον.

-Ιιχι-χι-χι! κάτ’ς εχιχίντζεν ας σο ζεβρέν την πόρταν μερέαν.

-Πτφού σε, τρισκατάρατε! εταζιρλιάεψεν ατον ο μωμόγερον.

Κι έρθεν έμπρου με το ραβδίν ατ’, έναν ραβδίν επ’ εγ̆είνον κι άλλο μακρύν· έναν πλουμιστόν αντερίν με τα φαρδέα τα μανίκια φορεμένος από ’πάν’ ους κα’, κόκκινον λεγνόν ζωνάρ’ ζωσμένος, γερανέο̤ν, σιβρίν κιουλιάχ’ άμον χωνίν με τ’ άσπρα τ’ άστρι͜α απάν’ σ̌κεπαγμένος, έναν αρμάθ’ απιδότσιρα πισταύρι͜α με το ποροζάν’ ση γούλαν ατ’ κρεμαγμένα και μετ’ έναν μουντζούναν κόκκινον με τ’ άσπρα τα γένια, μικρά ομμάτι͜α και χοντρόν άμον ποστάν’ μυτίν σον πρόσωπον ατ’.

-Καλώς τον ευλογημένον! είπεν Αλευράς. Τ’ όνεμα σ’ χάρ’σο με! Ποίος είσαι, απόθεν έρχ̌εσαι και πού πας;

Ο μωμόγερον έβεξεν κι εγέλασεν χοντρά-χοντρά και μετ’ έναν πασλανεμένον λαλίαν μουθουγκιχτά εδώκεν το τσ̌οάπ’:

Ποίος είμαι; Κανείς ’κ’ είμαι!
Σου κοσμί’ την τσ̌άρχαν κείμαι!
Όθεν έρχουμ’ εκεί πάγω
κι ήντι͜αν έν’ γραφτόν ευτάω!
Τ’ όνεμα μ’ π’ αν θέλτς να παίρτς,
αδελφό μ’ έτον Οπέρ’σ’!
Έρθα ’γώ κι ακούω «Οφέτος»
κι έχω ημέρας με το μέτρος!

-Απόψ’ αδελφό μ’ επέθανεν κι εστάθα ’γώ σον οδόν ατ’. Λάσκουμαι με τ’ αλὰι μ’ και γράφτω τ’ οσπίτι͜α, εγ̆είνον να σ’χωρούν και μετ’ εμέν να χ̌αίρουν όσον επορούν. Ποίος ας σ’ οσπιτι͜ανούς εσουν έν’ όλον ο τρανόν;

-Η μάνα, η καλομάνα κι η λυκοκαλομάνα μουν! είπεν Αλευράς κι ετέρεσεν τη γραίαν.

Ο μωμόγερον ένοιξεν την πιθαμήν ατ’ απάν’ σ’ αρμάθ’ τα τσίρι͜α ντ’ εκρεμάουσαν ση γούλαν ατ’ κι ερχίνεσεν να πιθαμι͜άζ’ και μετρά αποφκά κιάν’:

-Δέκα, είκοσ’, τριάντα..., εβδομήντα! κι εκλώστεν ετέρεσεν τη γραίαν.

Η γραία ’κ’ ελάλεσεν.

-Ογδόντα! είπεν εγ̆είνος με την πιθαμήν ατ’ και ξαν εκαλοτέρεσεν τη γραίαν.

-Και έξ’, ογδόντα έξ’! είπεν οτότες η γραία και μετ’ έναν τσατσόπον ετάραξεν τα σαχτάρι͜α.

-Και με τ’ οφετιζ’νόν ογδόντα εφτά! είπεν ο μωμόγερον. Εκατόν να ’φτάς ατα, μάνα! Κι αρκοκαλομάνα να ’λέπ’ς και χ̌αίρεσαι τ’ εσ̌κούνια σ’! Ο Θεός να ευλογίζ’ τση Ματσούκας το νερόν!

-Να είσ’νε πολύχρονοι, ογλούμ! ευκέθεν κι η γραία. Εγώ απ’ ετώρα ντο θα ζω τα χρόνια, όσον τα τσίρι͜α το μετράς πα αξίαν ’κ’ έχ’νε. Εσείν που είσ’νε νέοι, να ζείτε και χ̌αίρεσ’νε τα μουράτι͜α σουν και να κερδαίνετε τον κόσμον πα και τση Ματσούκας την ύειαν πα!

-Ιχι-χι! εποίκεν ο δι͜άβολον.

-Πτφού σε, τρισκατάρατε! εβάρκιξεν ο μωμόγερον.

-Ε, ’κι θα κάθεσ’νε κι έναν ξάι κι αναπαίεσ’νε και λέτε μας και τ’ αλάιν εσουν, ποίος και ποίος είσ’νε; λέει ο Γιάννες σον μωμόγερον κι έδειξεν ατον το σκαμνίν.

-Εμείς, λέει κι εγ̆είνος, οφέτος πορπατούμε και του χρόν’ κάθουμες κι αναπαίουμες! Ατώρα ελεπέστε και τ’ αλὰι μ’! λέει κι έπαιξεν το ποροζάν’ν ατ’.

Είνας κοντοπίθαρος έρθεν εμπροστά. Αποφκά κιάν’ αν ερχίνανες ατον: κουντούρας σα ποδάρι͜α τ’, μαύρα τοζλούκια, γερανέο̤ν καραβονένεν σ̌αλβάρ’, πλουμιστόν ταραπουλούσ’ ζωνάρ’ σα μὲσα τ’, γερανέο̤ν τσόχαν κοντέσ’ και μαύρον γελέκ’, φέσ’ με το πισκίλ’ σο κιφάλ’, το καλαμάρ’ σο ζωνάρ’ και το μολυβοκόντυλον σ’ ωτίν κέσ’· σον πρόσωπον ατ’ πα έναν εσμέρ’κον μουντζούναν με το λεγνόν το πουίκ’ κι αραία, μαύρα τα γενόπα τ’· έναν τρανόν τεφτέρ’ πα σην αμασχάλιαν ατ’.

-Ο Ροκοτσούπ’ς ο Κωσταντίνον, ο γραμματικός ι-μ’! είπεν ο μωμόγερον σ’ οσπιτι͜ανούς. Στά και γράψον! εδιέταξεν ατον. Έναν τον ηαυτό σ’ κι έναν το κοντύλι σ’! Ας έρ’ται ατώρα έτερος! είπεν.

Ο γραμματικόν έσ’κωσεν το χ̌έρ’, εδώκεν σελιάμ’ κι εσύρθεν σο γιάν’.

Ο κοτσ̌αμάνον με την κοτσ̌άκαρην ατ’ έρθαν εμπροστά. Ο γέρον, κουκουρωτός με το ραβδίν και το τεζπίχ’ σο χ̌έρ’, έναν κόκκινον κουκούλ’ σο κιφάλ’ και μαύρον γιαζμάν ολόγερα, τσοχοσ̌άλβαρα και μαύρον σ̌αλένεν κοτσ̌ίκ’ φορεμένος, άσπρα τοζλούκια και τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρι͜α τ’, με τ’ άσπρα τα καλαπαλούκια τα γένια ση μουντζούναν ατ’. Η γραία πα με το λιπατόπον και τ’ εμπροσταλόπον ατ’ς, τσ̌αρούχ̌ι͜α σα ποδάρι͜α τ’ς, τσόχαν, σπαρέλ’, κασίκ’, λετσ̌έκ’, όλια γεροντι͜ακά, ρόκα κι αρδάχτ’ σα χ̌έρι͜α τ’ς και μουντζούνα μετ’ έναν τσιπρωμένον μυτίν σον πρόσωπον.

-Ο Δικούρ’ς ο Παναγέτες με την Δικουρίναν ατ’, αζάς ι-μ’, πούγιρ πακαλούμ! Γράψον δύο κι άλλο, γραμματικέ! ξαν είπεν ο μωμόγερον.

Ο γέρον κι η γραία εκαλησπέρτσαν τσ’ οσπιτι͜ανούς με τ’ ισ̌μάρ’ κι εσύρθαν σην πάνταν, σον γραμματικόν καικά.

-Ας έρ’ται κι ο τελίκανλης με τη νύφεν! εκούιξεν ο μωμόγερον.

Είνας παιδάς ψηλός και κισπετλής, το πόι φυτόν απέσ’ σα μαύρα τα ζίπκας, με τα τσ̌άπουλας σα ποδάρι͜α τ’ και το σιλιαχλούκ’ και την κάμαν σα μὲσα τ’, μαύρον η κουκούλα τ’ με τα χάρτσ̌ι͜α, η μουντζούνα ιλει͜όν και γιαπουσ̌μαλίν σον πρόσωπον ατ’ κι έναν πουίκ’, περισπωμένη με το κοντύλ’ γραμμένον!

Η νύφε πα σο γιάν’ν ατ’, ψηλέσσα, λεγνοπίαστος κι άμον δαχτυλιδόπον, με τα νυφικά τ’ς: κεζίν ρούχον, κουτνίν σπαρέλ’, κουμπολέτσ̌εκον με τα κάπαραδες και τα ζινίχ̌ι͜α ολόγ̆ερα, άσπρ’ ορτάρι͜α με τα κουντούρας, φοτάν, ζωνάρ’, λώμαν, όλια μεταξένια κι ασ’ όλων τ’ έμορφον η μουντζούνα σον πρόσωπον ατ’ς, άμον ασπροκέρασον!

-Ο Τσ̌ινάκ’ς ο Γοργόρ’ς ο παλληκάρ’ς εμουν κι η γυναίκα τ’ Ανθούσα! εδώκεν ξαν τ’ όνεμαν ατουν ο μωμόγερον.

Ο τελίκανλης με τ’ ισ̌μάρ’ εκαλησπέρτσεν κι η νύφε ερχίνεσεν ας σον οικοκύρ’ και τ’ ουλονών τ’ οσπιτι͜ανίων τα χ̌έρι͜α εδεξέβεν κι εφίλεσεν. Ατόσον κι έμορφος έτον, τα μωρά πα παστ̌άν ’κ’ εγρέθαν ατεν και ’κ’ εξενεύταν.

-Δύο κι εφτά χ̌εροφιλέματα τση νύφες, εννέα γράψον, γραμματικέ! είπεν ξαν ο μωμόγερον. Κι επ’ εκεί: ο κούμπαρον κι η κουμπάρ’σσα, ο τσ̌αλκουτσ̌ής κι ο τουλουμτζ̌ής, άρκον κι αρκουδάς, ο γάιδι͜αρον κι ο γαϊδιράς, ο γιατρόν κι ο Μαμωνάς, γράψον κι άλλα δέκα· κι έντεκα ο Καλαντάρ’ς! κι εφύσεσεν το ποροζάν’ν ατ’.

Άρκον χαμάν έφαγεν έναν στουρακέαν ας σον αρκουδάν, εμουρδούλτσεν κι εσ’κώθεν ολόρθα με το ζιντζ̌ίρ’ σα ρωθώνια τ’, εκρέμασεν τα τάτι͜α τ’ και χορεύ’. Ο γάιδι͜αρον πα έφαγεν έναν τιρτμέν ας σον γαϊδιράν, έσυρεν έναν κωλέαν κι ογκάρτσεν.

Αλλομίαν η κοτσ̌άκαρη, εχπαράγεν ατο τεά, ελιγώθεν κι ερρούξεν· εκούιξεν ο κοτσ̌αμάνον κι έτρεξεν ο γιατρόν με τα ματογυάλια, εδώκεν ατεν έναν χάπ’, επίασεν το τσιπρωμένον το μυτίν ατ’ς κι επελίγωσεν ατεν.

Κι επ’ εκεί εκούρεψαν το χορόν: ο τελίκανλης με τη νύφεν, ο κούμπαρον κι η κουμπάρ’σσα -κι εχόρεψαν τ’ ομάλ’, το τίκ’, το ’κοδεσπαινιακόν, το διπάτ’, την τρυγόναν, την τιτρεμέν, την καρσ̌ιλαμάν, το κετσ̌έκ’, μίαν με τ’ αγγείον, μίαν με την κεμεντζ̌έν, όλια τα χορόντας εποίκαν.

Αλλομίαν:

-Ιι-χι-χι! ξαν εποίκεν κι ο δι͜άβολον κάποθεν από ψηλά.

Ας σον τραπεζαίο̤ν κι απάν’, σου ’σπιτί’ την κουμουλιάδαν, έτον σταλιχωμένον ξερόν το πετσίν τσ’ Απρίλας τηνάν έσπαξαν το μοθόπωρον. Ο δι͜άβολον με τα κέρατα και με τ’ ουράδ’, μαύρον κούδαν η μουντζούνα τ’, τ’ ομμάτι͜α τ’ και τα δόντι͜α τσ̌ακλίζ’νε το κελέκ’ ση γούλαν, τα γολγόνια έμπρ’-οπίσ’ γολγονίζ’νε κι ατός με τα κάντζ̌ι͜ας ατ’ κρούει και καρκαρίζ’ το πετσίν..

Άμον ντ’ ετελείωσαν τα χορόντας κι εστάθαν ξαν τα παίγνιας, ελάγγεψεν αφκά ας σον τραπεζαίο̤ν και κάποθεν εύρεν τ’ οικοκύρ’ τα τσ̌αρούχ̌ι͜α, εσέγκεν ατα σα δύο κάντζ̌ι͜ας ατ’, κρατεί ατα και χορεύ’ έμπρι͜α τ’ κιάν’.

Ο Λαμπίκον μάγξουζ θ’ εφογούτον τον δι͜άβολον, αν ’κ’ έτον σην εγκάλιαν του πάππι’ ατ’. Ο δι͜άβολον εχόρεψεν, εχόρεψεν κι επ’ εκεί έσ’κωσεν τα τσ̌αρούχ̌ι͜α με τα ραφίδι͜α τουν κρεμαγμένα άμον παντέρας ψηλά κι εχάθεν σο τριλάγγεμαν.

Αλευράς, αγνόν και κάπως πέτ’κον έρθεν ατον, εκούιξεν τον μωμόγερον να εξηγίζει͜ ατον του δι͜αβόλ’ τα τριλαγγέματα με τα τσ̌αρούχ̌ι͜α τ’.

-Νασάν εγ̆είνον που κάθεται και τα τσ̌αρούχ̌ια τ’ πορπατούν σον αέραν! Η κατσ̌ά τ’ πα θα παίρ’ αέραν! λέει κι ατός κι εδιέταξεν το γραμματικόν να ’γβάλ’ τη λογαρίαν.

Χαμάν ένοιξεν κι εγ̆είνος το τεφτέρ’, εσέγκεν τα ματογυάλια κι ερχίνεσεν να δεβάζ’:

Δύο και δύο, τέσσερα κι εννέα δεκατρία
κι άλλα πέντε ζευγάρι͜α απάν’ γίν’ντανε είκοσ’ τρία
και έναν είκοσ’ τέσσερα κορόσ̌ι͜α ογουρλία.
Με την ευκή σ’, πασ̌ά-Γιάννε, ευτάει η λογαρία!

-Τα τέσσερα απόψ’ του τραπεζί’ κι η μετσ̌ιτιέ, τεμίζ’ παράν, τ’ εμέτερον· αέτσ’ λέει ο μωμόγερον!

Ο μωμόγερον έστεκεν εκειάν’, το μυτίν ατ’ κοτσ̌ά ποστάν’, εποίν’νεν τον Αλευράν εσ̌κιάν: έσ’κωσεν το χ̌έρ’ν ατ’ κι έσπιγγ’σεν την ελαίαν ντο είχ̌εν σο μάγουλον τση μουντζούνας ατ’. Κρικ! εκουράγ̆εν κι εκρεμάγ̆εν το μυτίν ατ’ κι από ’πέσ’ ελάγγεψεν οξ̌ωκά είνας πετεινίτσο κι εκούιξεν: κουκουϊκουου!

-Ευτυχές το νέον έτος! είπεν ο μωμόγερον κι έσ’κωσεν το μυτίν ατ’ κι εσέγκεν ατο σον τόπον εθε.

Εσ’κώθεν οτότε Αλευράς έγκεν κι εκέρασεν ατ’ς ρακίν κι Αλευράβαν τα καλαντι͜ακά. Εξέγκαν κι εγ̆είν’ τα μουντζούνας ατουν κι εφανερώθαν. Όλοι͜ ατουν του χωρί’ παιδία, ευκέθαν την καλοχρονία σ’ οσπιτι͜ανούς, έπιαν το ρακίν ατουν κι εποίκαν σο ποδάρ’ απάν’ έναν καλόν μουχαπετόπον.

Αλευράς κι οσπιτι͜ανοί ατ’ κι ασ’ όλιον πλέο̤ν η γραία, πολλά ευχαριστέθαν ας σα παιδία εγ̆είνο το βράδον, εδώκαν ατ’ς και το παχτσ̌ουσ̌’ν ατουν και, ξαν με την παίγνιαν έμπρου κέσ’, εδέβαν πλάν ατσ̌ελέα. Ως το μέρωμαν έπρεπεν να προφτάν’ν’ και κρούγ’νε όλιον το χωρίον -τον πιρνόν όλια τα μωμογέρι͜α έντεκα χωρίων: τση Ζάβερας, του Φαργανάντων, του Μελιανάντων, του Τσ̌αχαρι͜άντων, του Σταματί’, τση Κουνάκαλης και του Γιαννάντων, τση Ποντίλας και του Γιαννακάντων, τση Κρένασας και τ’ Αδολή θ’ έρχουσαν κι ενταμούσαν σ’ Αγε-Βασιλεί’ το τερνέκ’ σην Κρένασαν.

Αρ’ ας σ’ εδέβαν πλάν τα μωμογέρι͜α, έγκεν κι η Σοφία το τρανόν το πινιάκ’ με τα καλαντι͜ακά κι ο οικοκύρτς εβουρι͜άστεν λεφτοκάρυ͜α κι ετσ̌άντσεν σο στέβος κιάν’: τα πολλά, κρα-κρα, κρα-κρα, εστάθαν απάν’ καικά σον τραπεζαίο̤ν. Το τριγών’ η Σοφία εφέκεν ατο σο τραπέζ’, πιρνά-πιρνά να βάλ’ σ’ οσπίτ’ τον Περιστέρ’ και τσακώνει͜ ατο σο κέρατον ατ’ και τ’ άλας να φάζ’ τα χτήνια. Του ποπά το τριγών’ έσ’κωσεν ατο σο τολάπ’, να δί͜ει ατο κει τα Φώτα, όντα θά ’ρ’ται φωτίζ’.

Κι επ’ εκεί έρθεν κι η σειρά τση πίτας. Ακόμαν κουσ̌λούκ’ς έτον, όνταν εκατήβασεν η Σοφία ας σ’ άψιμον το μεσοχάλκ’ με το πλυμίν τση Καλαντάρας κι αέτσ’ άμον ντο έτον ξαμμένον το πλακίν, είπεν: ας ευτάω και την καλαντόπιταν, άλλο πότε θα ’βρήκω αραλούκ’ και για τ’ εγ̆είνο; Κάπ’ είχ̌εν καλά τσουπαδικά αλεύρι͜α, ετάραξεν απέσ’ κι ολίγα φούρνικα, έβρασεν νερόν κι εχάσ̌εψεν ατα κι εποίκεν το ζυμάρ’. Κι επ’ εκεί εσυντώκεν τ’ αποκάμι͜α σ’ έναν μερέαν, ένοιξεν τα σαχτάρι͜α ολόγερα σο χωνόν, εσπόγγ’σεν το πλακίν κι εποίκεν ατο αϊνι͜άν. Άμον ντ’ ετσ̌άντσεν τ’ αλεύρι͜α, το πλακίν ξαμμένον, εγ̆είνα εμουχάντσαν κι εγόμωσαν τ’ οσπίτ’ σκουτούλαν. Αρ’ ούσνα θ’ ετοίμαζεν το χωνόν, το ζυμάρ’ πα επεκρέθεν, ετσάκωσεν κι ετάραξεν σο ζυμάρ’ τέσσερα πα ωβά μετ’ έναν στακάν’ μέλ’ κι έναν καλόν χουλι͜αρέαν κερασινέσ’ βούτορον, εσέγκεν απέσ’ και την παράν, έναν ρούσικον δέκα καπικών, κι εκούπ’σεν ατο με το ξυλένεν το πινιάκ’ σο πλακίν απάν’ -εγέντον έναν έμορφον στρογγυλόν κολόθ’, ο μάστορας πα ’κ’ επόρ’νεν να χτίζει͜ ατο αΐκον! Εσταύρωσεν ατο οτότε από ’πάν’, είχ̌εν και τα καστανόφυλλα έτοιμα αναλυγμένα, εσ̌κέπασεν ατο καλά μετ’ εγ̆είνα κι εκουμουλίασεν απάν’ το σαχτάρ’ κι επ’ εκεί τα τσιλίδι͜α και τ’ αποκάμι͜α. Σ’ έναν-ενάμ’ψ’ ώραν εγ̆είνο έρθεν κι εψέθεν, εγέντον κάστανον, τ’ ευλογημένον, εξέγκεν κι έσ’κωσεν ατο σο τολάπ’.

-Αρ’ ατώρα, αν θέλετεν, ας κόφτουμε και την πίταν! Έναν καλαντόπιταν εποίκα, η μάνα τρώ͜ει και το παιδίν ’κι δί͜ει! είπεν η Σοφία.

Κι εσ’κώθεν επήγεν έγκεν ατο σο τραπέζ’ κι Αλευράς εμέτρεσεν κι έκοψεν ατο: εφτά σον παρόν και τρείοι οι παιδάντ’, που ’κ’ είν’ αδά, δέκα κι έναν εικόνα, έντεκα μοιρι͜άδι͜α. Αλευράς, μαθεμένος ας σα παρτσ̌άδας του μυλαρί’, τ’ ομμάτ’ν ατ’ εζύγιαζεν το περκέλ’ και το χ̌έρ’ν ατ’ όθεν θ’ εντούν’νεν, μίαν εντούν’νεν ατο, εχάραξεν κι έκοψεν την πίταν ίσα έντεκα κομμάτι͜α - σην τερι͜αζήν να ’θέκ’νες ατα, τ’ έναν τ’ άλλο ’κ’ εκόμπωναν.

Επ’ εκεί επέρεν η Σοφία με τη σειράν εδώκεν καθαείναν το μερτικόν ατ’ κι η Σωτηρίτσα κι ο Λαμπίκον ερρούξαν και τσακών’νε ας σην άκραν κέσ’ και τσιρμουλίζ’νε, αραεύ’νε την παράν.

-Ρίζα μ’, λέει ατ’ς η Σοφία, ναφιλέν μη θρυμμουλίζετε και χάνετε το ψωμίν, η παρά αδαπέσ’ ίσως να έν’· άμον κάτ’ ελέπω!

Κι επέρεν άν’ τσ’ εικόνας το κομμάτ’. Ας σ’ έναν τη μερέαν, σο κατωκέρετσον σιμά, σ’ απολάδ’ απέσ’, εγυάλτσεν τση παράς άκρα.

-Εγέντον ατώρα τρία χρόνια τ’ έν’ τ’ άλλ’ απάν’, σην εικόναν εγ̆βαίν’ η παρά, ποδεδίζω τη χάρην εθε! λέει η Σοφία.

-Ας έν’ για τσ’ όλτς εμουν βοήθεια κι ευλογία του ’σπιτί’, γουρπάν’ -τ- σ’, Παναγία! είπεν κι η γραία κι εποίκεν το σταυρόν ατ’ς.

-Ελέπ’ς; είπεν κι ο Γιάννες. Κάποτε τεά θ’ εποίν’να ’το έναν τολαπόπον με τα κανάτι͜α, να μη τοζούται και μανούται ατού σο φλανόπον κέσ’ κι αχά, καμίαν ’κι συφτάνω, ντ’ έξερω! Εξέρετε ντό παλιόν εικόναν έν’ ατό; Ημπορεί να έν’ τρακόσ̌ι͜α χρονών και τετρακόσ̌ι͜α πα πέ’, τσινιβιζτέν-καλμα. Ο κύρη μ’ πα κι ο πάππο μ’ πα αρ’ αέτσ’ εύραν ατο, έλεγεν η μάνα μ’ η σ’χωρεμέντσα. Τσ’ εξέρ’, ημπορεί να έν’ κι αντίκαν κι εμείς ’κι ξέρουμ’ ατο!

Αρ’ επ’ ετότες ετοπλάεψεν η Σοφία τα κομμάτι͜α τ’ επέμ’ναν τση πίτας, τ’ άλλα τα μεϊβεδικά πα εδώκεν όλτς κι εκάτσεν κα’ κι εγ̆είνε να γλουπίζ’ έναν πορτοκαλόπον για τα μωρά.

Η νύφε και το κορτσόπον επέραν δύο λαλλατσόπα ας σο θεμελίον κέσ’ κι απάν’ σ’ έναν πλακόπον ετσάκωσαν τον κόσμον καρύδι͜α και λεφτοκάρυ͜α κι εγόμωσαν έναν πλιτσόπον καντζία.

Αλευράς εδοκίμασεν απ’ έναν τσίταν ασ’ όλια κι επ’ εκεί εγιασλάνεψεν σο κρεβάτ’ν ατ’ κιάν’ εδώκεν τα πλάκας ατ’ σ’ άψιμον καρσ̌ί κι εξέγκεν την καπνοσακούλαν ατ’, να τυλίζ’ έναν τσίχαρον.

Η γραία πα -βάι π’ είχ̌ε σε, γραία!- καθιστά σο κρεβατόπον ατ’ς απάν’, σο παρακαμίν καικά, κουκουλωμέντσα με το σ̌αλόπον σ’ ωμία τ’ς, εσυχρι͜άγεν απάν’ σ’ άψιμον, εσυνταύλισεν τα δαυλόπα με το κουρόπον κι έτριψεν κι έπλωσεν να χουλέν’ τ’ απαλάμι͜ας ατ’ς.

-Ρίζα μ’, Γιάννε, λέει, εμείς το καλαντόνερον σ’ εσέν εφέκαμ’ ατο, γουρπάν’ -τ- σ’! Σύννυχτα θα σ’κούσαι πας σο ποτάμ’ να παίρτς ατο, μη ανασπάλλτς!

Κι επ’ εκεί επέρεν δύο χουρμαδόπα κι ευκέθεν ατ’ς:
-Του Θεού τα ευλογίας να γομών’νε τ’ οσπίτ’ν εσουν! Όλια τ’ αγαθά ο Θεός να βρέχ̌’ κι εσείν να χορτάζετε! Ευλογημένον να έν’ ο χρόνος τ’ εμπαίνουμε!

-Να είσαι καλά, μάνα! λέει ο Γιάννες. Ας σ’ όλιον το καλλίον ευλογία υεία κι η ζωή τ’ ανθρώπ’ έν’. Εσύ να ζεις και να έχουμε σε πάντα, τεμέλ’ του ’σπιτί’! Νέμουτλι κι εμείς πα να έρχουμες σ’ εσά τα χρόνια! Ατώρα ντο έρθαμε τον καιρόν, τα χρόνια π’ αλλάγαν και τα ευλογίας πα ’κόπαν ας σον κόσμον. Εγώ το χατίρι σ’ να χαλάνω ’κ’ επορώ. Για τ’ εσέν σο ποτάμ’ ’κ’ έν’, ση θάλασσαν π’ αν λες με, πάγω! Μερι͜άμ’ ήντι͜αν κι αν έν’, το καλαντόνερον πα ’κι ανασπάλλτς!

-Ας σο στόμα σ’ και σου Θεού τ’ ωτίν, ρίζα μ’! ξαν λέει η γραία. Εμείς πα πασ̌κεί ντο κάτ’ εγροίκ’σαμε ας ση ζωήν ντ’ έζησαμε! Ὰμα να έχ̌’ καθαείς την καρδίαν ατ’ ραχάτ’, λέγω, τ’ ατέτι͜α τ’ επέμ’νανε μας ας σοι παλαιούς εμουν ας κρατούμ’ ατα όσον ζούμε, σοούντα σον Θεόν να μη απομένουμε χρεμέν’! Γιόκσα απ’ εμέν όλια ’δέβαν, πουλί μ’! κι ενεστέναξεν.
ΚείμενοΕπεξήγησηΕτυμ. ΡίζαΠροέλευση
şeker suya düşmedi ya;(δεν έπεσε η ζάχαρη στο νερό ε;) τι βιάζεσαι; ποια η βιασύνη; (προφ.) σ̌εκέρ’ σουγιά τούσ̌μετί για; tr
άβουλαάθελα α- στερητικό + βουλή gr
αγγείονείδος άσκαυλου, πνευστού μουσικού οργάνου αγγείον gr
Αγέννεαϊ-Γιάννη
Αγέρ’αϊ-Γιώργη
αγεσμόναγιασμό
αγιάζ’αγιάζι, διαπεραστικός κρύος αέρας και υγρασία ayaz tr
αγιαζλαεύ’κάνει παγωνιά ayazlamak tr
αγνόνσπουδαίο/α, θαυμαστό/ή, αλλόκοτο/η, παράξενο/η ἀγνώς (άγνωστος)<ἀ- + γιγνώσκω gr
αγουρι͜ακόναγορίσιο
αγουρόποναγοράκι
άγουροςνέος άνδρας
αγούτ’αυτοί
αγούτααυτά
αγούτειν’αυτοί
αγούτοαυτό/ή
αγούτοναυτό
αγούτοςαυτός
αδ’εδώ
αδ’ απάν’εδώ πάνω
αδάεδώ
αδακάεδώ κόντα
αδακέσ’εδώ γύρω, κάπου εδώ
αδαπέσ’εδώ μέσα
Αδολή(σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους
αέτσ’έτσι
αζάςκοινοτικός σύμβουλος, μέλος aza < aʿżā trae
αΐκατέτοια/ες
αΐκοντέτοιο/α
αΐκοςτέτοιος
αϊνι͜άνκαθρέπτη ayna/āyīne trir
ακείεκεί
άκλερονάκληρο, φτωχό, δύστυχο, ταλαίπωρο
άκλερουςάκληρους, φτωχούς, δυστυχείς, ταλαίπωρους
ακούομεακούμε
άκραάκρη
άκρανάκρη, αρχή
αλὰιπομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω trgr
αλάινπομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω trgr
άλαςαλάτι
αλεσίαςφορτώματα σιτηρών για άλεσμα
αγ̆λίαλίμονο
αλλάγανάλλαξαν
αλλομίανάλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά
άλλτςάλλους
αλμεχτέρ’ξύλινος κουβάς για το άρμεγμα των ζώων
αλωνόποναλωνάκι
αμ(διαχωριστικός ή διαζευκτικός σύνδεσμος) ομοίως, είτε, ή hem trir
ὰμααλλά ama/ammā trae
αμασχάλιανμασχάλη
άμονσαν, όπως, καθώς ἅμα gr
άν’άνω, πάνω, άνωθεν
αναλυγμέναμουλιασμένα, λιωμένα, μαλακωμένα
αναμέν’νεπεριμένουν, αναμένουν
αναμένουμεπεριμένουμε
αναμέστε(προστ.) περιμένετε
αναπαίεσ’νεαναπαύεστε, ξεκουράζεστε
αναπαίουμεςαναπαυόμαστε, ξεκουραζόμαστε
ανάσμανανάσα, αναπνοή
ανασπάλλειξεχνάει
ανασπάλλτςξεχνάς/ξεχάσεις
ανασταίν’μεγαλώνει κι αποκαθιστά
αναχάπαρααπροειδοποίητα, ξαφνικά στερ. αν- + haber/ḫaber grtrae
ανεγροίκιστοςάμυαλος/η, κουτός/ή
ανεμίδανανέμη, κάθετος ιστός ή και πλάγιος για να τυλίγεται το νήμα, παλιότερα ξύλινος και περιστρεφόμενος μτφ. αεικίνητος άνθρωπος
ανεμικάρευματισμοί
ανεμοκαλήανεμοστρόβιλος, σίφουνας
ανεψ̌ι͜όνανιψιό
ανεψ̌ι͜όπαανιψάκια
άνθενεπάνω, από πάνω
άνθεν χ̌ερούπρος τα πάνω ἄνω + -θεν + χείρ gr
ανθρώπ’άνθρωποι
ανθρώπ’ςανθρώπους
ανοί͜ειανοίγει
άνοιξον(προστ.) άνοιξε
αντερίνζιπούνι
άντζ̌ακμόλις που, μετά βίας, τότε μόνο ancak tr
αντίλογοναντιλογία, αντίρρηση, απόκριση
αντραδέλφ’σσανκουνιάδα της νύφης
απαλάμι͜αςπαλάμες
απάν’πάνω
απέσ’μέσα
απιδότσιραξερά αχλάδια απίδι + çir grtr
αποθάνωπεθαίνω
απόθεναπό που, από όπου
αποκάμι͜αδαυλοί εστίας καιγόμενοι ή σβησμένοι
αποκαμόπον(υποκορ.) δαυλός εστίας καιγόμενος ή σβησμένος
απολαβίεταιξεχερουλιάζεται
απολάδ’ψίχα (ψωμιού), κτ το απαλό, το ψαχνό
απομέν’απομένει
άποροςαυτός που στερείται τα βασικά στην ζωή του, ο φτωχός • (για σωματική πάθηση) ο ανίκανος προς εργασία, ο ανάπηρος, ασθενής ιδίως παράλυτος • (για πράγματα) κακής ποιότητος, το δύσβατο μέρος
αποσπόγγιααποσφούγγαρα
αποτσ̌αναβάρ’(εν συνθέσει με το τσ̌αναβάρ’) ξε-θηρίο
αποφκάαπό κάτω
αποψιζ’νόναποψινό/ή
απράνανπριν λίγο
Απρίλαςόνομα αγελάδας, όπως συνηθιζόταν αυτή που γεννήθηκε το μήνα Απρίλιο
αρ’εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha ἄρα gr
αραεύ’νεψάχνουν, αναζητούν, γυρεύουν aramak tr
αραίακατά αραιά διαστήματα, αραιά
αραλούκ’χαραμάδα, κενό aralık tr
αραστάνπαζάρι, το τμήμα του παζαριού όπου οι έμποροι ασκούν την ίδια εργασία, δρόμος με μαγαζιά, μτφ. κλίκα arasta/ārāste trir
αργώςαργά
αρδάχτ’αδράχτι
αρδάχτ’ναδράχτι
αρκατάσ̌’νσύντροφο, φίλο arkadaş tr
αρκοκαλομάναη γιαγιά της γιαγιάς
άρκοναρκούδα
αρμάθ’αρμαθιά, σειρά από όμοια μικρά πράγματα συνήθως περασμένα σε σκοινί ή σε σύρμα ὁρμαθός
αρσουζλούκ’ξεδιαντροπιά, θράσος arsızlık tr
ας καλτίπαραλίγο az kaldı tr
ας σ’(ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους
ας σααπ’ τα ασό σα (από τα)
ας σηναπ’ την ασό σην (από την)
ας σοαπ’ το ασό σο (από το)
ας σοναπ’ τον ασό σον (από τον)
ας σουαπό του, από τότε που/αφότου, από αυτό που
ασ’από
ασκερλούκ’στρατιωτική θητεία askerlik<ʿasker trae
αστρι͜όπααστράκια
άστρι͜αάστρα
ατ’αυτού/του
ατααυτά
ατέαυτή
ατεναυτήν
ατέτι͜αέθιμα, (ουσ.) τυπικά adet/ʿaded trae
ατίμι͜αριξιές, πυροβολισμοί atım tr
ατόαυτό
ατόςαυτός
ατόσοντόσο
ατούεκεί (σε τόπο ή σημείο που βρίσκεται σε κάποιο απόσταση)
ατουκάεδώ κοντά
ατουντους
ατ’ςαυτής/της ή αυτούς/τους
ατσ̌ελέαβιαστικά, γρήγορα acele < ʿacele trae
ατώρατώρα
ατωρ’νόντωρινό
αφκάκάτω
αφορισμένοναφορισμένο, αναθεματισμένο
άφ’ς(προστ.) άφησε
άφτωανάβω
αχάνα, ορίστε, ιδού
αχ̌ορώνιααχυρώνες
αχπαράεσ’νε(αμτβ) τρομάζετε, ξαφνιάζεστε εκσπαράσσω gr
αχταλεύ’ςσκάβεις
άψιμονφωτιά
βά’βάι
βαθέαβαθιά
βάιεπιφώνημα λύπης ή θρήνου
βακούτ’χρόνος, εποχή, καιρός vakit/vaḳt trae
βασιλιακόνβασιλικό/ή
βζήουντανσβήνονται
βλάφτουμεβλάπτουμε, προκαλούμε σε κπ σωματική ή ψυχική βλάβη
βούρανχούφτα vola=η παλάμη του χεριού ή το πέλμα του ποδιού it
’βουρι͜άσταέβαλα στις χούφτες μου
βούτορονβούτυρο
βραδήνβράδυ
βράδονβράδυ
βραδύν’βραδιάζει
βρέχ̌’βρέχει
’βρήκω(ευρήκω) βρίσκω
γάιδι͜αρονγάιδαρο
γάιδι͜αροςγάιδαρος
γαϊδιράναγωγιάτη με γαϊδούρια
γαϊδιράςαγωγιάτης με γαϊδούρια
’γβαίν’νεβγαίνουν
’γβάλ’βγάλει
’γβάλλ’νεβγάζουν
’γβάλ’ςβγάζεις
’γείνοςεκείνος
γελέκ’γιλέκο, ρούχο χωρίς μανίκια και γιακά που κουμπώνει μπροστά yelek tr
γέλ’ταγέλια
γενόπαγενάκια
’γέντον(εγέντον) έγινε
γερανέο̤νκυανό, γαλάζιο
γεροντι͜ακάαυτά που ανήκουν ή αρμόζουν σε γέρους ανθρώπους, γεροντικά
γεφύρ’γέφυρα, γεφύρι
γεφυρόπονγεφυράκι
γιαβάσ̌’κονσιγανό yavaş + -κο tr
γιαβρόπομωράκι, μικρούλι, παιδάκι yavru + -όπον tr
γιαβρούμμωρό μου, μικρό μου, παιδί μου yavrum tr
γιαζμάνλεπτή μαντήλα κεφαλής (ανοιξιάτικη) yazma tr
γιάν’πλάι, πλευρά yan tr
γιανασ̌εύ’πλησιάζω/ει, πλευρίζει yanaşmak tr
γιαν-γιανάπλάι-πλάι, ο ένας δίπλα στον άλλον yan yana tr
γιάν’νπλάι, πλευρό yan tr
Γιαννακάντων(σημ. Gürgenağaç) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
γιαπουσ̌μαλίνκολλητό, εφαρμοστό yapışma tr
γιασίρ’κυριολ. αιχμάλωτος μτφ. ταλαίπωρος, αυτός που έχει υποστεί κακουχίες esir ae
γιαστουκόπονμαξιλαράκι yastık tr
γιλγούντςφοβητσιάρης yılgın tr
γίν’ντανγίνονται
γίν’ντανεγίνονται
γιοκόχι yok tr
γιόκσαή μήπως/ή yoksa tr
ΓιορδανοπόταμονΙορδάνη ποταμό
γλουπίζ’ξεφλουδίζω/ει
γλυκέα(επιρρ.) γλυκά
γολγόνιακουδούνια
γολγονίγματακουδουνίσματα
γολγονίζ’νεκουδουνίζουν
γομάρ’φορτίο (από ξύλο ή χόρτα) που το έφεραν στην πλάτη ή στην ράχη ζώου
γομούντανγεμίζουν, βουρκώνουν, κομπιάζουν
γομών’νεγεμίζουν, μτφ. κομπιάζουν
γονατοκλισίαςγονυκλισίες
Γοργόρ’ςΓρηγόρης
γούλανλαιμό gula it
γουρζουλόσπαχτος(χαϊδευτική προσφώνηση) αυτός/η που είθε να σφαχτεί από τον Γουρζουλά, διαβολεμένος/η
γουρνετόνούρλιασμα
γουρπάν’θυσία kurban/ḳurbān trae
γουρταρεύκουμαιγλυτώνω, διασώζομαι kurtarmak tr
γουρταρωμονήνσωτηρία
γραίαγριά
γραίανγριά
γραίαςγριάς
γράφ’ςγράφεις
γράψονγράψε
γρούτσιγμαντρίξιμο
γυαλένενγυάλινο
γυρίζ’νεγυρίζουν
γυροκλώσ̌κεται(αμετάβ.) κλωθογυρίζει
δαυλιμίτρι͜αςσπίθες
δαυλόπαμικροί δαυλοί
δαχτυλιδόπονδαχτυλιδάκι
δέβα(προστ.) πήγαινε
δεβά͜ειςδιαβάζεις, περνάς, πηγαίνεις κπ/κτ κάπου
δεβάζ’διαβάζει, περνάει, πηγαίνει κπ/κτ κάπου
’δεβαίν’νεν(για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε διαβαίνω gr
’δέβανπέρασαν διαβαίνω gr
δεκαέξ’δεκαέξι
’δέντίποτα
δεξ̌ένδεξί
δέχκουμεςδεχόμαστε
δί͜ειδίνει
δί͜ειςδίνεις
δι͜αβαίν’(για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ διαβαίνω gr
δι͜αβαίν’νε(για τόπο) περνούν, διασχίζουν, (για χρόνο) περνούν (γενικότερα) περνούν, παύουν, τελειώνουν διαβαίνω gr
δι͜αβαίνω(για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ διαβαίνω gr
δι͜αβόλ’(ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου
διπλωμέντσαδιπλωμένη
δουλείανδουλειά
δρανίνφεγγίτης, άνω μέρος στέγης, οριζόντια στέγη σπιτιού
δὼμα(προστ.) δώσε μου
έ͜ειςέχεις
εγ̆βαίν’βγαίνει
εβάρκιξενκραύγασε, θρήνησε γοερά
εβάσταξενβάσταξε, άντεξε
έβεξενέβηξε
εβζάδεςσπίρτα, κουτιά σπίρτων evza (Κερασούντα) tr
εβζάνσπίρτο, κουτί σπίρτων evza (Κερασούντα) tr
εβουρι͜άστενέβαλε στις χούφτες του
εγάπανεναγαπούσε
εγαργάσ̌εψεν(ονοματοπ.) έκανε θόρυβο με ανακατωμένες ζωηρές ομιλίες
εγέλασενγέλασε
εγεννέθενγεννήθηκε
εγέντανέγιναν
έγεντανέγιναν (ερωτημ. τονισμός)
εγέντονέγινε
εγιαϊλεύτενσκόρπισε yayılmak tr
εγιασλάνεψενακούμπησε πάνω, έγειρε πάνω σε κτ, στηρίχθηκε yaslanmak tr
έγκαέφερα
εγκάλιαν(αιτ.) αγκαλιά
εγκαλιάστεναγκάλιασε
έγκενέφερε
έγκεςέφερες
εγνώρτσαγνώρισα
εγνώρτσενγνώρισε
εγομώθαγέμισα
εγομώθενγέμισε
εγόμωσανγέμισαν
εγόμωσενγέμισε μτφ. διέδωσε φήμες
εγουρνέθενούρλιαξε
εγρέθαναγριεύτηκαν, καταβλήθηκαν από ανεξήγητο φόβο
εγριλεύτενκατακλαδεύτηκε, κατακόπηκε και ρημάχτηκε, καταστράφηκε
εγρίντζωσενχαμογέλασε κατά τρόπο που φάνηκαν τα ούλα, μόρφασε, (για καιρό) έκανε πολύ κρύο
εγροικάκαταλαβαίνει
εγροίκ’σαμ’καταλάβαμε
εγροίκ’σαμεκαταλάβαμε
εγροικώκαταλαβαίνω
εγυάλτσενγυάλισε
εγυρόκλωσακλωθογύρισα
εδέβα(για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα διαβαίνω gr
εδέβαν(για τόπο) πέρασαν, διέσχισαν, (για χρόνο) πέρασαν διαβαίνω gr
εδέβενπήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε διαβαίνω gr
εδεξέβενγύρισε παντού
εδιέταξενδιέταξε
εδιόρθωσενδιόρθωσε
εδοκίμασενδοκίμασε
εδούλευενδούλευε
εδώκαέδωσα
εδώκανέδωσαν
εδώκενέδωσε
εγ̆είν’εκείνοι
εγ̆είναεκείνα
εγ̆είνεεκείνη
εγ̆είνενεκείνη
εγ̆είνοεκείνο
εγ̆είνονεκείνο
εγ̆είνοςεκείνος
εζήν’νενζούσε
έζησαμεζήσαμε
εζύγιαζενζύγιζε
εθαμάγανέμεναν έκθαμβοι
εθαρρείςθαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις
εθαρρώθαρρώ, νομίζω, υποθέτω
εθε(αντων. γ’ προσώπ.) του/της από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- gr
εθέκενέθεσε, τοποθέτησε, έβαλε
εθυμίασενθυμιάτισε
έικιτιέκφραση αναπόλησης που υποδηλώνει νοσταλγία για κάτι παρελθοντικό ή εκδήλωση συμπόνοιας για κάποιον hey gidi trir
εικόνας(ονομ. πληθ., τα) εικόνες
εικονόπονεικονίτσα
είκοσ’είκοσι
είμεςείμαστε
είν’(για πληθ.) είναι
είναςένας/μία
είσ’νεείσαστε
εκάενκάηκε
εκαλαντίασαέδωσα πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ
εκαλαντίασενέκανε πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ
εκαλάτσ̌ευενμιλούσε παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
εκαλάτσ̌εψενμίλησε, συνομίλησε, συζήτησε παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele-
εκαλεφουκράτοναφουγκραζόταν ξανά
εκαλησπέρτσανκαλησπέρισαν
εκαλησπέρτσενκαλησπέρισε
εκαλοθέκενέβαλε/έθεσε κτ με καλύτερο τρόπο, ταχτοποίησε
εκαλοκλείδωσενκλείδωσε καλά, κλείδωσε ξανά
εκαλοτέρεσενκαλοκοίταξε, ξανακοίταξε
εκαλοφίλεσενξαναφίλησε
εκάνκάνα, περίπου
εκαράκωσενμαντάλωσε, κλείδωσε
εκαρδι͜οκόπατρόμαξα, καταπτοήθηκα, πήρα μεγάλη λαχτάρα καρδία + κόφτω gr
εκατήβανκατέβηκαν
εκατήβασενκατέβασε
εκάτσανκάθισαν
εκάτσενκάθισε
εκαφούριζανάχνιζαν • μτφ. έβραζαν (από έρωτα)
εκειάν’εκεί πάνω
εκείτονκείτονταν, ξάπλωνε
εκέρασενκέρασε
εκέσ’εκεί
εκλίσταέσκυψα, έκλινα
εκλίστενέκλινε, έσκυψε
έκλωσεν(μεταβ.) γύρισε, έστρεψε
εκλώσκουτον(αμετάβ.) γυρνούσε, επέστρεφε
εκλώστα(αμετάβ.) γύρισα, επέστρεψα
εκλώστεν(αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε
εκοίμ’σακοίμησα
εκόλλτσανκόλλησαν, συγκόλλησαν κτ • άναψαν, έβαλαν φωτιά, πυρπόλησαν • ονόμασαν, αποκάλεσαν • μτφ. κατέστρεψαν ολοσχερώς
εκόμπωνανξεγελούσαν, εξαπατούσαν, μτφ. σαγήνευαν κομβόω gr
εκόπανκόπηκαν
εκορδυλίασενμπερδεύτηκε, έγινε κόμπος μτφ. συνοφρυώθηκε κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) gr
εκοσσαρίασενανατρίχιασε
εκούιξενφώναξε, λάλησε, κάλεσε κπ ονομαστικά
εκουκουρώθενέσκυψε, καμπούριασε
εκουμουλίασενμάζεψε, στοίβαξε cumulare it
εκουπίγ̆εναντιστράφηκε, έπεσε μπρούμυτα, χύθηκε
εκούπ’σεναναποδογύρισε, έριξε μπρούμυτα
εκουράγ̆ενέσπασε, έκοψε στη μέση kırmak tr
εκούρεψανέστησαν, τακτοποίησαν, ρύθμισαν kurmak tr
εκουσ̌τι͜άγανέγιναν σβώλοι/κόμποι, μτφ. συμμαζεύτηκαν
έκραξεν(για ζώο) έβγαλε κραυγή, μούγκρισε, βέλαξε • (για άνθρωπο) έβγαλε φωνή διαπεραστική και εκνευριστική ηχοποιητικό, από το κρα του κορακιού gr
εκράτεσανκράτησαν, άντεξαν
εκράτεσανεκράτησαν
εκρεμάγ̆ενκρεμάστηκε
εκρεμάουσανκρεμόντουσαν
εκρέμασενκρέμασε
εκρεμίγαγκρεμίστηκα
εκρεμίγανγκρεμίστηκαν
έκ’σαάκουσα
έκ’σενάκουσε
έκχ̌’σαεξέχυσα, έχυσα, εξέβαλα εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
έκχ̌’σενεξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
ελάγγεψαπήδηξα लङ्घ (laṅgh) in
ελάγγεψενπήδηξε लङ्घ (laṅgh) in
ελαίανελιά
ελάισακούνησα πέρα-δώθε
ελάλεσενέβγαλε λαλιά, κάλεσε, αποκάλεσε, προσκάλεσε, οδήγησε
ελάλ’νεέβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε
ελατάρτσενσάλεψε, κινήθηκε ελαφρώς
ελάχτ’σενκλώτσησε
ελέασενλυπήθηκε κπ/κτ, έδειξε ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύτηκε ἐλεέω-ἐλεῶ gr
ελεπέστε(προστ.) δείτε, κοιτάξτε
ελέπ’ςβλέπεις
ελέπωβλέπω
ελιαευτάμε την αφή, ψηλαφιστά elleme tr
ελιγώθενλιγώθηκε, λιποθύμησε
εμακρυγουλίασατέντωσα το λαιμό μου
εμένεμένα
εμερμηκίασενμυρμήγκιασε, μούδιασε μυρμηκιῶ gr
εμερών’νενξημέρωνε
εμέτεραημέτερα, δικά μας, οικεία μας, φίλα προσκείμενα σ' εμάς ἡμέτερος gr
εμέτερονημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα ἡμέτερος gr
εμέτρεσενμέτρησε
έμορφαόμορφα
έμορφονόμορφο
έμορφοςόμορφος/η
εμουμούρ’σενμουρμούρισε
εμουνμας
εμουρδούλτσενγρύλλισε υπόκωφα, είπε κάτι ασαφώς
εμουρμούρ’σενμουρμούρισε
εμουχάντσανέβγαλαν πυκνό καπνό
εμπαίν’μπαίνει
εμπαίν’νανέμπαιναν
εμπαίνουμεμπαίνουμε
έμπρ’(έμπρου) εμπρός, μπροστά
έμπρι͜αμπροστά ἐμπρός gr
εμπροκούντεσενέσπρωξε μπροστά
εμπροστάμπροστά, πρωτύτερα
εμπροστάλ’νμεγάλη μάλλινη ποδιά
εμπροσταλόπον(υποκορ.) μεγάλη μάλλινη ποδιά
έμπρουεμπρός, μπροστά
έν’είναι
ενάμ’ψ’ενάμιση/μιάμιση
έναν ξάιλίγο, μια σταλιά
ενεμέν’νεπερίμενε
ενέσπαλενξέχασε
ενεστέναξεναναστέναξε
ενετριχ̌ίασανανατρίχιασαν
ενϊετλιανεύταέβαλα σκοπό niyetlenmek tr
ενίφτεννίφτηκε, πλύθηκε
ένιψενένιψε, έπλυνε
ένοιξενάνοιξε
ενούντσασκέφτηκα
ενουσκαλάεψανέκοψαν σε τριγωνικό σχήμα κτ muska<nusḫa trae
ενταμούσαναντάμωναν, συναντιόντουσαν
εντούν’νενχτυπούσε
εντώκαχτύπησα
εντώκενχτύπησε
έξ’έξω • ο αριθμός έξι
εξ̌άεψενχάιδεψε okşamak tr
έξ’-απέσ’μέσα-έξω
εξέβανβγήκαν
εξέβενβγήκε, ανέβηκε
εξέγκανέβγαλαν
εξέγκενέβγαλε
εξενεύτανθεώρησαν κάποιο ξένο
εξέρ’ξέρω/ει, γνωρίζω/ει
έξεργοναργία
έξερενήξερε
έξερεςήξερες
εξέρετεξέρετε, γνωρίζετε
έξερ’ςξέρεις
εξέρτςξέρεις, γνωρίζεις
έξερω(ερωτημ. τονισμός) ξέρω
εξέρωξέρω
εξηγίζειεξηγεί
εξ̌ίαζενήταν ισάξιο, άξιζε όσο, ξεπερνούσε σε αξία
επ’από
επαθάν’ναμεπαθαίναμε
επαίρ’νανέπαιρναν
επαίρ’νεςέπαιρνες
έπαρ’(προστ.) πάρε
επαρακάθεψανέκαναν νυχτέρι
επάρ’τεπάρτε
επάτεσενπάτησε
επεβόρρωσενξεθύμανε, έσβησε
επεγίαρκετές/αρκετοί/αρκετά, ένα μεγάλο ποσοστό, ένας μεγάλος αριθμός epey tr
επέγ’ναπήγαινα
επέγ’νανπήγαιναν
επέγ’νεςπήγαινες
επεγομαρίασανξεφόρτωσαν, έλυσαν το δέμα του φορτώματος
επεδούλτσαντελείωσαν με τις δουλειές/εργασίες
επέθανενπέθανε
επεθράκωσαν(αμτβ.) έγιναν θράκα, απανθρακώθηκαν από + ἄνθραξ gr
επεκλείδωσενξεκλείδωσε από + κλειδώνω gr
επεκρέθενξεκρύωσε, ξεπάγωσε από + κρείμαι<κρυούμαι gr
επελίγωσενξελιποθύμιασε, επανέφερε κπ στις αισθήσεις του
επεμέν’νεναπέμενε
επέμ’νααπόμεινα
επέμ’ναναπόμειναν
επέμ’νανεαπόμειναν
επέμ’νεναπόμεινε
επέρανπήραν
επέρενπήρε
επετσ̌ατεύανεδιέλυαν κτ στα μέρη του • (αμτβ.) εξαντλούνταν από την κούραση
έπιανήπιαν
επίασεέπιασε
επίασενέπιασε
επιάστενπιάστηκε
έπλασεέπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε
έπλασενέπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε
επλάστενπλάστηκε, δημιουργήθηκε, εμφανίστηκε
έπλυσενέπλυνε
έπλωσενάπλωσε, έτεινε
εποίκαέκανα, έφτιαξα ποιέω-ῶ gr
εποίκανέκαναν, έφτιαξαν ποιέω-ῶ gr
εποίκενέκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
εποίκεν ικρι͜άχ(εκφ.) αηδίασε ikrah < ikrāh trae
εποίκεςέκανες, έφτιαξες ποιέω-ῶ gr
εποίν’ναέκανα, έφτιαχνα ποιέω-ῶ gr
εποίν’ναμεκάναμε, φτιάχναμε ποιέω-ῶ gr
εποίν’νενέκανε, έφτιαχνε ποιέω-ῶ gr
επολέμανενπολεμούσε, μτφ. προσπαθούσε
επορείμπορεί
επορείςμπορείς
επόρεσενμπόρεσε
επόρ’νενμπορούσε
επορούνμπορούν
επορώμπορώ
επότ’σαπότισα
επότ’σενπότισε
επουσ̌μάνεψενμετάνιωσε pişman olmak<paşmān trir
επράεσανεξάντλησαν σωματικά
έπρεπενέπρεπε, ταίριαζε
επρόφτασενπρόφτασε
ερεθίζ’ν’ερεθίζουν, ενοχλούν κπ
έρθαήρθα
έρθαμεήρθαμε
έρθανήρθαν
έρθενήρθε
ερθώθενορθώθηκε, στήθηκε σε όρθια θέση ορθώνω gr
έρθωσενόρθωσε, έστησε σε όρθια θέση ορθώνω gr
ερμάτωνεναρμάτωνε, εξόπλισε • μτφ. στόλιζε ἅρμα + -ώνω gr
ερνάχ̌εψενάρχισε gr
ερρίγασανκρύωσαν ῥιγέω-ῶ gr
ερρούξανέπεσαν
ερρούξενέπεσε
ερρούξεςέπεσες
έρ’ταιέρχεται
ερχίνανεςαρχινούσες ἀρχινῶ gr
ερχίνεσαναρχίνησαν ἀρχινῶ gr
ερχίνεσεναρχίνησε ἀρχινῶ gr
έρχουμ’ερχόμουν
έρχουμεςερχόμαστε
έρχουνέρχονται
έρχουντανέρχονται
έρχουσανέρχονταν
ερώτεσενρώτησε
εσάδικά σου/σας
έσανήταν
εσ̌αρέτ’σημάδι, ένδειξη işaret/işāret trae
εσ̌ασ̌ίρεψενσάστισε, τα έχασε şaşırmak tr
εσέβαμπήκα
εσέβανμπήκαν
εσέβενμπήκε
εσέβεςμπήκες
εσέγκαέβαλα, εισήγαγα
εσέγκενέβαλε, εισήγαγε
εσείνεσείς
εσειραδι͜άγαναραδιάστηκαν, μπήκαν στη σειρά σειρά<εἴρω
εσένεσένα
εσιμαρλάεψανπαρήγγειλαν ısmarlamak tr
εσίμωσασίμωσα, πλησίασα, κόντεψα
εσ̌κέπασενσκέπασε
εσ̌κιάνσκιά
εσ̌κίγενσκίστηκε
εσκοτείνευενσκοτείνιαζε
εσ̌κούνιαβλαστάρια ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) tr
εσ̌κουνόπονβλασταράκι ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) tr
εσκουτούλιζενευωδίαζε
εσ’κώθασηκώθηκα
εσ’κώθενσηκώθηκε
έσ’κωσενσήκωσε
εσμέρ’κονμελαμψό/ή, μελαχρινό/ή esmer trae
εσνάφ’ο κύκλος των ομοτέχνων • άτομα της ίδιας κοινωνικής ομάδας esnaf < aṣnāf trae
έσ’νεήσουν
εσόνδικός/ή/ό σου
εσουνσας
εσπάλτσενσφάλισε, έκλεισε εντελώς/πολύ καλά
έσπαξανέσφαξαν
έσπιγγ’σενέσφιξε
εσπόγγ’σενσκούπισε
εστάθαστάθηκα
εστάθανστάθηκαν
εστάθενστάθηκε, σταμάτησε
εστάλτσασταμάτησα, έστησα κάτι όρθιο, στήριξα, στερέωσα
έστεκενστεκόταν
εστοίβαξανστοίβαξαν
εστόλτσανστόλισαν
εστοχάστενστοχάστηκε
εστόχ̌εψενπαρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε
εσυνεσέβενπαρείσφρησε, κυρίευσε συν + εμπαίνω gr
εσυνταύλισενσυνδαύλισε, ανακίνησε τους δαυλούς ώστε να ζωηρέψει το πυρ της εστίας • μτφ. «παρόξυνε», «ανακίνησε» πάθη συν- + δαυλός + -ίζω gr
εσυντώκενσυγκάλυψε (με τέφρα, για κάρβουνα εστίας προκειμένου να μη σβήσουν)
έσυρ’έσυρα, τράβηξα, έριξα
έσυρενέσυρε, τράβηξε, έριξε
εσύρθανσύρθηκαν, τραβήχθηκαν, πετάχθηκαν
εσύρθενσύρθηκε, τραβήχτηκε, ρίχτηκε
εσύρ’νενέσερνε, τραβούσε, έριχνε
εσυχρι͜άγενσυμμαζεύομαι, ζαρώνω, προσκολλώμαι κπ
ετάλεψενχίμηξε, όρμησε dalmak tr
εταγ̆ουτεύταμεσκορπιστήκαμε, διασκορπιστήκαμε dağıtmak tr
ετάπεψενλάτρεψε • αγάπησε με πάθος, δέθηκε με tapmak tr
ετάραξεντάραξε, ανακάτεψε, ανέμιξε ταράσσω gr
ετέρεσακοίταξα
ετέρεσενκοίταξε
ετέρ’νενκοιτούσε
έτεροςάλλος, διαφορετικός
ετίνιαξαντίναξαν
έτονήταν
ετοπλαεύτανμαζεύτηκαν, συγκεντρώθηκαν toplamak tr
ετοπλάεψενμάζεψε, συγκέντρωσε toplamak tr
ετότεςτότε
ετούλωσανησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα τυλώ gr
έτρωγαμετρώγαμε
ετσακούσαν(αμτβ.) έσπαζαν
ετσάκωσανέσπασαν
ετσάκωσενέσπασε, έθραυσε, τσάκισε
ετσ̌άντσενκατάβρεξε, διασκόρπισε, έρανε καταιονίζω gr
ετσ̌άτεψασυνάντησα (τυχαία), πέτυχα çatmak tr
ετσ̌άτεψεςσυνάντησες (τυχαία), πέτυχες çatmak tr
ετσ̌ίαξενφώναξε δυνατά, μτφ. μάλωσε, επέπληξε
ετσιρυπνίγ̆ουσανκλαψούριζαν μέσα στον ύπνο τους
ετυπώθενστερεώθηκε, σιγυρίστηκε
ετυρι͜αννίγ̆εντυραννήθηκε, ταλαιπωρήθηκε
ετώρατώρα
εύκαιρον(ουδ.) άδειο, αδειανό, (αρσ.) ανόητο, κουφιοκέφαλο
ευκέθανευχήθηκαν
ευκέθενευχήθηκε
ευκεμένονευλογημένο, που έχει την ευχή κπ
ευκήευχή
ευκήνευχή
εύραμ’βρήκαμε
εύρανβρήκαν
ευρέθαβρέθηκα
εύρενβρήκε
εύρεςβρήκες
ευρήκ’ςβρίσκεις
ευτάγ’νεκάνουν, φτιάχνουν εὐθειάζω gr
ευτάεικάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
ευτάμεκάνουμε, φτιάχνουμε εὐθειάζω gr
ευτάωκάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
ευχαριστέθανευχαριστήθηκαν
εφανερώθανφανερώθηκαν
εφάνθανφάνηκαν, εμφανίστηκαν
εφέκαμ’αφήσαμε
εφέκανεάφησαν
εφέκεάφησε
εφέκενάφησε
εφεραχλανεύτανδροσίστηκαν, ανακουφίστηκαν ferahlamak tr
εφίλεσενφίλησε
εφογούτονφοβόταν
εφόρ’σενέντυσε κπ
εφύσεσενφύσηξε
έχ̌’έχει
εχάθανχάθηκαν
εχάθενχάθηκε
εχάλασανχάλασαν • έχωσαν το χέρι
εχάλασενχάλασε • έχωσε το χέρι
εχαμοπέταξενπέταξε από χαρά, αναγάλλιασε
εχάρτσενχάρισε
εχάσ̌εψενέβρασε, ζεμάτισε haşlamak tr
έχ’νεέχουνε
εχόρεψανχόρεψαν
εχόρεψενχόρεψε
εχοσ̌λανεύταναπόλαυσαν κτ, αρέστηκαν, ικανοποιήθηκαν hoşlanmak tr
εχπαράγεν(αμτβ) τρόμαξε, ξαφνιάστηκε εκσπαράσσω gr
έχπασενξερίζωσε, ξεκόλλησε, αποκόλλησε ἐκσπάω gr
εχτέντσενχτένισε
εχτίγ̆ουσανχτίζονταν
εχτράτ’σαξεστράτισα, λοξοδρόμησα
εχτύπεσενχτύπησε
εχωρείχωράει
εχώριζενχώριζε • ξεχώριζε
εψέθενψήθηκε
έψ̌ενάναψε
ζαζώα
ζαβαλήςφτωχός, εξαθλιωμένος, κακόμοιρος zavallı tr
Ζάβεραν(σημ. Dikkaya) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
Ζάβερας(σημ. Dikkaya, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
ζαέρως φαίνεται, προφανώς, μάλλον zahiren<zahir/ẓāhir trae
ζεβρέναριστερό
ζεβρι͜άαριστερά
ζινίχ̌ι͜αστολίδια ziynet/zīnet trae
ζιντζ̌ίρ’αλυσίδα zincir < zencīr trir
ζίπκαςαντρικές φορεσιές της εποχής zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) trge
ζογρίδι͜αυγρά κλαριά ψαλιδισμένα
ζογρόνυγρό, χλωρό
ζωνάρ’ζώνη
ηαυτόεαυτό
ηαυτόνεαυτό
ηλι͜άσκουνλιάζονται
ημέρωσενέγινε ήμερος/η/ο
ημπορείμπορεί, ίσως
ημψόν(άλλη γραφή του ημ’σόν) μισό
ήντι͜ανοτιδήποτε, ό,τι
θαμάεταιαπορεί, μένει έκθαμβος
Θέ(κλητ.) Θεέ
θεγατέρανθυγατέρα, κόρη
θεγατερόςθυγατέρας, κόρης
’θέκ’νες(εθέκ'νες) έθετες, τοποθετούσες, έβαζες
θέλτςθέλεις
θεμελίονθεμέλιο, η πέτρα πίσω από την εστία, με μέγεθος από την μια άκρη της εστίας στην άλλη και η οποία χρησιμεύει ως θέση καζανιού/λέβητα, ράφι, αδιέξοδη θυρίδα στον τοίχο δίπλα στην εστία που χρησιμεύει ως ράφι
θίγωςδίχως
θρυμμουλίζετεθρυμματίζετε σε ψίχουλα
θυμίαμαναρωματική φυσική ύλη που παράγει ευωδιαστό καπνό όταν καίγεται και αποτελεί βασικό στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής λατρείας θυμιῶ < θύω gr
θυμι͜αντόνθυμιατό
θυμι͜αντόπον(υποκορ.) θυμιατό
ικρι͜άχαποστροφή, απέχθεια, αηδία ikrah < ikrāh trae
ιλει͜όνλείο στην αφή
ίλιαμπροπαντώς, ιδιαίτερα, ειδικά illa/illā trae
ιλισ̌εύ’ενοχλεί, ανακατεύεται με ilişmek tr
ιμτάτ’βοήθεια imdat < imdād trae
ινσαφλήςσυμπονετικός, ελεήμων insaflı < inṣāf trae
ιντζ̌ίρι͜ασύκα incir < encīr trir
ισάζειισιάζει, διορθώνει
ίσαξενίσιαξε, διόρθωσε
ισίζ’καερημικά, απομονωμένα ıssız tr
ισίζ-πισίζαπόλυτη ερημιά ıssız tr
ισ̌μάρ’νεύμα, νόημα işmar/նշմար tram
ιστόριζενεξιστορούσε, διηγούταν
’κ’δεν οὐκί < οὐχί gr
κα’κάτω
καγκελόπον(υποκορ.) κάγκελο
καημέντσακαημένη
καθαείνανκαθένα
καθαείςκαθένας
κάθανκάθε
καθαρί͜ειςκαθαρίζεις
κάθενκάτω, κάθε
κάθεσ’νεκάθεστε
κάθηκακαθήκοντα
καθισίατο να κάθεται κπ, το καθισιό, ο τρόπος του κάθεσται, συγκέντρωση συγγενών και φίλων κατά τις χειμωνιάτικες νύχτες, βεγγέρα
καθιστόναυτό που έχει βάση
κάθουμεςκαθόμαστε
κάθουνκάθονται
καικάπρος τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά
καϊρι͜άτ’προθυμία, ζήλος, κουράγιο gayret < ġayret trae
καΐσ̌’δερμάτινη ζώνη kayış tr
καΐσ̌ιδερμάτινη ζώνη kayış tr
καϊσ̌ί’δερμάτινης ζώνης kayış tr
καϊτεδόπον(υποκορ.) μελωδία, μουσική σύνθεση, μουσικός σκοπός kayde tr
καλάθι͜ακαλάθια, ο θώρακας του ανθρώπου, το ανθρώπινο σώμα εν γένει
καλαμάρ’μικρό δοχείο που περιείχε μελάνι για γράψιμο κάλαμος
Καλαντάρ’Γενάρη
Καλαντάραόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάρανόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάραςόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάρ’ςΓενάρης
καλαντι͜ακάφρούτα της Πρωτοχρονιάς
Καλαντόβραδαη βραδιά της Πρωτοχρονιάς
καλαντοκούρ’χοντρό κούτσουρο που καίγεται στην φωτιά κατά βάση το απόγευμα της Πρωτοχρονιάς
καλαντόνερονσύμφωνα με το ομώνυμο έθιμο, το πρώτο νερό που έπαιρνε μια οικογένεια τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς από τη βρύση ή το πηγάδι από όπου προμηθευόταν το πόσιμο νερό της
καλαντόπιτανπρωτοχρονιάτικη πίτα
Καλαντόφωταοι γιορτές της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, το δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα
καλαπαλούκιασωρός αχρείαστων πραγμάτων, τσούρμο kalabalık tr
καλατσ̌εύ’μιλάω/ει, συνομιλώ/ει, συζητώ/άει παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
καλατσ̌εύ’ςμιλάς, συνομιλείς, συζητάς παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
καλλίον(επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα
καλοδέχκεταικαλοδέχεται
καλομάναγιαγιά
καλομάνανγιαγιά
καλομανίτσαγιαγιάκα
καλοχάρετονγεμάτος χάρη
καλοχρονίζ’μπαίνει στον καινούριο χρόνο με αισιοδοξία
καλοχτίζουμεξαναχτίζουμε
κάμανδίκοπο μαχαίρι kama tr
καμαρωμέντσανκαλυμμένη με το νυφικό πέπλο
καματερόνκαματερό/ή, εργατικό/ή
καμίανποτέ
κανάτι͜αφτερά kanat tr
κανναβόπα(υποκορ.) δεντρύλλια κάνναβης
κανναβόπον(υποκορ.) δεντρύλλιο κάνναβης
καντζίαψίχες από πυρηνόκαρπους ή άλλους σπόρους
κάντζ̌ι͜αςγάντζοι • (μτφ.) νύχια kanca<ganzo (βενετ.)<γαμψός ή ganskyos=κλαδί (πρωτοκελτικά) tritgr
καντηλόπονκαντηλάκι
κάπ’κάπου
κάποθεναπό κάπου
καραβονένενπάνινο
καρακωμένονμανταλωμένο, κλειδωμένο
καραντζόιμεγάλο πλήθος (σαν τα μυρμήγκια) karınca =μυρμήγκι tr
καρήγυναίκα, σύζυγος karı tr
καρίπ’κονξένο, μοναχικό, φτωχό, ανήμπορο garip/ġarīb trae
καρμαντζ̌ιωμέν’μπλεγμένοι μεταξύ τους karmaç tr
καρσ̌ίαπέναντι, αντικρυστά karşı tr
καρσ̌ί-καρσ̌ιάκατάντικρυ, πρόσωπο με πρόσωπο karşı karşıya tr
καρσ̌ιλαμάναντικρυστός χορός karşılama tr
κάρτασ̌’αδελφέ! kardeş tr
κάρτοντέταρτο της ώρας quarto<quattuor it
καρυδί’καρυδιού
καρυδόπακαρυδάκια
κασίκ’μάλλινη πλεχτή στενόμακρη γυναικεία ζώνη
κασ̌καρίκονπάθημα συνήθως από απερισκεψία, αναποδιά kaşkariko < κασκαρίκα < cascare trit
κάτ’κάτι
κατέργαρονκατεργάρης/α
κατηβαίν’κατεβαίνει
κάτ’ςκάποιος/α
κατσ̌άκετσές, κιλίμι από πεπιεσμένο μαλλί keçe tr
κατσίνπρόσωπο, μέτωπο
κατωκέρετσονη κάτω κρούστα του ψωμιού
κεβτένκορμός gövde tr
κεζίνείδος μεταξωτού υφάσματος gezi tr
κείμαικείτομαι, ξαπλώνω
κελέκ’κουδούνι kalak tr
κελέκ’νκουδούνι kalak tr
κεμεντζ̌έλύρα kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) trir
κεμεντζ̌ένλύρα kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) trir
κερασινέσ’αυτό που είναι σχετικό με τον Ιούνιο
κερδαίνετεκερδίζετε
ΚερεκήΚυριακή
κέσ’προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε gr
κεσ̌έδεςγωνιές köşe/gūşe trir
κεσ̌ένγωνία köşe/gūşe trir
κεσμένσύντομος κοφτός δρόμος kesme tr
κετσ̌έκ’ονομασία χορού
κηλαηδείκελαηδεί
’κιδεν οὐκί < οὐχί gr
κιακαι βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή gr
κιάν’και άνω, και εξής, και πέρα
κιντίναπόγευμα, δείλι ikindi tr
κιόλακιόλας
κιουλιάχ’κωνικό χάρτινο καπέλο κεφαλής külah/kulāh trir
κισπετλήςλεβεντόκορμος, φιγουράτος
κιφάλ’κεφάλι
κιφάλιακεφάλια
κιφάλ’νκεφάλι
κλαιχτάκλαψιάρικα
κλειδώνωκλείνω κτ με κλειδαριά, (αμτβ.) κλείνω, συναρμόζω, συμπλέκω
κλώσιμονγύρισμα, επιστροφή, αντιστροφή
κλώσ̌κεται(αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει
’κλώσκουτον(αμετάβ.) γύριζε, επέστρεφε
’κοδεσπαινιακόνπαραδοσιακός χορός
κοκκίασιτάρια, κόκκοι σιταριού
κολατί͜ειςκολάζεις
κολόθ’καρβέλι ψωμιού ή κεφάλι τυριού
κολτούκιαμασχάλες, άκριες/απόμεροι τόποι koltuk tr
κοντέσ’πανωφόρι της εποχής
Κοντούμία από τις 4 ενορίες του χωριού Καπίκιοϊ της περιοχής Ματσούκας του Πόντου
’κόπαν(εκόπαν) κόπηκαν
’κόπεν(εκόπεν) κόπηκε
κοπήανοιγμένος δρόμος στο χιόνι
κοπήνανοιγμένος δρόμος στο χιόνι
κορόσ̌ι͜αγρόσια, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών kuruş < grosso < grossus trit
κοροσ̌όπον(υποκορ.) γρόσι, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών kuruş < grosso < grossus trit
κορτσόπονκοριτσάκι
κορών’τυφλώνω/ει
κορωνίδ’ρόπτρο πόρτας
κοσμί’κόσμου
κόσ̌οςτράγος • δυσκίνητος από την παχυσαρκία, αδρανής, νωθρός koç tr
κοσσάρας(πληθ.) κότες, (γεν.) κότας, οι κλώσσες (ιδιωμ.Νικόπολης)
κότσ’φτέρνα
κοτσ̌άπολύ μεγάλο, τεράστιο koca tr
κοτσ̌άκαρημεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα koça + karı tr
κοτσ̌άκαρηνμεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα koça + karı tr
κοτσ̌αμάνοντεράστιος, μεγαλόσωμος • γέρος kocaman < koca + mān trir
κοτσ̌ίκ’χοντρό πανωφόρι από δέρμα προβάτου, παχύ παλτό επενδυμένο με γούνα gocuk < кожух trbg
κουβάρ’κουβάρι
κούδανκάρβουνα από κλαριά μισοκαμένα
κουθουρόπακεφάλια καλαμποκιού απογυμνωμένα
κουκούλ’σκούφος
κουκουλωμέντσακουκουλωμένη
κούκουρα-κούκουρασκυφτά-σκυφτά
κουκουρωτόςκαμπουριαστός
κούλιπανφυλάκιο στο δημόσιο δρόμο kulübe < kulbe < καλύβη trirgr
κουμουλιάδαντριγωνικό σανίδωμα, αέτωμα στη μέση της στέγης του σπιτιού cumulare it
κουμπάρ’σσακουμπάρα compare<compater it
κουμπολέτσ̌εκονάσπρη μαντήλα του κεφαλιού με ψιλές χάντρες γύρω κόμβος + leçek < laçak grtrir
κουντούραςείδος υποδήματος kundura<κόντουρος<κόθορνος trgr
κουραγμένονσπασμένο, διπλωμένο kırmak tr
κουρεμέντσακουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής
κούρεψον(προστ.) στήσε, τακτοποίησε, ρύθμισε kurmak tr
κουρόπονμικρό κομμάτι κορμού δέντρου
κουσ̌λούκ’ςημέρας από το πρωί μέχρι το μεσημέρι kuşluk tr
κουτνίνείδος χοντρού, στενού υφάσματος υφασμένου από βαμβάκι ή από βαμβάκι αναμεμειγμένο με μετάξι kutnu/ḳuṭnī<qutn (قُطْن)=βαμβάκι trae
κουτούζ’κούτσουρο kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτουζόπαμικρά κούτσουρα kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτουζόπονμικρό κούτσουρο kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτσ̌ίκιαμωρά, παιδάκια küçük tr
κουτσ̌ικόπαμωρά, παιδάκια küçük + -όπον tr
κουφόπον(υποκορ.) ξύλινο βαρέλι νερού κόφος < κόφινος gr
κόφκεταικόβεται
κόφτουμεκόβουμε
κοχλακίζ’νεκοχλάζουν, βράζουν με κοχλασμό καχλάζω gr
κρά’(προστ.) κράτα, βάστα
κρατείκρατάει, βαστάει, στέκει, αντέχει
κρεβάτ’νκρεβάτι
κρεβατόπονκρεβατάκι
κρεμαγμένακρεμασμένα
κρέν’θανατώνω/ει
Κρένασαν(Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους
Κρένασας(γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους
κρι͜αούνπαγετός, πάχνη kırağı < kiragu trmn
κρούγ’νεχτυπούνε κρούω gr
κρούειχτυπάει κρούω gr
κρυολογέματακρυολογήματα
κρύο̤ν(ουσ.) κρύο, ψύχος
κρύο̤ς(ουσ.) κρύο, ψύχος
κυλίγουμεςκυλιόμαστε
κυλίουντανκυλιούνται
κυρικάγονείς
κύρ’νκύρη, πατέρα
κυρούπατέρα
κύρ’ςκύρης, πατέρας
κωδώνιακουδούνια
κωδωνίγματακουδουνίσματα
κωλέανκωλιά, κλωτσιά με τα πισινά
κωφούκουφού κωφός < κόπτω gr
λάγγεμανπήδημα लङ्घ (laṅgh) in
λαγήν’λαήνι, πήλινο δοχείο για υγρά και κυρίως για νερό lagena < λάγυνος itgr
λαΐσ̌κεταικουνιέται πέρα-δώθε
λάισμανκούνημα
λαλίανλαλιά, φωνή
λαλίαςλαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής
λαλλατσόπαμικρά βότσαλα λάλλη=βότσαλο gr
λαλόποφωνούλα
λάμπανλάμπα πετρελαίου
Λαμπίκονος(γεν.) Λάμπη
λαμπόπονμικρή λάμπα πετρελαίου
λανάρ’οδοντωτό εργαλείο που χρησιμοποιούν αυτοί που ξαίνουν το μαλλί ή το βαμβάκι πριν το κλώσιμο· το αντίστοιχο μηχάνημα λανάριος < lanarius grit
λανάριγμαντο ξάσιμο του μαλλιού λανάριος < lanarius grit
λάσκουμαιπεριφέρομαι, τριγυρίζω, περιπλανώμαι ἀλάομαι/ηλάσκω gr
λάσκουνπεριφέρονται, τριγυρίζουν, περιπλανώνται ἀλάομαι/ηλάσκω gr
λαφράελαφρά
λαφράνελαφρά, πρόθυμα
λαφρόνελαφρύ
λαχουσ̌ήνψίθυρος, σιγανή ομιλία
λεγέν’λεκάνη leğen < lagan ~ λεκάνη trae
λέγ’νελένε
λεγνόνλιγνό, λεπτό
λεγνοπίαστοςλυγερή, λεπτοκαμωμένη με λιγνή μέση (που μπορεί να πιαστεί εύκολα)
λελεύ’χαίρομαι/εται
λελεύωχαίρομαι
’λέπ’(ελέπ’) βλέπει/ω
’λέπουμε(ελέπουμε) βλέπουμε
’λέπ’ς(ελέπ’ς) βλέπεις
λετσ̌έκ’γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λετσ̌εκί’γυναικείου μαντιλιού που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λετσ̌εκόπον(υποκορ.) γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λεφτοκαρόπα(υποκορ.) λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια λεπτο- + κάρυον gr
λεφτοκάρυ͜αλεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια λεπτο- + κάρυον gr
’ληταρι͜άζ’νετυλίγουν σκοινί ή νήμα (σε κουλούρες) εἰλητάριον < εἰλητός =τυλιγμένος gr
λιαζίμαπαραίτητο, αναγκαίο, χρήσιμο lazım < lāzim trae
’λιάς(ελιάς) λυπάσαι κπ/κτ, δείχνεις ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύεσαι ἐλεέω-ἐλεῶ gr
λιθάρ’λιθάρι, πέτρα
λιθάρι͜αλιθάρια, πέτρες
λιπατόπον(υποκορ.) γυναικείο ζιπούνι με φόδρα και λεπτό στρώμα βαμβακιού ραμμένο σαν τα παπλώματα lubbade < lubbāda trae
λογαρία(η) λογαριασμός, (προστ.) λογάριασε
λογαρι͜άειςλογαριάζεις, υπολογίζεις
λογαρίανλογαριασμός
λύκ’λύκοι/λύκου
λυκοκαλομάναπρογιαγιά
λυκοτόπι͜αλυκότοποι, μέρη που συχνάζουν λύκοι
λύκ’ςλύκους
λώμανρούχο λῶμα/λωμάτιον gr
μάγξουζεπίτηδες, σκοπίμως mahsus/maḫṣūṣ trae
μαθάντςμαθαίνεις
μαθεμένοςμαθημένος
μαϊτάπ’ειρωνεία maytap<māh + tāb trir
μακρά(επιρρ.) μακριά, (επιθ.) μακρινά, απομακρυσμένα
μαναχ̌έσσαμονάχη
μαναχόν(έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά
μαναχόςμοναχός, μόνος
μάνι-μάνιγρήγορα, βιαστικά (di) mano (a) mano = από χέρι σε χέρι it
μανούταιμουτζουρώνεται με καπνιά, συνεκδ. μαυρίζει
μαντζίρανγιαούρτι macun am
μανωμένονμουτζουρωμένο με καπνιά, συνεκδ. μαυρισμένο
μασ̌ίναγενικά η μηχανή/το μηχάνημα, αυτοκίνητο ή τρένο ή τρακτέρ машина/μηχανή rugr
μαστραπόπον(υποκορ.) μικρή μεταλλική, πήλινη ή και γυάλινη κανάτα maşrapa/maşraba trae
μασχαρείαναστείο, αστεϊσμός maskara/masḫara trae
μαυρομμάτι͜αφασόλια μαυρομάτικα
μαύ’σσα(μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη
μαύ’σσαν(μαύρεσσαν) μαύρη, καημένη, δύστυχη
μέζιρεν(αιτ. του μεζιρέ) εαρινός/φθινοπωρινός οικισμός μεταξύ ενός χωριού και του παρχαριού όπου εγκαθίσταντο προσωρινά κατά τους μήνες Μάιο και Σεπτέμβριο, κατά την άνοδο και την κάθοδο από το παρχάρι αντίστοιχα mesire/masīre trae
μεϊβεδικάοπωρικά meyve/mīve trir
μέλ’μέλι
Μελιανάντων(σημ. Çıralı) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου, το οποίο είχε 230 κατοίκους
μερέανμεριά
μερέαςμεριές
μερι͜άμ’πάντως, σε κάθε περίπτωση
μέρωμανξημέρωμα
μὲσα(τα) η μέση
μεσανύχτςτα μεσανύχτα
μέσενμέση
μεσοχάμ’αποτελούσε το μοναδικό θερμαινόμενο δωμάτιο του σπιτιού, το καθιστικό, στο κέντρο του οποίου βρισκόταν ο χωνός από το μέσον+χαμαί=κάτω, επί του εδάφους gr
μετ’μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος)
μήνας(τα) μήνες
μίανμια φορά
μίαν κι άλλοάλλη μια φορά
μικρέσσαμικρή, νεαρή
μικρέσσανμικρή
μινκίνπιθανός τρόπος, δυνατότητα mümkün/mumkin trae
μιντζίνμυζήθρα
μιντζόπον(υποκορ.) μυζήθρα
μοθόπωρονφθινόπωρο
μουνμας
μουντζούνανμάσκα μουτσούνα<musona it
μουντζούνας(ον. πληθ., τα) μάσκες μουτσούνα<musona it
μουράτ’επιθυμία, πόθος murat/murād trae
μουράτι͜αεπιθυμίες, πόθοι murat/murād trae
μουσκαρόπονμοσχαράκι
μούστανγροθιά muşta/muşte trir
μύρανοσμή, μυρωδιά
μυτίνμύτη
’μώ(επιφ.) εκδήλωση έκπληξης, θαυμασμού ή δυσφορίας, βρε! σε καλό σου! γαμώ gr
νασάνχαρά σε
νασαχάτ’συμβουλή nasihat<naṣīḥat trae
ναφιλένμάταιο/α, ανώφελο nafile/nāfile trae
νέούτε ne tr
νεγκάζ’κουράζω/ει
νέισατέλος πάντων, εν πάση περιπτώσει neyse tr
νέμουτλιτι ευτυχία, τι καλά, μακάρι ne mutlu tr
’νέσπαλεν(ενέσπαλεν) ξέχασε
νέτεννιότη
νηγήγη
νηγήνγη
νουνί͜ειςσκέφτεσαι
’ντες(όντες) όταν
ντουότι, που, αυτό/ά που
νυφάδεςνύφες
νύφενύφη
νύφεννύφη
νύφεςνύφης
ξάικαθόλου
ξαμμένονπυρωμένο
ξανπάλι, ξανά
ξεράξεράσει, κάνει εμετό
ξέρ’νεξέρουν, γνωρίζουν
ξυλένενξύλινο
όθενόπου, οπουδήποτε, σε όποιον
οικοκύρ’(ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες
οικοκύρ’ςνοικοκύρης
οικοκύρτςοικοκύρης
όλ’όλοι/ες/α
ολάνβρε, βρε συ
ολήγοραγρήγορα
οληγορείςβιάζεσαι γρηγορώ < ἐγρηγορῶ gr
όλιαόλα
ολίγονλίγο
όλιονόλο, ολόκληρο
ολόγεραολόγυρα
ολόγ̆εραολόγυρα
ολόρθαεντελώς όρθια, ευθυτενώς
ολοχρονίαόλο το χρόνο
όλτςόλους
ομάλ’ομαλό, ευθεία, πεδιάδα, ονομασία ποντιακού χορού
ομμάτι͜αμάτια
ομμάτ’νμάτι
ομματόπαματάκια
ομοι͜άζ’ομοιάζει, μοιάζει
ομούτ’ελπίδα umut tr
όνεμαόνομα
όνεμανόνομα
όνταόταν
όντανόταν
οξέαςοξιές
οξ̌ικέσ’έξω εκεί πέρα
οξ̌ωκάέξω
οπέρ’σ’πέρυσι
οπίσ’πίσω
ορμάν’δάσος orman tr
ορμίνρυάκι, ρεματιά
ορταλούκ’περιβάλλον, ύπαιθρος ortalık tr
ορτάρ’μάλλινη κάλτσα ἀορτήρ gr
ορτάρι͜αμάλλινες κάλτσες ἀορτήρ gr
οσπίτ’σπίτι hospitium<hospes it
οσπίτισπίτι hospitium<hospes it
οσπίτι͜ασπίτια hospitium<hospes it
οσπιτι͜ανοίοι του σπιτιού, οικείοι hospitium<hospes it
οσπιτι͜ανούςοι του σπιτιού, οικείοι hospitium<hospes it
οσπίτ’νσπίτι hospitium<hospes it
οτάδωμάτιο oda tr
οτότετότε
ουλονώνολωνών
ουράδ’ουρά
ουράδι͜αουρές
ουςως, μέχρι
ούσναμέχρι που, έως ότου
οφετιζ’νόνφετινός/ό
οφέτοςφέτος
οφίδ’φίδι
οφιδί’φιδιού
οψέχθες
παπάλι, επίσης, ακόμα
πάγ’νεπηγαίνουν, έφυγαν, πάνε
πάγωπηγαίνω, πάω
παίγνιαςπαιδιά, παιχνίδια, μουσικά όργανα
παιδάντ’παιδιά αγόρια
παιδάςπαιδί, νέος άντρας
παιδί’παιδιού
παιδίαπαιδιά
παΐρ’πλαγιά βουνού, άδενδρη κατωφέρεια bayır tr
παίρ’παίρνω/ει
’παίρ’να(επαίρ’να) έπαιρνα
παίρουμ’παίρνουμε
παίρτςπαίρνεις
παίρωπαίρνω
πακλαεύ’καθαρίζω/ει, μτφ. εξοντώνω/ει, εξαφανίζω/ει paklamak<pāk / pāvaka tririn
παλάλατρελή
παλένπαλιό/ά
’πάν’(απάν’) πάνω
παντέραςσημαίες που υψώνονται ως ιδιαίτερο διακριτικό παρουσίας bandiera it
πάπποπαππούς
πάππονπαππούς
παράλεφτά, το χρήμα para/pāre trir
παραβραδι͜άσ̌κεταινυχτώνεται, τον βρίσκει το βράδυ
παρακαμίνπέτρινη περίμετρος του τζακιού
παράνλεφτά, το χρήμα para/pāre trir
παράχτραταεκτός δρόμου
παρέτουλάχιστον, σε κάθε περίπτωση, μόνο bari/bārī trir
παρέξ’παρεκτός, με εξαίρεση
παρτσ̌άδαςκομμάτια parça/pārçe trir
παρχάρ’ορεινός τόπος θερινής βοσκής
παρχαρί’θερινού βοσκότοπου (παρχαριού)
πασ̌άπασά (βαθμός ή τίτλος τιμητικός ανώτατου πολιτικού ή στρατιωτικού επί Οθωμ. Αυτοκρατορίας), (καθομ.) άρχοντα, τιμητική προσφώνηση μεγαλύτερου αδελφού paşa tr
πασ̌κείμπας και είναι, μήπως είναι πᾶς καί ἔνι gr
πασ̌τάνολωσδιόλου, εντελώς baştan tr
πατείςπατάς
πέ’(προστ.) πες
πεγάδ’βρύση
πεθερ’κάπεθερικά
πέκιαίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) belki (αραβ. bel+ περσ. ki) traeir
’πέρεν(επέρεν) πήρε
περισσόνπερίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό
’πέσ’(απέσ’) μέσα
πετσίνδέρμα, τομάρι
πινιάκ’ξύλινο πιάτο
πίν’ν’πίνουν
πιρνάπρωί, πρωινιάτικα, αύριο
πιρνόνπρωί
πισκίλ’φούντα, θύσανος (φεσιού) püskül tr
πίστ’νπίστη
πλακίνλίθινη πλάκα • αβαθές σκεύος μαγειρέματος
πλακόπονμικρή λίθινη πλάκα, μικρό αβαθές σκεύος μαγειρέματος
πλάνπλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα
πλέκ’πλέκει
πλέο̤νπλέον, περισσότερο
πλερώντςπληρώνεις, εκπληρώνεις
πλουμίακεντητά ή ζωγραφιστά διακοσμητικά σχέδια, μτφ. στολίδια pluma it
πλουμιστάστολισμένα, διακοσμημένα με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμα pluma it
πλουμιστόνστολισμένο, διακοσμημένο με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμο pluma it
πλυμίνχόρτα διάφορα και λαχανικά βρασμένα και προσφερόμενα ως τροφή στις αγελάδες, μτφ. το νερουλό και άνοστο φαγητό
πόδανίχνος, πατημασιά, βήμα
ποδάρ’πόδι
ποδαρέαςπατημασιές, χνάρια
ποδάρι͜απόδια
ποδαρόπαποδαράκια
ποδεδίζ’(ενεργ. και μέση) χαίρομαι/εσαι, απολαμβάνω/ει, προσκυνώ/άει από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
ποδεδίζω(ενεργ. και μέση) χαίρομαι, απολαμβάνω, προσκυνώ από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
ποδεδίζω σενα σε χαρώ από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
πόιύψος, μπόι (ανάστημα) boy tr
’ποίκεν(εποίκεν) έκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
ποίος(ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος
ποίστεν(προστ.) κάντε, φτιάξτε ποιέω-ῶ gr
πολλά(επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ
Ποντίλας(σημ. Güzelce, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
ποπάπαπά
ποροζάν’σάλπιγγα borazan<boru & -zen trir
ποροζάν’νσάλπιγγα borazan<boru & -zen trir
πορπατείπερπατάει
πορπατείτεπερπατάτε
πορπατούμεπερπατάμε
πορπατούνπερπατούν
πόρτας(ονομ.πληθ.) πόρτες porta it
πορτοκαλόπονπορτοκαλάκι
ποστάν’λαχανόκηπος • καρπούζι bostan < būstān trir
ποτάμ’ποτάμι
πούγιρ πακαλούμ(έκφ.) ιδού! ορίστε! buyur bakalım tr
πουδένπουθενά
πουίκ’μουστάκι bıyık tr
πουλούλ’πιθάρι, πιθαριά (ως μονάδα μέτρησης όγκου)
πουτσήκόρη, νέα κοπέλα
πράβομπράβο
πράττ’πρέπει, ταιριάζει, αρμόζει, αξίζει σε κπ
πρεβρε
πρέπ’ταιριάζει/ω
πριχούπροτού
προζύμ’προζύμι, μαγιά
προκομμέντσαπροκομμένη
πρόσωποςπρόσωπο
προφτάν’ν’προφταίνουν
ρακάν’γήλοφος rak’ani ≈ რქა (rka=κέρας) lazge
ρακίναλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση φρούτων ή στεμφύλων φρούτων rakı/ˁaraḳī trae
ράμμανχοντρή κλωστή, αρμαθιά καπνών περασμένα σε χοντρή κλωστή
ραφίδι͜ακλωστές, νήματα
ραχάτ’ανάπαυση, άνεση rahat/rāḥat trae
ραχ̌ίαράχες, βουνά
ρι͜άστι͜ατυχαία, συμπτωματικά rast/rāst trir
ριζόποριζούλα
ρούζ’πέφτει, ρίχνει, μτφ. αναλογεί
ρούζωπέφτω, ρίπτω
ΡουσίανΡωσία
ρούσικονρώσικο
’ρ’ται(έρ’ται) έρχεται
ρωθώνιαρουθούνια
’ς(ας) από
σάγκανκλειδαριά, αμπάρα stànga it
σάγκιλες και, σαν να sanki | san + ki trir
σ̌αλβάρ’σαλβάρι, φαρδύ παντελόνι που φορούσαν παλιά άνδρες και γυναίκες şalvar < şelvār trir
σ̌αλένενμάλλινο, από εγχώριο σάλι şal < şāl + -ένεν trir
σ̌αλόπον(υποκορ.) σάλι, εσάρπα, γενικά είδος μάλλινου ύφασματος şal < şāl trir
σαντζ̌ήνκοιλόπονος, σφάχτης sancı tr
σάπρηνυπομονή sabır<ṣabr trae
σαρπίνσιλό, αποθήκη σιτηρών σάρπη, σάρπος gr
σαχτάρ’στάχτη στάχτη<στάζω gr
σαχτάρι͜αστάχτες στάχτη<στάζω gr
σείουνσείονται
σ̌εκέρι͜αζαχαρένια, γλυκά şeker < şakar (περσ.) < śakkharā (οψ. σανσκ.) < śárkarā (σανσκριτ.) tririn
σελέν’λαγκάδι, λαγκαδιά
σελιάμ’χαιρετισμό selam < selām trae
σεπεπίεξαιτίας, λόγω, εξ αφορμής sebep/sebeb trae
σ̌εριτόπα(υποκορ.) ταινίες μεταξωτού ή χρυσοΰφαντου υφάσματος που ράβονται στις στολές, στα πηλήκια, στα καπέλα κλπ. ως διακοσμητικό ή διακριτικό şerit < şerīṭ trae
σ̌ερπέτ’γλυκό, γλύκα şerbet/şarbat trae
σιβρίνμυτερό, αιχμηρό sivri tr
σιλιαχλούκ’φαρδιά, πολυεπίπεδη δερμάτινη ζώνη που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά όπλων όπως πιστόλια και μαχαίρια silahlık < silāḥ trae
σιλίκ’ανεπαίσθητος αέρας, αύρα του βουνού silik tr
σιμάκοντά
σίνοςσε ποιού; σε τινός gr
σίτακαθώς, ενώ σόταν<εις όταν gr
σιφτένπρώτα, αρχικά siftah/istiftāḥ trae
σκαμνόπονσκαμνάκι
σ̌κεπαγμένοςσκεπασμένος
σ̌κοινίασχοινιά
σκολείονσχολείο
σκουλλόπα(υποκορ.) δεμάτια από λινάρι ή μαλλί, τούφες, τσουλούφια σκόλλυς + -όπον gr
σ’κούμεςσηκωνόμαστε
σ’κούσαισηκώνεσαι
σ’κούσ’νεσηκώνεστε
σ’κούταισηκώνεται
σκουτούλανευωδία
σοιστους/στις, τους/τις
σοϊλιατεύ’κάνω/ει κάποιον να μιλήσει, αναγκάζω/ει κάποιον να μιλήσει/ομολογήσει söyletmek tr
σ̌ονλίκ’χαρά, ψυχαγωγία, αυτό που δίνει χαρά şenlik trir
σοούνταεν τέλει, στην τελική sonunda tr
σ̌ορνεύκεταιχοροπηδά από χαρά
σουμάκοντά
σουνσας
σπαρέλ’μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους spalliera it
σπαρέλ’νμέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους spalliera it
’σπιτί’σπιτιού hospitium<hospes it
σπιχτάσφιχτά
στά(προστ.) στάσου
στακάν’ποτήρι стакан ru
σταλιχωμένον(για δέρμα ζώου) τεντωμένο και αλατισμένο για να στεγνώσει
στάμαναρχές (μήνα/έτους)
σταμπόλιαμακρουλά και χοντρά φασόλια • κορόμηλα που ήρθαν από την Πόλη
στέβοςστέγη, σκεπή
στέκ’στέκεται
στέκ’νεστέκουν
στενάστενά • μτφ. ευρωπαϊκό κουστούμι
στέρι͜αακλόνητα, σταθερά, σιγά, αργά και καθαρά
στέρι͜α-στέρι͜ασταθερά, σιγά-σιγά
στοιβαδέανστοίβα
στουδι͜άτ’κονκοκκαλάτο
στουράκ’ξύλινη ράβδος, μπαστούνι στυράκιον < στύραξ gr
στουρακέανραβδιά, μπαστουνιά στυράκιον < στύραξ gr
στράτανδρόμο
στράτας(ονομ.) δρόμοι, (αιτ.) δρόμους
στρατόπονδρομάκι
στυπάπι͜ααυτά που έχουν ξινή γεύση
συνέλ’κοςσυνομήλικος
σύννυχταμε τη νύχτα, πριν ξημερώσει
σύρ’σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει
σ̌ύριγμανσφύριγμα σῦριγξ gr
σ̌υρίγματασφυρίγματα σῦριγξ gr
σύρτεν(η) σύρτης, (προστ.) (β’ πληθ.) σύρετε, τραβήξτε, ρίξτε
συφτάνωπροφταίνω, ευκαιρώ
σ’χωρεμέντσασυγχωρεμένη, μακαρίτισσα
σ’χωρεμέντσανσυγχωρεμένη • μακαρίτισσα
σ’χωρούνσυγχωρούν
ταλεύ’ορμώ/άει, χιμώ/άει, βυθίζομαι/εται dalmak tr
ταράζ’νεαναμιγνύουν, ανακατεύουν, μπλέκουν ταράσσω gr
ταραπουλούσ’μεταξωτό ζωνάρι το οποίο στην ύφανσή του έβγαζε κάθετες και οριζόντιες ραβδώσεις με αποτέλεσμα να σχηματίζεται καρό Ṭarābulus<Τρίπολις [η Τρίπολη του Λιβάνου φημιζόταν ιστορικά για την παραγωγή μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο αλλά και νωρίτερα, στη μεσαιωνική εποχή] aegr
ταρνακότσ’παιχνίδι στο οποίο ο παίχτης βαδίζει στο ένα πόδι κρατώντας μετέωρο το άλλο, κουτσό
ταρούλιαλεπτά βλασταράκια
τάτι͜απαλάμες
ταχάεπιφώνημα δυσφορίας, ε, λοιπόν
τεάτάχα, δήθεν, υποτίθεται deyü (οθωμ. περιόδου) tr
τεγμέδύσκολα, σπανίως αγν. ετυμολ.
τεζπίχ’κομπολόι tesbih/tasbīḥ trae
τέκ’μόνο, ένα, μοναδικό tek tr
τελείωσηντέλος
τελέν’(μεταβ.) τελειώνω/ει κτ
τελίκανληςνέος, λεβέντης delikanlı tr
τεμέκώστε, δηλαδή demek tr
τεμέλ’θεμέλιο
τεμιρτσ̌ήςσιδηρουργός
τερείκοιτάει
τερείςκοιτάς
τέρεν(προστ.) κοίταξε
τερι͜αζήνζυγαριά terazi < tarāzū < tarāzūk trir
τερνέκ’(παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση dernek tr
τερούμ’κοιτάμε
τερούμεκοιτάμε
τερούνεκοιτούν
τερώκοιτώ
τεφτέρ’σημειωματάριο, τετράδιο defter < daftar < διφθέρα traegr
τηνάναυτόν/ην που
τιδέντίποτα
τίκιαστητά dik tr
τικιάνιαμαγαζιά, υπαίθριοι πάγκοι dükkan < dukkān trae
τίνανποιον/α
τιρτεύ’σκουντάω/ει κπ, τσιγκλάω/ει κπ, προκαλώ/ει κπ dürtmek tr
τιρτεύ’ςσκουντάς κπ, τσιγκλάς κπ, προκαλείς κπ dürtmek tr
τιρτμένσπρωξιά, τσιμπιά, σκούντημα για εγρήγορση dürtme tr
τιτρεμένο χορός Σέρα (Ζερζελίδης)
’τοαυτό, το (προσωπική αντωνυμία)
τοζλούκιαγκέτες, περικνημίδες tozluk tr
τοζούταισκονίζεται toz tr
τολάπ’ντουλάπι dolap/dūlāb trae
τολαπόπονντουλαπάκι dolap/dūlāb + -όπον trae
τοπλαεύκουνμαζεύονται, συγκεντρώνονται toplamak tr
τουβαρί’ντουβαριού, τοίχου duvar/dīvār trir
τουβραδί’κατά το βράδυ, τις απογευματινές ώρες του βραδί(ου)
τουλουμτζ̌ήςο οργανοπαίκτης του άσκαυλου (τουλούμ’ ή αγγείον) tulumcı < tulum =δερμάτινη τσάντα trmn
’τούλωσανησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα τυλώ gr
τουντους
τουρουλεύ’χαλαρώνει, γαληνεύει, καταλαγιάζει durulmak tr
τραγωδόποντραγουδάκι
τράμερατα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, όλη η γη τέτρα + μέρη
τρανάμεγάλα
τρανέσσαμεγάλη
τρανόνμεγάλος
τρανύν’μεγαλώνω/ει, αναθρέφω/ει τρανόω-ῶ gr
τρανύντςμεγαλώνεις, αναθρέφεις τρανόω-ῶ gr
τρανύτεραμεγαλύτερα
τραπέζ’τραπέζι
τραπεζαίο̤νπατάρι στη μέση και στο πλάτος του σπιτιού, στη βάση του αετώματος της στέγης
τραπεζί’τραπεζιού
τρείοιτρεις
τρέχ’νετρέχουν
τρί’τρεις
τριγών’φυλαχτό τριγωνικού σχήματος περιέχων γραμμένες προσευχές για προστασία αυτού που το φορούσε
τριλάγγεμανχοροπήδημα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) τρις + लङ्घ (laṅgh) grin
τριλαγγέματαχοροπηδήματα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) τρις + लङ्घ (laṅgh) grin
τρυγόναντο πουλί τρυγόνι, χαϊδευτική προσφώνηση γυναίκας τρυγών < τρύζω gr
τρώγ’νετρώνε
τρώγουμετρώμε
τσ’(ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός;
τσ̌αΐρ’λιβάδι çayır tr
τσ̌ακάντζον(προστ.) σύρε κατά γης
τσ̌ακλίζ’νεκάνουν κρότο βιαίως, βροντούν με κεραυνό, λάμπουν δυνατά
τσακώνεισπάει, θραύει, τσακίζει
τσακών’νεσπάνε, θραύουν, τσακίζουν
τσαλιμένενπήλινο
τσ̌αλκούγιαμουσικά όργανα çalgı tr
τσ̌αλκουτσ̌ήςοργανοπαίκτης çalgıcı tr
τσ̌αμίντζ̌ι͜ασταφίδες չամիչ (chamich), πιθ. εκ του περσ. کشمش (keshmesh) amir
τσ̌αναβάρ’θηρίο, τέρας, μτφ. παλληκάρι canavar/cānāver trir
τσ̌αναβάρι͜αθηρία, τέρατα, μτφ. παλληκάρια canavar/cānāver trir
τσ̌ανκέσ̌’μαρτυρικό θύμα
τσ̌άνουμψυχή μου, αγαπημένε/η μου canım<can/cān trir
τσ̌άπαςπαλαμάκια
τσ̌άπουλαςανδρικά υποδήματα çapul tr
τσ̌αρέντρόπος, λύση, θεραπεία çare/çāre trir
τσ̌αρούχ̌ιαδερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές çarık tr
τσ̌αρούχ̌ι͜αδερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές çarık tr
τσ̌άρχαντροχό, κύκλο, (μεταφ.) το ροδάνι του αργαλειού ή τον τροχό του νερόμυλου, (ως επιρρ.) κυκλικά çark<çarḫ(چرخ)<çakrá (चक्र) tririn
τσατσόπονξερόκλαδο θάμνων, φρύγανο
τσ̌εχέλτςάπειρος, ανώριμος, άβγαλτος cehil/cehl trae
τσητης
τσιλίδ’πυρωμένο κάρβουνο εστίας
τσιλίδι͜απυρωμένα κάρβουνα εστίας
τσιλιδόπα(υποκορ.) πυρωμένα κάρβουνα εστίας
τσ̌ίλικονκαινούριο, γυαλιστερό çil + -ικος tr
τσ̌ιμενόπονγρασίδι, λιβάδι çimen tr
τσ̌ιμπίσ̌ι͜ακωμικά σκετς
τσινίζ’νεκλαίνε σιγανά
τσιπρωμένονζαρωμένο, σταφιδιασμένο
τσίρι͜ααποξηραμένα φρούτα/καρποί çir tr
τσιρμουλίζ’νετσιμπάνε
τσιρόπα(υποκορ.) αποξηραμένα φρούτα/καρποί çir tr
τσίτανμικρό κομματάκι
τσ̌ιτσ̌άκ’άνθος, λουλούδι çiçek tr
τσ̌ιτσ̌άκιαάνθη, λουλούδια çiçek tr
τσ̌ιτσ̌ακόπο(υποκορ.) άνθος, λουλούδι çiçek tr
τσίχαροντσιγάρο
τσ̌ιχρίτεςακρίδα, γρύλλος ծղրիդ (Dzghrit) am
τσ̌οάπ’απόκριση, αναφορά cevap/cevāb trae
τσουκαλάςαυτός που κατασκευάζει τσουκάλια (πήλινα μαγειρικά σκεύη)
τσουκάλιατσουκάλια, πήλινα σκεύη, στα οποία τοποθετούμε φαγητό ή και το μαγειρεύουμε
τσουπαδικάκαλαμποκίσια
τσουπίαβελόνες ραψίματος
τσουπωμένονκλεισμένο/η
τσοχοσ̌άλβαρασαλβάρια από τσόχα çuha < çūḫa + şalvar < şelvār trir
τυλίζ’τυλίγω/ει
τυρι͜αννί͜ειςτυραννάς, ταλαιπωρείς
τυρομίντζ’τυρομυζήθρα
υείαυγεία
ύλαξενγάβγισε
υπαντρεμένονπαντρεμένο
υστερνάκατοπινά, τελευταία
υστερνοπαίδ’ντελευταίο παιδί
φαγίεταιτρώγεται
φάζ’ταΐζω/ει
φαϊτι͜άνωφέλεια fayda < fāʾide trae
φαλλάρ’νφελλός
Φαργανάντων(σημ. Güzelyayla) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
φαρδέαφαρδιά
φεγγίτενφεγγίτη, άνοιγμα στη στέγη σπιτιού για να εισέρχεται το φως, φωταγωγός, λυχνία
φέγγοςφεγγάρι
φενέρι͜αφανάρια, μικρά παλιού τύπου φωτιστικά fener < φανάριον < φανός trgr
φέρεν(προστ.) φέρε
φέσ’φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) tr
φεσατλούκ’ανησυχία από φόβο, αναστάτωση fesatlık<fesād trae
φέσ’νφέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) tr
φιτίλ’νφιτίλι
φλανόπαντουλαπάκια εντοιχισμένα
φλανόπονντουλαπάκι εντοιχισμένο
φοβεροίφοβεροί, επικίνδυνοι
φογάσαιφοβάσαι
φογάσ’νεφοβάστε
φογούμαιφοβάμαι
φοράςφορές
φορεμένοςντυμένος
φορτούμαιφορτώνομαι
φοτάνμέρος γυναικείας ενδυμασίας που έμπαινε πάνω από το λαχόρι, το ζωνάρι το οποίο έδεναν οι γυναίκες τριγωνικά στη μέση τους πάνω από τη ζιπούνα, γεν. ποδιά futa ae
φούντανχρηματοσακούλα
φουρνί’φούρνου
φούρνικακαλαμποκίσια αλεύρια, οι σπόροι του καλαμποκιού φουρνίζονταν πρώτα για να ψηθούν και να ξεραθούν και αφού αλέθονταν και κοσκινίζονταν προέκυπτε το φούρνικο το αλεύρι
’φτά’(ευτάω) κάνω, φτιάχνω
’φτάγ’νε(ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε εὐθειάζω gr
’φτάει(ευτάει) κάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
’φτάμεκάνουμε, φτιάχνουμε εὐθειάζω gr
’φτάς(ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις εὐθειάζω gr
’φτάω(ευτάω) κάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
φτερόπαφτεράκια
φώσ’φως
φωταχτέραναπαστράπτουσα, λαμπερή, μτφ. όμορφη
φωτίζ’φωτίζω/ει
φωτίζουμεραντίζουμε με αγιασμό
χαβεσλούκ’πόθος, επιθυμία, γούστο heveslilik tr
χάζ’ευχαρίστηση haz/haz trae
χαϊβάνιαζώα hayvan<ḥayvān trae
χαΐν’κασκληρόκαρδα, άπονα, άγρια hain/ḫāʾin trae
χ̌αίρεσ’νεχαίρετε
χ̌αίρουνχαίρονται
χαΐρ-χαπέρ’τι συμβαίνει; τί νέα; hayır haber tr
χαλαλοήνσάλαγος, οχλοβοή
χαλάνουμεχαλάμε, καταστρέφουμε
χαλάνωχαλάω, καταστρέφω
χάλιαμμέχρι εκείνη την ώρα, μέχρι τώρα, ακόμα hâlâ<ḥālā trae
χαλκοτσούκ’χάλκινη στάμνα (εκ του χαλκός+ ιταλ. zucca) χαλκός+ ιταλ. zucca grit
χαμαιλέταςνερόμυλου
χαμαιλέτεννερόμυλο
χαμάναμέσως, ευθύς, μονομιάς hemen/hemān trir
χαμούχταναγριοφράουλα
χαντυλλι͜άγουντανγαργαλιούνται, μτφ. θαμπώνονται
χαπέρ’είδηση, νέο haber/ḫaber trae
χαράνγάμος
χάρ’σο(προστ.) χάρισε
χαρτόπαχαρτάκια
χάρτσ̌ι͜ασυμπληρωματικά ή διακοσμητικά σιρίτια που χρησιμοποιούνται κατά το ράψιμο ρούχων harç<ḫarc trae
χατίριχάρη, σεβασμός, υπόληψη hatır/ḫāṭir trae
χ̌ειμωνάπι͜ααχλάδια σκληρά το φθινόπωρο που συλλέγονται και τον χειμώνα ωριμάζουν • τα δέντρα αυτά
χ̌ειμων’κόνχειμώνα
χ̌ειμων’κόντςχειμώνας
χ̌ειμων’κούςχειμώνες
χεμκαι, επίσης, ταυτόχρονα hem trir
χ̌έρ’χέρι
χ̌έραχήρα
χ̌ερί’χεριού
χ̌έρ’νχέρι
χ̌ερόπονχεράκι
χ̌εροφιλέματαχειροφιλήματα
χ̌ιονί’χιονιού
χορεύ’χορεύω/ει
χορολαγγευτάχοροπηδηχτά
χορόντας(ονομ. τα) χοροί, (αιτ.) χορούς
χουλέν’ζεσταίνει, θερμαίνει χλίω/χλιαίνω gr
χουλι͜αρέανκουταλιά κοχλιάριον gr
χουλιασέαζεστασιά χλίω/χλιαίνω gr
χουλιασέγιαζεστασιά χλίω/χλιαίνω gr
χουρμαδόπαμικροί χουρμάδες hurma < ḫurmā trir
χοχόλιασκουπίδια
χρεμέν’χρεωμένοι
Χριστουγεννάρ’ςο μήνας Δεκέμβριος
χτήνιααγελάδες
χωνοκέφαλονη πάνω μεριά του χωνού (εστίας) χῶνος < χόανος + κεφαλή gr
χωνόνεστία, χωνευτήρι χῶνος < χόανος gr
χωνόςεστία, χωνευτήρι χῶνος < χόανος gr
χώραςξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς
χωράφ’χωράφι
χωρί’χωριού
χωρίαχωριά
ψ̌ηψυχή
ψ̌ήαψυχές, η περιοχή του στέρνου, τα εσώψυχα
ψηλέσσαψηλή
ωβάαβγά
ωμίαώμοι
ωμίνώμος
ώραςώρες
ωρι͜άγεταιπροσέχεται, φυλάσσεται, επιβλέπεται ὠρεύω/ὡραίω-ὠρέω gr
ώσναέως ότου, μέχρι να
ωτίναυτί
ΚείμενοΕπεξήγησηΕτυμ. ΡίζαΠροέλ.
şeker suya düşmedi ya;(δεν έπεσε η ζάχαρη στο νερό ε;) τι βιάζεσαι; ποια η βιασύνη; (προφ.) σ̌εκέρ’ σουγιά τούσ̌μετί για; tr
άβουλαάθελα α- στερητικό + βουλή gr
αγγείονείδος άσκαυλου, πνευστού μουσικού οργάνου αγγείον gr
Αγέννεαϊ-Γιάννη
Αγέρ’αϊ-Γιώργη
αγεσμόναγιασμό
αγιάζ’αγιάζι, διαπεραστικός κρύος αέρας και υγρασία ayaz tr
αγιαζλαεύ’κάνει παγωνιά ayazlamak tr
αγνόνσπουδαίο/α, θαυμαστό/ή, αλλόκοτο/η, παράξενο/η ἀγνώς (άγνωστος)<ἀ- + γιγνώσκω gr
αγουρι͜ακόναγορίσιο
αγουρόποναγοράκι
άγουροςνέος άνδρας
αγούτ’αυτοί
αγούτααυτά
αγούτειν’αυτοί
αγούτοαυτό/ή
αγούτοναυτό
αγούτοςαυτός
αδ’εδώ
αδ’ απάν’εδώ πάνω
αδάεδώ
αδακάεδώ κόντα
αδακέσ’εδώ γύρω, κάπου εδώ
αδαπέσ’εδώ μέσα
Αδολή(σημ. Anayurt) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 250 κατοίκους
αέτσ’έτσι
αζάςκοινοτικός σύμβουλος, μέλος aza < aʿżā trae
αΐκατέτοια/ες
αΐκοντέτοιο/α
αΐκοςτέτοιος
αϊνι͜άνκαθρέπτη ayna/āyīne trir
ακείεκεί
άκλερονάκληρο, φτωχό, δύστυχο, ταλαίπωρο
άκλερουςάκληρους, φτωχούς, δυστυχείς, ταλαίπωρους
ακούομεακούμε
άκραάκρη
άκρανάκρη, αρχή
αλὰιπομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω trgr
αλάινπομπή (γαμήλια), συνοδεία, ακολουθία alay<ἀλλάγι/ἀλλάι<αλλάγιον<ἀλλάσσω trgr
άλαςαλάτι
αλεσίαςφορτώματα σιτηρών για άλεσμα
αγ̆λίαλίμονο
αλλάγανάλλαξαν
αλλομίανάλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά
άλλτςάλλους
αλμεχτέρ’ξύλινος κουβάς για το άρμεγμα των ζώων
αλωνόποναλωνάκι
αμ(διαχωριστικός ή διαζευκτικός σύνδεσμος) ομοίως, είτε, ή hem trir
ὰμααλλά ama/ammā trae
αμασχάλιανμασχάλη
άμονσαν, όπως, καθώς ἅμα gr
άν’άνω, πάνω, άνωθεν
αναλυγμέναμουλιασμένα, λιωμένα, μαλακωμένα
αναμέν’νεπεριμένουν, αναμένουν
αναμένουμεπεριμένουμε
αναμέστε(προστ.) περιμένετε
αναπαίεσ’νεαναπαύεστε, ξεκουράζεστε
αναπαίουμεςαναπαυόμαστε, ξεκουραζόμαστε
ανάσμανανάσα, αναπνοή
ανασπάλλειξεχνάει
ανασπάλλτςξεχνάς/ξεχάσεις
ανασταίν’μεγαλώνει κι αποκαθιστά
αναχάπαρααπροειδοποίητα, ξαφνικά στερ. αν- + haber/ḫaber grtrae
ανεγροίκιστοςάμυαλος/η, κουτός/ή
ανεμίδανανέμη, κάθετος ιστός ή και πλάγιος για να τυλίγεται το νήμα, παλιότερα ξύλινος και περιστρεφόμενος μτφ. αεικίνητος άνθρωπος
ανεμικάρευματισμοί
ανεμοκαλήανεμοστρόβιλος, σίφουνας
ανεψ̌ι͜όνανιψιό
ανεψ̌ι͜όπαανιψάκια
άνθενεπάνω, από πάνω
άνθεν χ̌ερούπρος τα πάνω ἄνω + -θεν + χείρ gr
ανθρώπ’άνθρωποι
ανθρώπ’ςανθρώπους
ανοί͜ειανοίγει
άνοιξον(προστ.) άνοιξε
αντερίνζιπούνι
άντζ̌ακμόλις που, μετά βίας, τότε μόνο ancak tr
αντίλογοναντιλογία, αντίρρηση, απόκριση
αντραδέλφ’σσανκουνιάδα της νύφης
απαλάμι͜αςπαλάμες
απάν’πάνω
απέσ’μέσα
απιδότσιραξερά αχλάδια απίδι + çir grtr
αποθάνωπεθαίνω
απόθεναπό που, από όπου
αποκάμι͜αδαυλοί εστίας καιγόμενοι ή σβησμένοι
αποκαμόπον(υποκορ.) δαυλός εστίας καιγόμενος ή σβησμένος
απολαβίεταιξεχερουλιάζεται
απολάδ’ψίχα (ψωμιού), κτ το απαλό, το ψαχνό
απομέν’απομένει
άποροςαυτός που στερείται τα βασικά στην ζωή του, ο φτωχός • (για σωματική πάθηση) ο ανίκανος προς εργασία, ο ανάπηρος, ασθενής ιδίως παράλυτος • (για πράγματα) κακής ποιότητος, το δύσβατο μέρος
αποσπόγγιααποσφούγγαρα
αποτσ̌αναβάρ’(εν συνθέσει με το τσ̌αναβάρ’) ξε-θηρίο
αποφκάαπό κάτω
αποψιζ’νόναποψινό/ή
απράνανπριν λίγο
Απρίλαςόνομα αγελάδας, όπως συνηθιζόταν αυτή που γεννήθηκε το μήνα Απρίλιο
αρ’εισάγει ή τονίζει πρόταση με ποικίλες σημασιολογικές αποχρώσεις: λοιπόν, άρα, έτσι, επομένως, δηλαδή, τέλος πάντων, τώρα, άντε, με χροιά παρότρυνσης ή επίγνωσης, όπως το τουρκ. ha ἄρα gr
αραεύ’νεψάχνουν, αναζητούν, γυρεύουν aramak tr
αραίακατά αραιά διαστήματα, αραιά
αραλούκ’χαραμάδα, κενό aralık tr
αραστάνπαζάρι, το τμήμα του παζαριού όπου οι έμποροι ασκούν την ίδια εργασία, δρόμος με μαγαζιά, μτφ. κλίκα arasta/ārāste trir
αργώςαργά
αρδάχτ’αδράχτι
αρδάχτ’ναδράχτι
αρκατάσ̌’νσύντροφο, φίλο arkadaş tr
αρκοκαλομάναη γιαγιά της γιαγιάς
άρκοναρκούδα
αρμάθ’αρμαθιά, σειρά από όμοια μικρά πράγματα συνήθως περασμένα σε σκοινί ή σε σύρμα ὁρμαθός
αρσουζλούκ’ξεδιαντροπιά, θράσος arsızlık tr
ας καλτίπαραλίγο az kaldı tr
ας σ’(ας σου) από του, από τότε που/αφότου • (ας σο) από το/τα • (ας σοι) από τους
ας σααπ’ τα ασό σα (από τα)
ας σηναπ’ την ασό σην (από την)
ας σοαπ’ το ασό σο (από το)
ας σοναπ’ τον ασό σον (από τον)
ας σουαπό του, από τότε που/αφότου, από αυτό που
ασ’από
ασκερλούκ’στρατιωτική θητεία askerlik<ʿasker trae
αστρι͜όπααστράκια
άστρι͜αάστρα
ατ’αυτού/του
ατααυτά
ατέαυτή
ατεναυτήν
ατέτι͜αέθιμα, (ουσ.) τυπικά adet/ʿaded trae
ατίμι͜αριξιές, πυροβολισμοί atım tr
ατόαυτό
ατόςαυτός
ατόσοντόσο
ατούεκεί (σε τόπο ή σημείο που βρίσκεται σε κάποιο απόσταση)
ατουκάεδώ κοντά
ατουντους
ατ’ςαυτής/της ή αυτούς/τους
ατσ̌ελέαβιαστικά, γρήγορα acele < ʿacele trae
ατώρατώρα
ατωρ’νόντωρινό
αφκάκάτω
αφορισμένοναφορισμένο, αναθεματισμένο
άφ’ς(προστ.) άφησε
άφτωανάβω
αχάνα, ορίστε, ιδού
αχ̌ορώνιααχυρώνες
αχπαράεσ’νε(αμτβ) τρομάζετε, ξαφνιάζεστε εκσπαράσσω gr
αχταλεύ’ςσκάβεις
άψιμονφωτιά
βά’βάι
βαθέαβαθιά
βάιεπιφώνημα λύπης ή θρήνου
βακούτ’χρόνος, εποχή, καιρός vakit/vaḳt trae
βασιλιακόνβασιλικό/ή
βζήουντανσβήνονται
βλάφτουμεβλάπτουμε, προκαλούμε σε κπ σωματική ή ψυχική βλάβη
βούρανχούφτα vola=η παλάμη του χεριού ή το πέλμα του ποδιού it
’βουρι͜άσταέβαλα στις χούφτες μου
βούτορονβούτυρο
βραδήνβράδυ
βράδονβράδυ
βραδύν’βραδιάζει
βρέχ̌’βρέχει
’βρήκω(ευρήκω) βρίσκω
γάιδι͜αρονγάιδαρο
γάιδι͜αροςγάιδαρος
γαϊδιράναγωγιάτη με γαϊδούρια
γαϊδιράςαγωγιάτης με γαϊδούρια
’γβαίν’νεβγαίνουν
’γβάλ’βγάλει
’γβάλλ’νεβγάζουν
’γβάλ’ςβγάζεις
’γείνοςεκείνος
γελέκ’γιλέκο, ρούχο χωρίς μανίκια και γιακά που κουμπώνει μπροστά yelek tr
γέλ’ταγέλια
γενόπαγενάκια
’γέντον(εγέντον) έγινε
γερανέο̤νκυανό, γαλάζιο
γεροντι͜ακάαυτά που ανήκουν ή αρμόζουν σε γέρους ανθρώπους, γεροντικά
γεφύρ’γέφυρα, γεφύρι
γεφυρόπονγεφυράκι
γιαβάσ̌’κονσιγανό yavaş + -κο tr
γιαβρόπομωράκι, μικρούλι, παιδάκι yavru + -όπον tr
γιαβρούμμωρό μου, μικρό μου, παιδί μου yavrum tr
γιαζμάνλεπτή μαντήλα κεφαλής (ανοιξιάτικη) yazma tr
γιάν’πλάι, πλευρά yan tr
γιανασ̌εύ’πλησιάζω/ει, πλευρίζει yanaşmak tr
γιαν-γιανάπλάι-πλάι, ο ένας δίπλα στον άλλον yan yana tr
γιάν’νπλάι, πλευρό yan tr
Γιαννακάντων(σημ. Gürgenağaç) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
γιαπουσ̌μαλίνκολλητό, εφαρμοστό yapışma tr
γιασίρ’κυριολ. αιχμάλωτος μτφ. ταλαίπωρος, αυτός που έχει υποστεί κακουχίες esir ae
γιαστουκόπονμαξιλαράκι yastık tr
γιλγούντςφοβητσιάρης yılgın tr
γίν’ντανγίνονται
γίν’ντανεγίνονται
γιοκόχι yok tr
γιόκσαή μήπως/ή yoksa tr
ΓιορδανοπόταμονΙορδάνη ποταμό
γλουπίζ’ξεφλουδίζω/ει
γλυκέα(επιρρ.) γλυκά
γολγόνιακουδούνια
γολγονίγματακουδουνίσματα
γολγονίζ’νεκουδουνίζουν
γομάρ’φορτίο (από ξύλο ή χόρτα) που το έφεραν στην πλάτη ή στην ράχη ζώου
γομούντανγεμίζουν, βουρκώνουν, κομπιάζουν
γομών’νεγεμίζουν, μτφ. κομπιάζουν
γονατοκλισίαςγονυκλισίες
Γοργόρ’ςΓρηγόρης
γούλανλαιμό gula it
γουρζουλόσπαχτος(χαϊδευτική προσφώνηση) αυτός/η που είθε να σφαχτεί από τον Γουρζουλά, διαβολεμένος/η
γουρνετόνούρλιασμα
γουρπάν’θυσία kurban/ḳurbān trae
γουρταρεύκουμαιγλυτώνω, διασώζομαι kurtarmak tr
γουρταρωμονήνσωτηρία
γραίαγριά
γραίανγριά
γραίαςγριάς
γράφ’ςγράφεις
γράψονγράψε
γρούτσιγμαντρίξιμο
γυαλένενγυάλινο
γυρίζ’νεγυρίζουν
γυροκλώσ̌κεται(αμετάβ.) κλωθογυρίζει
δαυλιμίτρι͜αςσπίθες
δαυλόπαμικροί δαυλοί
δαχτυλιδόπονδαχτυλιδάκι
δέβα(προστ.) πήγαινε
δεβά͜ειςδιαβάζεις, περνάς, πηγαίνεις κπ/κτ κάπου
δεβάζ’διαβάζει, περνάει, πηγαίνει κπ/κτ κάπου
’δεβαίν’νεν(για τόπο) περνούσε, διέσχιζε (για χρόνο) περνούσε διαβαίνω gr
’δέβανπέρασαν διαβαίνω gr
δεκαέξ’δεκαέξι
’δέντίποτα
δεξ̌ένδεξί
δέχκουμεςδεχόμαστε
δί͜ειδίνει
δί͜ειςδίνεις
δι͜αβαίν’(για τόπο) περνάει/ώ, διασχίζει/ω, (για χρόνο) περνάει/ώ διαβαίνω gr
δι͜αβαίν’νε(για τόπο) περνούν, διασχίζουν, (για χρόνο) περνούν (γενικότερα) περνούν, παύουν, τελειώνουν διαβαίνω gr
δι͜αβαίνω(για τόπο) περνώ, διασχίζω, (για χρόνο) περνώ διαβαίνω gr
δι͜αβόλ’(ον.πληθ.) διάβολοι, (γεν. ενικ.) διαβόλου
διπλωμέντσαδιπλωμένη
δουλείανδουλειά
δρανίνφεγγίτης, άνω μέρος στέγης, οριζόντια στέγη σπιτιού
δὼμα(προστ.) δώσε μου
έ͜ειςέχεις
εγ̆βαίν’βγαίνει
εβάρκιξενκραύγασε, θρήνησε γοερά
εβάσταξενβάσταξε, άντεξε
έβεξενέβηξε
εβζάδεςσπίρτα, κουτιά σπίρτων evza (Κερασούντα) tr
εβζάνσπίρτο, κουτί σπίρτων evza (Κερασούντα) tr
εβουρι͜άστενέβαλε στις χούφτες του
εγάπανεναγαπούσε
εγαργάσ̌εψεν(ονοματοπ.) έκανε θόρυβο με ανακατωμένες ζωηρές ομιλίες
εγέλασενγέλασε
εγεννέθενγεννήθηκε
εγέντανέγιναν
έγεντανέγιναν (ερωτημ. τονισμός)
εγέντονέγινε
εγιαϊλεύτενσκόρπισε yayılmak tr
εγιασλάνεψενακούμπησε πάνω, έγειρε πάνω σε κτ, στηρίχθηκε yaslanmak tr
έγκαέφερα
εγκάλιαν(αιτ.) αγκαλιά
εγκαλιάστεναγκάλιασε
έγκενέφερε
έγκεςέφερες
εγνώρτσαγνώρισα
εγνώρτσενγνώρισε
εγομώθαγέμισα
εγομώθενγέμισε
εγόμωσανγέμισαν
εγόμωσενγέμισε μτφ. διέδωσε φήμες
εγουρνέθενούρλιαξε
εγρέθαναγριεύτηκαν, καταβλήθηκαν από ανεξήγητο φόβο
εγριλεύτενκατακλαδεύτηκε, κατακόπηκε και ρημάχτηκε, καταστράφηκε
εγρίντζωσενχαμογέλασε κατά τρόπο που φάνηκαν τα ούλα, μόρφασε, (για καιρό) έκανε πολύ κρύο
εγροικάκαταλαβαίνει
εγροίκ’σαμ’καταλάβαμε
εγροίκ’σαμεκαταλάβαμε
εγροικώκαταλαβαίνω
εγυάλτσενγυάλισε
εγυρόκλωσακλωθογύρισα
εδέβα(για τόπο) πέρασα, διέσχισα (για χρόνο) πέρασα διαβαίνω gr
εδέβαν(για τόπο) πέρασαν, διέσχισαν, (για χρόνο) πέρασαν διαβαίνω gr
εδέβενπήγε, διάβηκε, διέσχισε, ξεπέρασε διαβαίνω gr
εδεξέβενγύρισε παντού
εδιέταξενδιέταξε
εδιόρθωσενδιόρθωσε
εδοκίμασενδοκίμασε
εδούλευενδούλευε
εδώκαέδωσα
εδώκανέδωσαν
εδώκενέδωσε
εγ̆είν’εκείνοι
εγ̆είναεκείνα
εγ̆είνεεκείνη
εγ̆είνενεκείνη
εγ̆είνοεκείνο
εγ̆είνονεκείνο
εγ̆είνοςεκείνος
εζήν’νενζούσε
έζησαμεζήσαμε
εζύγιαζενζύγιζε
εθαμάγανέμεναν έκθαμβοι
εθαρρείςθαρρείς, νομίζεις, υποθέτεις
εθαρρώθαρρώ, νομίζω, υποθέτω
εθε(αντων. γ’ προσώπ.) του/της από το ομηρικό έθεν (< ε + επίθημα -θεν, πρβλ. εμέθεν, σέθεν). Η ψίλωση έθεν > εθε προτιμήθηκε για ομοιομορφία με τους τύπους που αρχίζουν από α- gr
εθέκενέθεσε, τοποθέτησε, έβαλε
εθυμίασενθυμιάτισε
έικιτιέκφραση αναπόλησης που υποδηλώνει νοσταλγία για κάτι παρελθοντικό ή εκδήλωση συμπόνοιας για κάποιον hey gidi trir
εικόνας(ονομ. πληθ., τα) εικόνες
εικονόπονεικονίτσα
είκοσ’είκοσι
είμεςείμαστε
είν’(για πληθ.) είναι
είναςένας/μία
είσ’νεείσαστε
εκάενκάηκε
εκαλαντίασαέδωσα πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ
εκαλαντίασενέκανε πρωτοχρονιάτικο δώρο σε κπ
εκαλάτσ̌ευενμιλούσε παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
εκαλάτσ̌εψενμίλησε, συνομίλησε, συζήτησε παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele-
εκαλεφουκράτοναφουγκραζόταν ξανά
εκαλησπέρτσανκαλησπέρισαν
εκαλησπέρτσενκαλησπέρισε
εκαλοθέκενέβαλε/έθεσε κτ με καλύτερο τρόπο, ταχτοποίησε
εκαλοκλείδωσενκλείδωσε καλά, κλείδωσε ξανά
εκαλοτέρεσενκαλοκοίταξε, ξανακοίταξε
εκαλοφίλεσενξαναφίλησε
εκάνκάνα, περίπου
εκαράκωσενμαντάλωσε, κλείδωσε
εκαρδι͜οκόπατρόμαξα, καταπτοήθηκα, πήρα μεγάλη λαχτάρα καρδία + κόφτω gr
εκατήβανκατέβηκαν
εκατήβασενκατέβασε
εκάτσανκάθισαν
εκάτσενκάθισε
εκαφούριζανάχνιζαν • μτφ. έβραζαν (από έρωτα)
εκειάν’εκεί πάνω
εκείτονκείτονταν, ξάπλωνε
εκέρασενκέρασε
εκέσ’εκεί
εκλίσταέσκυψα, έκλινα
εκλίστενέκλινε, έσκυψε
έκλωσεν(μεταβ.) γύρισε, έστρεψε
εκλώσκουτον(αμετάβ.) γυρνούσε, επέστρεφε
εκλώστα(αμετάβ.) γύρισα, επέστρεψα
εκλώστεν(αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε
εκοίμ’σακοίμησα
εκόλλτσανκόλλησαν, συγκόλλησαν κτ • άναψαν, έβαλαν φωτιά, πυρπόλησαν • ονόμασαν, αποκάλεσαν • μτφ. κατέστρεψαν ολοσχερώς
εκόμπωνανξεγελούσαν, εξαπατούσαν, μτφ. σαγήνευαν κομβόω gr
εκόπανκόπηκαν
εκορδυλίασενμπερδεύτηκε, έγινε κόμπος μτφ. συνοφρυώθηκε κορδύλη (=ρόπαλο, εξόγκωμα) gr
εκοσσαρίασενανατρίχιασε
εκούιξενφώναξε, λάλησε, κάλεσε κπ ονομαστικά
εκουκουρώθενέσκυψε, καμπούριασε
εκουμουλίασενμάζεψε, στοίβαξε cumulare it
εκουπίγ̆εναντιστράφηκε, έπεσε μπρούμυτα, χύθηκε
εκούπ’σεναναποδογύρισε, έριξε μπρούμυτα
εκουράγ̆ενέσπασε, έκοψε στη μέση kırmak tr
εκούρεψανέστησαν, τακτοποίησαν, ρύθμισαν kurmak tr
εκουσ̌τι͜άγανέγιναν σβώλοι/κόμποι, μτφ. συμμαζεύτηκαν
έκραξεν(για ζώο) έβγαλε κραυγή, μούγκρισε, βέλαξε • (για άνθρωπο) έβγαλε φωνή διαπεραστική και εκνευριστική ηχοποιητικό, από το κρα του κορακιού gr
εκράτεσανκράτησαν, άντεξαν
εκράτεσανεκράτησαν
εκρεμάγ̆ενκρεμάστηκε
εκρεμάουσανκρεμόντουσαν
εκρέμασενκρέμασε
εκρεμίγαγκρεμίστηκα
εκρεμίγανγκρεμίστηκαν
έκ’σαάκουσα
έκ’σενάκουσε
έκχ̌’σαεξέχυσα, έχυσα, εξέβαλα εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
έκχ̌’σενεξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
ελάγγεψαπήδηξα लङ्घ (laṅgh) in
ελάγγεψενπήδηξε लङ्घ (laṅgh) in
ελαίανελιά
ελάισακούνησα πέρα-δώθε
ελάλεσενέβγαλε λαλιά, κάλεσε, αποκάλεσε, προσκάλεσε, οδήγησε
ελάλ’νεέβγαζε λαλιά, καλούσε, αποκαλούσε, προσκαλούσε, οδηγούσε
ελατάρτσενσάλεψε, κινήθηκε ελαφρώς
ελάχτ’σενκλώτσησε
ελέασενλυπήθηκε κπ/κτ, έδειξε ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύτηκε ἐλεέω-ἐλεῶ gr
ελεπέστε(προστ.) δείτε, κοιτάξτε
ελέπ’ςβλέπεις
ελέπωβλέπω
ελιαευτάμε την αφή, ψηλαφιστά elleme tr
ελιγώθενλιγώθηκε, λιποθύμησε
εμακρυγουλίασατέντωσα το λαιμό μου
εμένεμένα
εμερμηκίασενμυρμήγκιασε, μούδιασε μυρμηκιῶ gr
εμερών’νενξημέρωνε
εμέτεραημέτερα, δικά μας, οικεία μας, φίλα προσκείμενα σ' εμάς ἡμέτερος gr
εμέτερονημέτερος/η/ο, δικός/ή/ό μου, οικείος/α/ο μου, φίλα προσκείμενος/η/ο σ' εμένα ἡμέτερος gr
εμέτρεσενμέτρησε
έμορφαόμορφα
έμορφονόμορφο
έμορφοςόμορφος/η
εμουμούρ’σενμουρμούρισε
εμουνμας
εμουρδούλτσενγρύλλισε υπόκωφα, είπε κάτι ασαφώς
εμουρμούρ’σενμουρμούρισε
εμουχάντσανέβγαλαν πυκνό καπνό
εμπαίν’μπαίνει
εμπαίν’νανέμπαιναν
εμπαίνουμεμπαίνουμε
έμπρ’(έμπρου) εμπρός, μπροστά
έμπρι͜αμπροστά ἐμπρός gr
εμπροκούντεσενέσπρωξε μπροστά
εμπροστάμπροστά, πρωτύτερα
εμπροστάλ’νμεγάλη μάλλινη ποδιά
εμπροσταλόπον(υποκορ.) μεγάλη μάλλινη ποδιά
έμπρουεμπρός, μπροστά
έν’είναι
ενάμ’ψ’ενάμιση/μιάμιση
έναν ξάιλίγο, μια σταλιά
ενεμέν’νεπερίμενε
ενέσπαλενξέχασε
ενεστέναξεναναστέναξε
ενετριχ̌ίασανανατρίχιασαν
ενϊετλιανεύταέβαλα σκοπό niyetlenmek tr
ενίφτεννίφτηκε, πλύθηκε
ένιψενένιψε, έπλυνε
ένοιξενάνοιξε
ενούντσασκέφτηκα
ενουσκαλάεψανέκοψαν σε τριγωνικό σχήμα κτ muska<nusḫa trae
ενταμούσαναντάμωναν, συναντιόντουσαν
εντούν’νενχτυπούσε
εντώκαχτύπησα
εντώκενχτύπησε
έξ’έξω • ο αριθμός έξι
εξ̌άεψενχάιδεψε okşamak tr
έξ’-απέσ’μέσα-έξω
εξέβανβγήκαν
εξέβενβγήκε, ανέβηκε
εξέγκανέβγαλαν
εξέγκενέβγαλε
εξενεύτανθεώρησαν κάποιο ξένο
εξέρ’ξέρω/ει, γνωρίζω/ει
έξεργοναργία
έξερενήξερε
έξερεςήξερες
εξέρετεξέρετε, γνωρίζετε
έξερ’ςξέρεις
εξέρτςξέρεις, γνωρίζεις
έξερω(ερωτημ. τονισμός) ξέρω
εξέρωξέρω
εξηγίζειεξηγεί
εξ̌ίαζενήταν ισάξιο, άξιζε όσο, ξεπερνούσε σε αξία
επ’από
επαθάν’ναμεπαθαίναμε
επαίρ’νανέπαιρναν
επαίρ’νεςέπαιρνες
έπαρ’(προστ.) πάρε
επαρακάθεψανέκαναν νυχτέρι
επάρ’τεπάρτε
επάτεσενπάτησε
επεβόρρωσενξεθύμανε, έσβησε
επεγίαρκετές/αρκετοί/αρκετά, ένα μεγάλο ποσοστό, ένας μεγάλος αριθμός epey tr
επέγ’ναπήγαινα
επέγ’νανπήγαιναν
επέγ’νεςπήγαινες
επεγομαρίασανξεφόρτωσαν, έλυσαν το δέμα του φορτώματος
επεδούλτσαντελείωσαν με τις δουλειές/εργασίες
επέθανενπέθανε
επεθράκωσαν(αμτβ.) έγιναν θράκα, απανθρακώθηκαν από + ἄνθραξ gr
επεκλείδωσενξεκλείδωσε από + κλειδώνω gr
επεκρέθενξεκρύωσε, ξεπάγωσε από + κρείμαι<κρυούμαι gr
επελίγωσενξελιποθύμιασε, επανέφερε κπ στις αισθήσεις του
επεμέν’νεναπέμενε
επέμ’νααπόμεινα
επέμ’ναναπόμειναν
επέμ’νανεαπόμειναν
επέμ’νεναπόμεινε
επέρανπήραν
επέρενπήρε
επετσ̌ατεύανεδιέλυαν κτ στα μέρη του • (αμτβ.) εξαντλούνταν από την κούραση
έπιανήπιαν
επίασεέπιασε
επίασενέπιασε
επιάστενπιάστηκε
έπλασεέπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε
έπλασενέπλασε, δημιούργησε, εμφάνισε
επλάστενπλάστηκε, δημιουργήθηκε, εμφανίστηκε
έπλυσενέπλυνε
έπλωσενάπλωσε, έτεινε
εποίκαέκανα, έφτιαξα ποιέω-ῶ gr
εποίκανέκαναν, έφτιαξαν ποιέω-ῶ gr
εποίκενέκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
εποίκεν ικρι͜άχ(εκφ.) αηδίασε ikrah < ikrāh trae
εποίκεςέκανες, έφτιαξες ποιέω-ῶ gr
εποίν’ναέκανα, έφτιαχνα ποιέω-ῶ gr
εποίν’ναμεκάναμε, φτιάχναμε ποιέω-ῶ gr
εποίν’νενέκανε, έφτιαχνε ποιέω-ῶ gr
επολέμανενπολεμούσε, μτφ. προσπαθούσε
επορείμπορεί
επορείςμπορείς
επόρεσενμπόρεσε
επόρ’νενμπορούσε
επορούνμπορούν
επορώμπορώ
επότ’σαπότισα
επότ’σενπότισε
επουσ̌μάνεψενμετάνιωσε pişman olmak<paşmān trir
επράεσανεξάντλησαν σωματικά
έπρεπενέπρεπε, ταίριαζε
επρόφτασενπρόφτασε
ερεθίζ’ν’ερεθίζουν, ενοχλούν κπ
έρθαήρθα
έρθαμεήρθαμε
έρθανήρθαν
έρθενήρθε
ερθώθενορθώθηκε, στήθηκε σε όρθια θέση ορθώνω gr
έρθωσενόρθωσε, έστησε σε όρθια θέση ορθώνω gr
ερμάτωνεναρμάτωνε, εξόπλισε • μτφ. στόλιζε ἅρμα + -ώνω gr
ερνάχ̌εψενάρχισε gr
ερρίγασανκρύωσαν ῥιγέω-ῶ gr
ερρούξανέπεσαν
ερρούξενέπεσε
ερρούξεςέπεσες
έρ’ταιέρχεται
ερχίνανεςαρχινούσες ἀρχινῶ gr
ερχίνεσαναρχίνησαν ἀρχινῶ gr
ερχίνεσεναρχίνησε ἀρχινῶ gr
έρχουμ’ερχόμουν
έρχουμεςερχόμαστε
έρχουνέρχονται
έρχουντανέρχονται
έρχουσανέρχονταν
ερώτεσενρώτησε
εσάδικά σου/σας
έσανήταν
εσ̌αρέτ’σημάδι, ένδειξη işaret/işāret trae
εσ̌ασ̌ίρεψενσάστισε, τα έχασε şaşırmak tr
εσέβαμπήκα
εσέβανμπήκαν
εσέβενμπήκε
εσέβεςμπήκες
εσέγκαέβαλα, εισήγαγα
εσέγκενέβαλε, εισήγαγε
εσείνεσείς
εσειραδι͜άγαναραδιάστηκαν, μπήκαν στη σειρά σειρά<εἴρω
εσένεσένα
εσιμαρλάεψανπαρήγγειλαν ısmarlamak tr
εσίμωσασίμωσα, πλησίασα, κόντεψα
εσ̌κέπασενσκέπασε
εσ̌κιάνσκιά
εσ̌κίγενσκίστηκε
εσκοτείνευενσκοτείνιαζε
εσ̌κούνιαβλαστάρια ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) tr
εσ̌κουνόπονβλασταράκι ışkın (άλλες εκδ. ıçgın, uçkun, uşgun, eşkin) tr
εσκουτούλιζενευωδίαζε
εσ’κώθασηκώθηκα
εσ’κώθενσηκώθηκε
έσ’κωσενσήκωσε
εσμέρ’κονμελαμψό/ή, μελαχρινό/ή esmer trae
εσνάφ’ο κύκλος των ομοτέχνων • άτομα της ίδιας κοινωνικής ομάδας esnaf < aṣnāf trae
έσ’νεήσουν
εσόνδικός/ή/ό σου
εσουνσας
εσπάλτσενσφάλισε, έκλεισε εντελώς/πολύ καλά
έσπαξανέσφαξαν
έσπιγγ’σενέσφιξε
εσπόγγ’σενσκούπισε
εστάθαστάθηκα
εστάθανστάθηκαν
εστάθενστάθηκε, σταμάτησε
εστάλτσασταμάτησα, έστησα κάτι όρθιο, στήριξα, στερέωσα
έστεκενστεκόταν
εστοίβαξανστοίβαξαν
εστόλτσανστόλισαν
εστοχάστενστοχάστηκε
εστόχ̌εψενπαρατήρησε, πρόσεξε, επισήμανε
εσυνεσέβενπαρείσφρησε, κυρίευσε συν + εμπαίνω gr
εσυνταύλισενσυνδαύλισε, ανακίνησε τους δαυλούς ώστε να ζωηρέψει το πυρ της εστίας • μτφ. «παρόξυνε», «ανακίνησε» πάθη συν- + δαυλός + -ίζω gr
εσυντώκενσυγκάλυψε (με τέφρα, για κάρβουνα εστίας προκειμένου να μη σβήσουν)
έσυρ’έσυρα, τράβηξα, έριξα
έσυρενέσυρε, τράβηξε, έριξε
εσύρθανσύρθηκαν, τραβήχθηκαν, πετάχθηκαν
εσύρθενσύρθηκε, τραβήχτηκε, ρίχτηκε
εσύρ’νενέσερνε, τραβούσε, έριχνε
εσυχρι͜άγενσυμμαζεύομαι, ζαρώνω, προσκολλώμαι κπ
ετάλεψενχίμηξε, όρμησε dalmak tr
εταγ̆ουτεύταμεσκορπιστήκαμε, διασκορπιστήκαμε dağıtmak tr
ετάπεψενλάτρεψε • αγάπησε με πάθος, δέθηκε με tapmak tr
ετάραξεντάραξε, ανακάτεψε, ανέμιξε ταράσσω gr
ετέρεσακοίταξα
ετέρεσενκοίταξε
ετέρ’νενκοιτούσε
έτεροςάλλος, διαφορετικός
ετίνιαξαντίναξαν
έτονήταν
ετοπλαεύτανμαζεύτηκαν, συγκεντρώθηκαν toplamak tr
ετοπλάεψενμάζεψε, συγκέντρωσε toplamak tr
ετότεςτότε
ετούλωσανησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα τυλώ gr
έτρωγαμετρώγαμε
ετσακούσαν(αμτβ.) έσπαζαν
ετσάκωσανέσπασαν
ετσάκωσενέσπασε, έθραυσε, τσάκισε
ετσ̌άντσενκατάβρεξε, διασκόρπισε, έρανε καταιονίζω gr
ετσ̌άτεψασυνάντησα (τυχαία), πέτυχα çatmak tr
ετσ̌άτεψεςσυνάντησες (τυχαία), πέτυχες çatmak tr
ετσ̌ίαξενφώναξε δυνατά, μτφ. μάλωσε, επέπληξε
ετσιρυπνίγ̆ουσανκλαψούριζαν μέσα στον ύπνο τους
ετυπώθενστερεώθηκε, σιγυρίστηκε
ετυρι͜αννίγ̆εντυραννήθηκε, ταλαιπωρήθηκε
ετώρατώρα
εύκαιρον(ουδ.) άδειο, αδειανό, (αρσ.) ανόητο, κουφιοκέφαλο
ευκέθανευχήθηκαν
ευκέθενευχήθηκε
ευκεμένονευλογημένο, που έχει την ευχή κπ
ευκήευχή
ευκήνευχή
εύραμ’βρήκαμε
εύρανβρήκαν
ευρέθαβρέθηκα
εύρενβρήκε
εύρεςβρήκες
ευρήκ’ςβρίσκεις
ευτάγ’νεκάνουν, φτιάχνουν εὐθειάζω gr
ευτάεικάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
ευτάμεκάνουμε, φτιάχνουμε εὐθειάζω gr
ευτάωκάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
ευχαριστέθανευχαριστήθηκαν
εφανερώθανφανερώθηκαν
εφάνθανφάνηκαν, εμφανίστηκαν
εφέκαμ’αφήσαμε
εφέκανεάφησαν
εφέκεάφησε
εφέκενάφησε
εφεραχλανεύτανδροσίστηκαν, ανακουφίστηκαν ferahlamak tr
εφίλεσενφίλησε
εφογούτονφοβόταν
εφόρ’σενέντυσε κπ
εφύσεσενφύσηξε
έχ̌’έχει
εχάθανχάθηκαν
εχάθενχάθηκε
εχάλασανχάλασαν • έχωσαν το χέρι
εχάλασενχάλασε • έχωσε το χέρι
εχαμοπέταξενπέταξε από χαρά, αναγάλλιασε
εχάρτσενχάρισε
εχάσ̌εψενέβρασε, ζεμάτισε haşlamak tr
έχ’νεέχουνε
εχόρεψανχόρεψαν
εχόρεψενχόρεψε
εχοσ̌λανεύταναπόλαυσαν κτ, αρέστηκαν, ικανοποιήθηκαν hoşlanmak tr
εχπαράγεν(αμτβ) τρόμαξε, ξαφνιάστηκε εκσπαράσσω gr
έχπασενξερίζωσε, ξεκόλλησε, αποκόλλησε ἐκσπάω gr
εχτέντσενχτένισε
εχτίγ̆ουσανχτίζονταν
εχτράτ’σαξεστράτισα, λοξοδρόμησα
εχτύπεσενχτύπησε
εχωρείχωράει
εχώριζενχώριζε • ξεχώριζε
εψέθενψήθηκε
έψ̌ενάναψε
ζαζώα
ζαβαλήςφτωχός, εξαθλιωμένος, κακόμοιρος zavallı tr
Ζάβεραν(σημ. Dikkaya) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
Ζάβερας(σημ. Dikkaya, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
ζαέρως φαίνεται, προφανώς, μάλλον zahiren<zahir/ẓāhir trae
ζεβρέναριστερό
ζεβρι͜άαριστερά
ζινίχ̌ι͜αστολίδια ziynet/zīnet trae
ζιντζ̌ίρ’αλυσίδα zincir < zencīr trir
ζίπκαςαντρικές φορεσιές της εποχής zıpka < (αμπχαζικά) adziykva (=στενό παντελόνι) trge
ζογρίδι͜αυγρά κλαριά ψαλιδισμένα
ζογρόνυγρό, χλωρό
ζωνάρ’ζώνη
ηαυτόεαυτό
ηαυτόνεαυτό
ηλι͜άσκουνλιάζονται
ημέρωσενέγινε ήμερος/η/ο
ημπορείμπορεί, ίσως
ημψόν(άλλη γραφή του ημ’σόν) μισό
ήντι͜ανοτιδήποτε, ό,τι
θαμάεταιαπορεί, μένει έκθαμβος
Θέ(κλητ.) Θεέ
θεγατέρανθυγατέρα, κόρη
θεγατερόςθυγατέρας, κόρης
’θέκ’νες(εθέκ'νες) έθετες, τοποθετούσες, έβαζες
θέλτςθέλεις
θεμελίονθεμέλιο, η πέτρα πίσω από την εστία, με μέγεθος από την μια άκρη της εστίας στην άλλη και η οποία χρησιμεύει ως θέση καζανιού/λέβητα, ράφι, αδιέξοδη θυρίδα στον τοίχο δίπλα στην εστία που χρησιμεύει ως ράφι
θίγωςδίχως
θρυμμουλίζετεθρυμματίζετε σε ψίχουλα
θυμίαμαναρωματική φυσική ύλη που παράγει ευωδιαστό καπνό όταν καίγεται και αποτελεί βασικό στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής λατρείας θυμιῶ < θύω gr
θυμι͜αντόνθυμιατό
θυμι͜αντόπον(υποκορ.) θυμιατό
ικρι͜άχαποστροφή, απέχθεια, αηδία ikrah < ikrāh trae
ιλει͜όνλείο στην αφή
ίλιαμπροπαντώς, ιδιαίτερα, ειδικά illa/illā trae
ιλισ̌εύ’ενοχλεί, ανακατεύεται με ilişmek tr
ιμτάτ’βοήθεια imdat < imdād trae
ινσαφλήςσυμπονετικός, ελεήμων insaflı < inṣāf trae
ιντζ̌ίρι͜ασύκα incir < encīr trir
ισάζειισιάζει, διορθώνει
ίσαξενίσιαξε, διόρθωσε
ισίζ’καερημικά, απομονωμένα ıssız tr
ισίζ-πισίζαπόλυτη ερημιά ıssız tr
ισ̌μάρ’νεύμα, νόημα işmar/նշմար tram
ιστόριζενεξιστορούσε, διηγούταν
’κ’δεν οὐκί < οὐχί gr
κα’κάτω
καγκελόπον(υποκορ.) κάγκελο
καημέντσακαημένη
καθαείνανκαθένα
καθαείςκαθένας
κάθανκάθε
καθαρί͜ειςκαθαρίζεις
κάθενκάτω, κάθε
κάθεσ’νεκάθεστε
κάθηκακαθήκοντα
καθισίατο να κάθεται κπ, το καθισιό, ο τρόπος του κάθεσται, συγκέντρωση συγγενών και φίλων κατά τις χειμωνιάτικες νύχτες, βεγγέρα
καθιστόναυτό που έχει βάση
κάθουμεςκαθόμαστε
κάθουνκάθονται
καικάπρος τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά
καϊρι͜άτ’προθυμία, ζήλος, κουράγιο gayret < ġayret trae
καΐσ̌’δερμάτινη ζώνη kayış tr
καΐσ̌ιδερμάτινη ζώνη kayış tr
καϊσ̌ί’δερμάτινης ζώνης kayış tr
καϊτεδόπον(υποκορ.) μελωδία, μουσική σύνθεση, μουσικός σκοπός kayde tr
καλάθι͜ακαλάθια, ο θώρακας του ανθρώπου, το ανθρώπινο σώμα εν γένει
καλαμάρ’μικρό δοχείο που περιείχε μελάνι για γράψιμο κάλαμος
Καλαντάρ’Γενάρη
Καλαντάραόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάρανόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάραςόνομα αγελάδας (για αυτήν που έχει γεννηθεί Ιανουάριο μήνα)
Καλαντάρ’ςΓενάρης
καλαντι͜ακάφρούτα της Πρωτοχρονιάς
Καλαντόβραδαη βραδιά της Πρωτοχρονιάς
καλαντοκούρ’χοντρό κούτσουρο που καίγεται στην φωτιά κατά βάση το απόγευμα της Πρωτοχρονιάς
καλαντόνερονσύμφωνα με το ομώνυμο έθιμο, το πρώτο νερό που έπαιρνε μια οικογένεια τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς από τη βρύση ή το πηγάδι από όπου προμηθευόταν το πόσιμο νερό της
καλαντόπιτανπρωτοχρονιάτικη πίτα
Καλαντόφωταοι γιορτές της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, το δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα
καλαπαλούκιασωρός αχρείαστων πραγμάτων, τσούρμο kalabalık tr
καλατσ̌εύ’μιλάω/ει, συνομιλώ/ει, συζητώ/άει παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
καλατσ̌εύ’ςμιλάς, συνομιλείς, συζητάς παλ. τουρκ. keleci / geleci «λόγος, ομιλία», με παλαιότερο τύπο keleçü (11ος αι.)· απώτερη προέλευση αμφισβητούμενη, πβ. μογγ. kele(n) «γλώσσα», kele- «μιλώ» και πρωτοτουρκ. *kele- tr
καλλίον(επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα
καλοδέχκεταικαλοδέχεται
καλομάναγιαγιά
καλομάνανγιαγιά
καλομανίτσαγιαγιάκα
καλοχάρετονγεμάτος χάρη
καλοχρονίζ’μπαίνει στον καινούριο χρόνο με αισιοδοξία
καλοχτίζουμεξαναχτίζουμε
κάμανδίκοπο μαχαίρι kama tr
καμαρωμέντσανκαλυμμένη με το νυφικό πέπλο
καματερόνκαματερό/ή, εργατικό/ή
καμίανποτέ
κανάτι͜αφτερά kanat tr
κανναβόπα(υποκορ.) δεντρύλλια κάνναβης
κανναβόπον(υποκορ.) δεντρύλλιο κάνναβης
καντζίαψίχες από πυρηνόκαρπους ή άλλους σπόρους
κάντζ̌ι͜αςγάντζοι • (μτφ.) νύχια kanca<ganzo (βενετ.)<γαμψός ή ganskyos=κλαδί (πρωτοκελτικά) tritgr
καντηλόπονκαντηλάκι
κάπ’κάπου
κάποθεναπό κάπου
καραβονένενπάνινο
καρακωμένονμανταλωμένο, κλειδωμένο
καραντζόιμεγάλο πλήθος (σαν τα μυρμήγκια) karınca =μυρμήγκι tr
καρήγυναίκα, σύζυγος karı tr
καρίπ’κονξένο, μοναχικό, φτωχό, ανήμπορο garip/ġarīb trae
καρμαντζ̌ιωμέν’μπλεγμένοι μεταξύ τους karmaç tr
καρσ̌ίαπέναντι, αντικρυστά karşı tr
καρσ̌ί-καρσ̌ιάκατάντικρυ, πρόσωπο με πρόσωπο karşı karşıya tr
καρσ̌ιλαμάναντικρυστός χορός karşılama tr
κάρτασ̌’αδελφέ! kardeş tr
κάρτοντέταρτο της ώρας quarto<quattuor it
καρυδί’καρυδιού
καρυδόπακαρυδάκια
κασίκ’μάλλινη πλεχτή στενόμακρη γυναικεία ζώνη
κασ̌καρίκονπάθημα συνήθως από απερισκεψία, αναποδιά kaşkariko < κασκαρίκα < cascare trit
κάτ’κάτι
κατέργαρονκατεργάρης/α
κατηβαίν’κατεβαίνει
κάτ’ςκάποιος/α
κατσ̌άκετσές, κιλίμι από πεπιεσμένο μαλλί keçe tr
κατσίνπρόσωπο, μέτωπο
κατωκέρετσονη κάτω κρούστα του ψωμιού
κεβτένκορμός gövde tr
κεζίνείδος μεταξωτού υφάσματος gezi tr
κείμαικείτομαι, ξαπλώνω
κελέκ’κουδούνι kalak tr
κελέκ’νκουδούνι kalak tr
κεμεντζ̌έλύρα kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) trir
κεμεντζ̌ένλύρα kemençe < kamancheh (=μικρό δοξάρι) trir
κερασινέσ’αυτό που είναι σχετικό με τον Ιούνιο
κερδαίνετεκερδίζετε
ΚερεκήΚυριακή
κέσ’προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε gr
κεσ̌έδεςγωνιές köşe/gūşe trir
κεσ̌ένγωνία köşe/gūşe trir
κεσμένσύντομος κοφτός δρόμος kesme tr
κετσ̌έκ’ονομασία χορού
κηλαηδείκελαηδεί
’κιδεν οὐκί < οὐχί gr
κιακαι βέβαια! • εισάγει έννοια ή πρόταση που είναι σε αντίθεση με την προηγούμενη, κι όμως! και (κι) + ἀμέ < ἀμμέ < ἀμμή < ἄν μή gr
κιάν’και άνω, και εξής, και πέρα
κιντίναπόγευμα, δείλι ikindi tr
κιόλακιόλας
κιουλιάχ’κωνικό χάρτινο καπέλο κεφαλής külah/kulāh trir
κισπετλήςλεβεντόκορμος, φιγουράτος
κιφάλ’κεφάλι
κιφάλιακεφάλια
κιφάλ’νκεφάλι
κλαιχτάκλαψιάρικα
κλειδώνωκλείνω κτ με κλειδαριά, (αμτβ.) κλείνω, συναρμόζω, συμπλέκω
κλώσιμονγύρισμα, επιστροφή, αντιστροφή
κλώσ̌κεται(αμετάβ.) γυρίζει, επιστρέφει
’κλώσκουτον(αμετάβ.) γύριζε, επέστρεφε
’κοδεσπαινιακόνπαραδοσιακός χορός
κοκκίασιτάρια, κόκκοι σιταριού
κολατί͜ειςκολάζεις
κολόθ’καρβέλι ψωμιού ή κεφάλι τυριού
κολτούκιαμασχάλες, άκριες/απόμεροι τόποι koltuk tr
κοντέσ’πανωφόρι της εποχής
Κοντούμία από τις 4 ενορίες του χωριού Καπίκιοϊ της περιοχής Ματσούκας του Πόντου
’κόπαν(εκόπαν) κόπηκαν
’κόπεν(εκόπεν) κόπηκε
κοπήανοιγμένος δρόμος στο χιόνι
κοπήνανοιγμένος δρόμος στο χιόνι
κορόσ̌ι͜αγρόσια, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών kuruş < grosso < grossus trit
κοροσ̌όπον(υποκορ.) γρόσι, τουρκικό νόμισμα της εποχής ίσο προς το ένα εκατοστό της (χρυσής) λίρας διαφόρων κρατών kuruş < grosso < grossus trit
κορτσόπονκοριτσάκι
κορών’τυφλώνω/ει
κορωνίδ’ρόπτρο πόρτας
κοσμί’κόσμου
κόσ̌οςτράγος • δυσκίνητος από την παχυσαρκία, αδρανής, νωθρός koç tr
κοσσάρας(πληθ.) κότες, (γεν.) κότας, οι κλώσσες (ιδιωμ.Νικόπολης)
κότσ’φτέρνα
κοτσ̌άπολύ μεγάλο, τεράστιο koca tr
κοτσ̌άκαρημεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα koça + karı tr
κοτσ̌άκαρηνμεγάλη (ηλικιακά) γυναίκα, γερόντισσα koça + karı tr
κοτσ̌αμάνοντεράστιος, μεγαλόσωμος • γέρος kocaman < koca + mān trir
κοτσ̌ίκ’χοντρό πανωφόρι από δέρμα προβάτου, παχύ παλτό επενδυμένο με γούνα gocuk < кожух trbg
κουβάρ’κουβάρι
κούδανκάρβουνα από κλαριά μισοκαμένα
κουθουρόπακεφάλια καλαμποκιού απογυμνωμένα
κουκούλ’σκούφος
κουκουλωμέντσακουκουλωμένη
κούκουρα-κούκουρασκυφτά-σκυφτά
κουκουρωτόςκαμπουριαστός
κούλιπανφυλάκιο στο δημόσιο δρόμο kulübe < kulbe < καλύβη trirgr
κουμουλιάδαντριγωνικό σανίδωμα, αέτωμα στη μέση της στέγης του σπιτιού cumulare it
κουμπάρ’σσακουμπάρα compare<compater it
κουμπολέτσ̌εκονάσπρη μαντήλα του κεφαλιού με ψιλές χάντρες γύρω κόμβος + leçek < laçak grtrir
κουντούραςείδος υποδήματος kundura<κόντουρος<κόθορνος trgr
κουραγμένονσπασμένο, διπλωμένο kırmak tr
κουρεμέντσακουρεμένη, μτφ. ταλαίπωρη, δυστυχής
κούρεψον(προστ.) στήσε, τακτοποίησε, ρύθμισε kurmak tr
κουρόπονμικρό κομμάτι κορμού δέντρου
κουσ̌λούκ’ςημέρας από το πρωί μέχρι το μεσημέρι kuşluk tr
κουτνίνείδος χοντρού, στενού υφάσματος υφασμένου από βαμβάκι ή από βαμβάκι αναμεμειγμένο με μετάξι kutnu/ḳuṭnī<qutn (قُطْن)=βαμβάκι trae
κουτούζ’κούτσουρο kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτουζόπαμικρά κούτσουρα kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτουζόπονμικρό κούτσουρο kütük < κῶδιξ (Nişanyan) trgr
κουτσ̌ίκιαμωρά, παιδάκια küçük tr
κουτσ̌ικόπαμωρά, παιδάκια küçük + -όπον tr
κουφόπον(υποκορ.) ξύλινο βαρέλι νερού κόφος < κόφινος gr
κόφκεταικόβεται
κόφτουμεκόβουμε
κοχλακίζ’νεκοχλάζουν, βράζουν με κοχλασμό καχλάζω gr
κρά’(προστ.) κράτα, βάστα
κρατείκρατάει, βαστάει, στέκει, αντέχει
κρεβάτ’νκρεβάτι
κρεβατόπονκρεβατάκι
κρεμαγμένακρεμασμένα
κρέν’θανατώνω/ει
Κρένασαν(Κρένασα, η) χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους
Κρένασας(γεν. του Κρένασα, η) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου που αριθμούσε 300 κατοίκους
κρι͜αούνπαγετός, πάχνη kırağı < kiragu trmn
κρούγ’νεχτυπούνε κρούω gr
κρούειχτυπάει κρούω gr
κρυολογέματακρυολογήματα
κρύο̤ν(ουσ.) κρύο, ψύχος
κρύο̤ς(ουσ.) κρύο, ψύχος
κυλίγουμεςκυλιόμαστε
κυλίουντανκυλιούνται
κυρικάγονείς
κύρ’νκύρη, πατέρα
κυρούπατέρα
κύρ’ςκύρης, πατέρας
κωδώνιακουδούνια
κωδωνίγματακουδουνίσματα
κωλέανκωλιά, κλωτσιά με τα πισινά
κωφούκουφού κωφός < κόπτω gr
λάγγεμανπήδημα लङ्घ (laṅgh) in
λαγήν’λαήνι, πήλινο δοχείο για υγρά και κυρίως για νερό lagena < λάγυνος itgr
λαΐσ̌κεταικουνιέται πέρα-δώθε
λάισμανκούνημα
λαλίανλαλιά, φωνή
λαλίαςλαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής
λαλλατσόπαμικρά βότσαλα λάλλη=βότσαλο gr
λαλόποφωνούλα
λάμπανλάμπα πετρελαίου
Λαμπίκονος(γεν.) Λάμπη
λαμπόπονμικρή λάμπα πετρελαίου
λανάρ’οδοντωτό εργαλείο που χρησιμοποιούν αυτοί που ξαίνουν το μαλλί ή το βαμβάκι πριν το κλώσιμο· το αντίστοιχο μηχάνημα λανάριος < lanarius grit
λανάριγμαντο ξάσιμο του μαλλιού λανάριος < lanarius grit
λάσκουμαιπεριφέρομαι, τριγυρίζω, περιπλανώμαι ἀλάομαι/ηλάσκω gr
λάσκουνπεριφέρονται, τριγυρίζουν, περιπλανώνται ἀλάομαι/ηλάσκω gr
λαφράελαφρά
λαφράνελαφρά, πρόθυμα
λαφρόνελαφρύ
λαχουσ̌ήνψίθυρος, σιγανή ομιλία
λεγέν’λεκάνη leğen < lagan ~ λεκάνη trae
λέγ’νελένε
λεγνόνλιγνό, λεπτό
λεγνοπίαστοςλυγερή, λεπτοκαμωμένη με λιγνή μέση (που μπορεί να πιαστεί εύκολα)
λελεύ’χαίρομαι/εται
λελεύωχαίρομαι
’λέπ’(ελέπ’) βλέπει/ω
’λέπουμε(ελέπουμε) βλέπουμε
’λέπ’ς(ελέπ’ς) βλέπεις
λετσ̌έκ’γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λετσ̌εκί’γυναικείου μαντιλιού που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λετσ̌εκόπον(υποκορ.) γυναικείο μαντίλι που χρησίμευε ως κάλυμμα κεφαλής δεμένο σε σχήμα τριγώνου leçek<laçak trir
λεφτοκαρόπα(υποκορ.) λεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια λεπτο- + κάρυον gr
λεφτοκάρυ͜αλεπτοκάρυα, φουντουκιές, φουντούκια λεπτο- + κάρυον gr
’ληταρι͜άζ’νετυλίγουν σκοινί ή νήμα (σε κουλούρες) εἰλητάριον < εἰλητός =τυλιγμένος gr
λιαζίμαπαραίτητο, αναγκαίο, χρήσιμο lazım < lāzim trae
’λιάς(ελιάς) λυπάσαι κπ/κτ, δείχνεις ελεημοσύνη, μτφ. τσιγκουνεύεσαι ἐλεέω-ἐλεῶ gr
λιθάρ’λιθάρι, πέτρα
λιθάρι͜αλιθάρια, πέτρες
λιπατόπον(υποκορ.) γυναικείο ζιπούνι με φόδρα και λεπτό στρώμα βαμβακιού ραμμένο σαν τα παπλώματα lubbade < lubbāda trae
λογαρία(η) λογαριασμός, (προστ.) λογάριασε
λογαρι͜άειςλογαριάζεις, υπολογίζεις
λογαρίανλογαριασμός
λύκ’λύκοι/λύκου
λυκοκαλομάναπρογιαγιά
λυκοτόπι͜αλυκότοποι, μέρη που συχνάζουν λύκοι
λύκ’ςλύκους
λώμανρούχο λῶμα/λωμάτιον gr
μάγξουζεπίτηδες, σκοπίμως mahsus/maḫṣūṣ trae
μαθάντςμαθαίνεις
μαθεμένοςμαθημένος
μαϊτάπ’ειρωνεία maytap<māh + tāb trir
μακρά(επιρρ.) μακριά, (επιθ.) μακρινά, απομακρυσμένα
μαναχ̌έσσαμονάχη
μαναχόν(έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά
μαναχόςμοναχός, μόνος
μάνι-μάνιγρήγορα, βιαστικά (di) mano (a) mano = από χέρι σε χέρι it
μανούταιμουτζουρώνεται με καπνιά, συνεκδ. μαυρίζει
μαντζίρανγιαούρτι macun am
μανωμένονμουτζουρωμένο με καπνιά, συνεκδ. μαυρισμένο
μασ̌ίναγενικά η μηχανή/το μηχάνημα, αυτοκίνητο ή τρένο ή τρακτέρ машина/μηχανή rugr
μαστραπόπον(υποκορ.) μικρή μεταλλική, πήλινη ή και γυάλινη κανάτα maşrapa/maşraba trae
μασχαρείαναστείο, αστεϊσμός maskara/masḫara trae
μαυρομμάτι͜αφασόλια μαυρομάτικα
μαύ’σσα(μαύρεσσα) μαύρη μτφ. ταλαιπωρημένη, καημένη
μαύ’σσαν(μαύρεσσαν) μαύρη, καημένη, δύστυχη
μέζιρεν(αιτ. του μεζιρέ) εαρινός/φθινοπωρινός οικισμός μεταξύ ενός χωριού και του παρχαριού όπου εγκαθίσταντο προσωρινά κατά τους μήνες Μάιο και Σεπτέμβριο, κατά την άνοδο και την κάθοδο από το παρχάρι αντίστοιχα mesire/masīre trae
μεϊβεδικάοπωρικά meyve/mīve trir
μέλ’μέλι
Μελιανάντων(σημ. Çıralı) Χωριό της Ματσούκας του Πόντου, το οποίο είχε 230 κατοίκους
μερέανμεριά
μερέαςμεριές
μερι͜άμ’πάντως, σε κάθε περίπτωση
μέρωμανξημέρωμα
μὲσα(τα) η μέση
μεσανύχτςτα μεσανύχτα
μέσενμέση
μεσοχάμ’αποτελούσε το μοναδικό θερμαινόμενο δωμάτιο του σπιτιού, το καθιστικό, στο κέντρο του οποίου βρισκόταν ο χωνός από το μέσον+χαμαί=κάτω, επί του εδάφους gr
μετ’μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος)
μήνας(τα) μήνες
μίανμια φορά
μίαν κι άλλοάλλη μια φορά
μικρέσσαμικρή, νεαρή
μικρέσσανμικρή
μινκίνπιθανός τρόπος, δυνατότητα mümkün/mumkin trae
μιντζίνμυζήθρα
μιντζόπον(υποκορ.) μυζήθρα
μοθόπωρονφθινόπωρο
μουνμας
μουντζούνανμάσκα μουτσούνα<musona it
μουντζούνας(ον. πληθ., τα) μάσκες μουτσούνα<musona it
μουράτ’επιθυμία, πόθος murat/murād trae
μουράτι͜αεπιθυμίες, πόθοι murat/murād trae
μουσκαρόπονμοσχαράκι
μούστανγροθιά muşta/muşte trir
μύρανοσμή, μυρωδιά
μυτίνμύτη
’μώ(επιφ.) εκδήλωση έκπληξης, θαυμασμού ή δυσφορίας, βρε! σε καλό σου! γαμώ gr
νασάνχαρά σε
νασαχάτ’συμβουλή nasihat<naṣīḥat trae
ναφιλένμάταιο/α, ανώφελο nafile/nāfile trae
νέούτε ne tr
νεγκάζ’κουράζω/ει
νέισατέλος πάντων, εν πάση περιπτώσει neyse tr
νέμουτλιτι ευτυχία, τι καλά, μακάρι ne mutlu tr
’νέσπαλεν(ενέσπαλεν) ξέχασε
νέτεννιότη
νηγήγη
νηγήνγη
νουνί͜ειςσκέφτεσαι
’ντες(όντες) όταν
ντουότι, που, αυτό/ά που
νυφάδεςνύφες
νύφενύφη
νύφεννύφη
νύφεςνύφης
ξάικαθόλου
ξαμμένονπυρωμένο
ξανπάλι, ξανά
ξεράξεράσει, κάνει εμετό
ξέρ’νεξέρουν, γνωρίζουν
ξυλένενξύλινο
όθενόπου, οπουδήποτε, σε όποιον
οικοκύρ’(ον.πληθ., οι) νοικοκύρηδες
οικοκύρ’ςνοικοκύρης
οικοκύρτςοικοκύρης
όλ’όλοι/ες/α
ολάνβρε, βρε συ
ολήγοραγρήγορα
οληγορείςβιάζεσαι γρηγορώ < ἐγρηγορῶ gr
όλιαόλα
ολίγονλίγο
όλιονόλο, ολόκληρο
ολόγεραολόγυρα
ολόγ̆εραολόγυρα
ολόρθαεντελώς όρθια, ευθυτενώς
ολοχρονίαόλο το χρόνο
όλτςόλους
ομάλ’ομαλό, ευθεία, πεδιάδα, ονομασία ποντιακού χορού
ομμάτι͜αμάτια
ομμάτ’νμάτι
ομματόπαματάκια
ομοι͜άζ’ομοιάζει, μοιάζει
ομούτ’ελπίδα umut tr
όνεμαόνομα
όνεμανόνομα
όνταόταν
όντανόταν
οξέαςοξιές
οξ̌ικέσ’έξω εκεί πέρα
οξ̌ωκάέξω
οπέρ’σ’πέρυσι
οπίσ’πίσω
ορμάν’δάσος orman tr
ορμίνρυάκι, ρεματιά
ορταλούκ’περιβάλλον, ύπαιθρος ortalık tr
ορτάρ’μάλλινη κάλτσα ἀορτήρ gr
ορτάρι͜αμάλλινες κάλτσες ἀορτήρ gr
οσπίτ’σπίτι hospitium<hospes it
οσπίτισπίτι hospitium<hospes it
οσπίτι͜ασπίτια hospitium<hospes it
οσπιτι͜ανοίοι του σπιτιού, οικείοι hospitium<hospes it
οσπιτι͜ανούςοι του σπιτιού, οικείοι hospitium<hospes it
οσπίτ’νσπίτι hospitium<hospes it
οτάδωμάτιο oda tr
οτότετότε
ουλονώνολωνών
ουράδ’ουρά
ουράδι͜αουρές
ουςως, μέχρι
ούσναμέχρι που, έως ότου
οφετιζ’νόνφετινός/ό
οφέτοςφέτος
οφίδ’φίδι
οφιδί’φιδιού
οψέχθες
παπάλι, επίσης, ακόμα
πάγ’νεπηγαίνουν, έφυγαν, πάνε
πάγωπηγαίνω, πάω
παίγνιαςπαιδιά, παιχνίδια, μουσικά όργανα
παιδάντ’παιδιά αγόρια
παιδάςπαιδί, νέος άντρας
παιδί’παιδιού
παιδίαπαιδιά
παΐρ’πλαγιά βουνού, άδενδρη κατωφέρεια bayır tr
παίρ’παίρνω/ει
’παίρ’να(επαίρ’να) έπαιρνα
παίρουμ’παίρνουμε
παίρτςπαίρνεις
παίρωπαίρνω
πακλαεύ’καθαρίζω/ει, μτφ. εξοντώνω/ει, εξαφανίζω/ει paklamak<pāk / pāvaka tririn
παλάλατρελή
παλένπαλιό/ά
’πάν’(απάν’) πάνω
παντέραςσημαίες που υψώνονται ως ιδιαίτερο διακριτικό παρουσίας bandiera it
πάπποπαππούς
πάππονπαππούς
παράλεφτά, το χρήμα para/pāre trir
παραβραδι͜άσ̌κεταινυχτώνεται, τον βρίσκει το βράδυ
παρακαμίνπέτρινη περίμετρος του τζακιού
παράνλεφτά, το χρήμα para/pāre trir
παράχτραταεκτός δρόμου
παρέτουλάχιστον, σε κάθε περίπτωση, μόνο bari/bārī trir
παρέξ’παρεκτός, με εξαίρεση
παρτσ̌άδαςκομμάτια parça/pārçe trir
παρχάρ’ορεινός τόπος θερινής βοσκής
παρχαρί’θερινού βοσκότοπου (παρχαριού)
πασ̌άπασά (βαθμός ή τίτλος τιμητικός ανώτατου πολιτικού ή στρατιωτικού επί Οθωμ. Αυτοκρατορίας), (καθομ.) άρχοντα, τιμητική προσφώνηση μεγαλύτερου αδελφού paşa tr
πασ̌κείμπας και είναι, μήπως είναι πᾶς καί ἔνι gr
πασ̌τάνολωσδιόλου, εντελώς baştan tr
πατείςπατάς
πέ’(προστ.) πες
πεγάδ’βρύση
πεθερ’κάπεθερικά
πέκιαίσως να, πιθανόν να, μπας και (με την ελπίδα να συμβεί) belki (αραβ. bel+ περσ. ki) traeir
’πέρεν(επέρεν) πήρε
περισσόνπερίσσιο, σε αφθονία, περισσότερο απ' ό,τι είναι αναγκαίο, περιττό
’πέσ’(απέσ’) μέσα
πετσίνδέρμα, τομάρι
πινιάκ’ξύλινο πιάτο
πίν’ν’πίνουν
πιρνάπρωί, πρωινιάτικα, αύριο
πιρνόνπρωί
πισκίλ’φούντα, θύσανος (φεσιού) püskül tr
πίστ’νπίστη
πλακίνλίθινη πλάκα • αβαθές σκεύος μαγειρέματος
πλακόπονμικρή λίθινη πλάκα, μικρό αβαθές σκεύος μαγειρέματος
πλάνπλάι, πλαϊνό/ παρακείμενο μέρος, παραπέρα
πλέκ’πλέκει
πλέο̤νπλέον, περισσότερο
πλερώντςπληρώνεις, εκπληρώνεις
πλουμίακεντητά ή ζωγραφιστά διακοσμητικά σχέδια, μτφ. στολίδια pluma it
πλουμιστάστολισμένα, διακοσμημένα με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμα pluma it
πλουμιστόνστολισμένο, διακοσμημένο με ζωγραφιές ή κεντήματα, πολύχρωμο pluma it
πλυμίνχόρτα διάφορα και λαχανικά βρασμένα και προσφερόμενα ως τροφή στις αγελάδες, μτφ. το νερουλό και άνοστο φαγητό
πόδανίχνος, πατημασιά, βήμα
ποδάρ’πόδι
ποδαρέαςπατημασιές, χνάρια
ποδάρι͜απόδια
ποδαρόπαποδαράκια
ποδεδίζ’(ενεργ. και μέση) χαίρομαι/εσαι, απολαμβάνω/ει, προσκυνώ/άει από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
ποδεδίζω(ενεργ. και μέση) χαίρομαι, απολαμβάνω, προσκυνώ από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
ποδεδίζω σενα σε χαρώ από+δέδιν (<δείδω=φοβάμαι, ανησυχώ) gr
πόιύψος, μπόι (ανάστημα) boy tr
’ποίκεν(εποίκεν) έκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
ποίος(ερωτημ.) ποιός, (αναφ.αντων.) όποιος
ποίστεν(προστ.) κάντε, φτιάξτε ποιέω-ῶ gr
πολλά(επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ
Ποντίλας(σημ. Güzelce, γεν.) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
ποπάπαπά
ποροζάν’σάλπιγγα borazan<boru & -zen trir
ποροζάν’νσάλπιγγα borazan<boru & -zen trir
πορπατείπερπατάει
πορπατείτεπερπατάτε
πορπατούμεπερπατάμε
πορπατούνπερπατούν
πόρτας(ονομ.πληθ.) πόρτες porta it
πορτοκαλόπονπορτοκαλάκι
ποστάν’λαχανόκηπος • καρπούζι bostan < būstān trir
ποτάμ’ποτάμι
πούγιρ πακαλούμ(έκφ.) ιδού! ορίστε! buyur bakalım tr
πουδένπουθενά
πουίκ’μουστάκι bıyık tr
πουλούλ’πιθάρι, πιθαριά (ως μονάδα μέτρησης όγκου)
πουτσήκόρη, νέα κοπέλα
πράβομπράβο
πράττ’πρέπει, ταιριάζει, αρμόζει, αξίζει σε κπ
πρεβρε
πρέπ’ταιριάζει/ω
πριχούπροτού
προζύμ’προζύμι, μαγιά
προκομμέντσαπροκομμένη
πρόσωποςπρόσωπο
προφτάν’ν’προφταίνουν
ρακάν’γήλοφος rak’ani ≈ რქა (rka=κέρας) lazge
ρακίναλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση φρούτων ή στεμφύλων φρούτων rakı/ˁaraḳī trae
ράμμανχοντρή κλωστή, αρμαθιά καπνών περασμένα σε χοντρή κλωστή
ραφίδι͜ακλωστές, νήματα
ραχάτ’ανάπαυση, άνεση rahat/rāḥat trae
ραχ̌ίαράχες, βουνά
ρι͜άστι͜ατυχαία, συμπτωματικά rast/rāst trir
ριζόποριζούλα
ρούζ’πέφτει, ρίχνει, μτφ. αναλογεί
ρούζωπέφτω, ρίπτω
ΡουσίανΡωσία
ρούσικονρώσικο
’ρ’ται(έρ’ται) έρχεται
ρωθώνιαρουθούνια
’ς(ας) από
σάγκανκλειδαριά, αμπάρα stànga it
σάγκιλες και, σαν να sanki | san + ki trir
σ̌αλβάρ’σαλβάρι, φαρδύ παντελόνι που φορούσαν παλιά άνδρες και γυναίκες şalvar < şelvār trir
σ̌αλένενμάλλινο, από εγχώριο σάλι şal < şāl + -ένεν trir
σ̌αλόπον(υποκορ.) σάλι, εσάρπα, γενικά είδος μάλλινου ύφασματος şal < şāl trir
σαντζ̌ήνκοιλόπονος, σφάχτης sancı tr
σάπρηνυπομονή sabır<ṣabr trae
σαρπίνσιλό, αποθήκη σιτηρών σάρπη, σάρπος gr
σαχτάρ’στάχτη στάχτη<στάζω gr
σαχτάρι͜αστάχτες στάχτη<στάζω gr
σείουνσείονται
σ̌εκέρι͜αζαχαρένια, γλυκά şeker < şakar (περσ.) < śakkharā (οψ. σανσκ.) < śárkarā (σανσκριτ.) tririn
σελέν’λαγκάδι, λαγκαδιά
σελιάμ’χαιρετισμό selam < selām trae
σεπεπίεξαιτίας, λόγω, εξ αφορμής sebep/sebeb trae
σ̌εριτόπα(υποκορ.) ταινίες μεταξωτού ή χρυσοΰφαντου υφάσματος που ράβονται στις στολές, στα πηλήκια, στα καπέλα κλπ. ως διακοσμητικό ή διακριτικό şerit < şerīṭ trae
σ̌ερπέτ’γλυκό, γλύκα şerbet/şarbat trae
σιβρίνμυτερό, αιχμηρό sivri tr
σιλιαχλούκ’φαρδιά, πολυεπίπεδη δερμάτινη ζώνη που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά όπλων όπως πιστόλια και μαχαίρια silahlık < silāḥ trae
σιλίκ’ανεπαίσθητος αέρας, αύρα του βουνού silik tr
σιμάκοντά
σίνοςσε ποιού; σε τινός gr
σίτακαθώς, ενώ σόταν<εις όταν gr
σιφτένπρώτα, αρχικά siftah/istiftāḥ trae
σκαμνόπονσκαμνάκι
σ̌κεπαγμένοςσκεπασμένος
σ̌κοινίασχοινιά
σκολείονσχολείο
σκουλλόπα(υποκορ.) δεμάτια από λινάρι ή μαλλί, τούφες, τσουλούφια σκόλλυς + -όπον gr
σ’κούμεςσηκωνόμαστε
σ’κούσαισηκώνεσαι
σ’κούσ’νεσηκώνεστε
σ’κούταισηκώνεται
σκουτούλανευωδία
σοιστους/στις, τους/τις
σοϊλιατεύ’κάνω/ει κάποιον να μιλήσει, αναγκάζω/ει κάποιον να μιλήσει/ομολογήσει söyletmek tr
σ̌ονλίκ’χαρά, ψυχαγωγία, αυτό που δίνει χαρά şenlik trir
σοούνταεν τέλει, στην τελική sonunda tr
σ̌ορνεύκεταιχοροπηδά από χαρά
σουμάκοντά
σουνσας
σπαρέλ’μέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους spalliera it
σπαρέλ’νμέρος γυναικείας ενδυμασίας αυτοτελές που χρησιμεύει ως κάλυμμα του στήθους spalliera it
’σπιτί’σπιτιού hospitium<hospes it
σπιχτάσφιχτά
στά(προστ.) στάσου
στακάν’ποτήρι стакан ru
σταλιχωμένον(για δέρμα ζώου) τεντωμένο και αλατισμένο για να στεγνώσει
στάμαναρχές (μήνα/έτους)
σταμπόλιαμακρουλά και χοντρά φασόλια • κορόμηλα που ήρθαν από την Πόλη
στέβοςστέγη, σκεπή
στέκ’στέκεται
στέκ’νεστέκουν
στενάστενά • μτφ. ευρωπαϊκό κουστούμι
στέρι͜αακλόνητα, σταθερά, σιγά, αργά και καθαρά
στέρι͜α-στέρι͜ασταθερά, σιγά-σιγά
στοιβαδέανστοίβα
στουδι͜άτ’κονκοκκαλάτο
στουράκ’ξύλινη ράβδος, μπαστούνι στυράκιον < στύραξ gr
στουρακέανραβδιά, μπαστουνιά στυράκιον < στύραξ gr
στράτανδρόμο
στράτας(ονομ.) δρόμοι, (αιτ.) δρόμους
στρατόπονδρομάκι
στυπάπι͜ααυτά που έχουν ξινή γεύση
συνέλ’κοςσυνομήλικος
σύννυχταμε τη νύχτα, πριν ξημερώσει
σύρ’σύρω/ει, τραβάω/ει, ρίχνω/ει
σ̌ύριγμανσφύριγμα σῦριγξ gr
σ̌υρίγματασφυρίγματα σῦριγξ gr
σύρτεν(η) σύρτης, (προστ.) (β’ πληθ.) σύρετε, τραβήξτε, ρίξτε
συφτάνωπροφταίνω, ευκαιρώ
σ’χωρεμέντσασυγχωρεμένη, μακαρίτισσα
σ’χωρεμέντσανσυγχωρεμένη • μακαρίτισσα
σ’χωρούνσυγχωρούν
ταλεύ’ορμώ/άει, χιμώ/άει, βυθίζομαι/εται dalmak tr
ταράζ’νεαναμιγνύουν, ανακατεύουν, μπλέκουν ταράσσω gr
ταραπουλούσ’μεταξωτό ζωνάρι το οποίο στην ύφανσή του έβγαζε κάθετες και οριζόντιες ραβδώσεις με αποτέλεσμα να σχηματίζεται καρό Ṭarābulus<Τρίπολις [η Τρίπολη του Λιβάνου φημιζόταν ιστορικά για την παραγωγή μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο αλλά και νωρίτερα, στη μεσαιωνική εποχή] aegr
ταρνακότσ’παιχνίδι στο οποίο ο παίχτης βαδίζει στο ένα πόδι κρατώντας μετέωρο το άλλο, κουτσό
ταρούλιαλεπτά βλασταράκια
τάτι͜απαλάμες
ταχάεπιφώνημα δυσφορίας, ε, λοιπόν
τεάτάχα, δήθεν, υποτίθεται deyü (οθωμ. περιόδου) tr
τεγμέδύσκολα, σπανίως αγν. ετυμολ.
τεζπίχ’κομπολόι tesbih/tasbīḥ trae
τέκ’μόνο, ένα, μοναδικό tek tr
τελείωσηντέλος
τελέν’(μεταβ.) τελειώνω/ει κτ
τελίκανληςνέος, λεβέντης delikanlı tr
τεμέκώστε, δηλαδή demek tr
τεμέλ’θεμέλιο
τεμιρτσ̌ήςσιδηρουργός
τερείκοιτάει
τερείςκοιτάς
τέρεν(προστ.) κοίταξε
τερι͜αζήνζυγαριά terazi < tarāzū < tarāzūk trir
τερνέκ’(παρωχ.) ομήγυρη, πανηγύρι • συνάθροιση dernek tr
τερούμ’κοιτάμε
τερούμεκοιτάμε
τερούνεκοιτούν
τερώκοιτώ
τεφτέρ’σημειωματάριο, τετράδιο defter < daftar < διφθέρα traegr
τηνάναυτόν/ην που
τιδέντίποτα
τίκιαστητά dik tr
τικιάνιαμαγαζιά, υπαίθριοι πάγκοι dükkan < dukkān trae
τίνανποιον/α
τιρτεύ’σκουντάω/ει κπ, τσιγκλάω/ει κπ, προκαλώ/ει κπ dürtmek tr
τιρτεύ’ςσκουντάς κπ, τσιγκλάς κπ, προκαλείς κπ dürtmek tr
τιρτμένσπρωξιά, τσιμπιά, σκούντημα για εγρήγορση dürtme tr
τιτρεμένο χορός Σέρα (Ζερζελίδης)
’τοαυτό, το (προσωπική αντωνυμία)
τοζλούκιαγκέτες, περικνημίδες tozluk tr
τοζούταισκονίζεται toz tr
τολάπ’ντουλάπι dolap/dūlāb trae
τολαπόπονντουλαπάκι dolap/dūlāb + -όπον trae
τοπλαεύκουνμαζεύονται, συγκεντρώνονται toplamak tr
τουβαρί’ντουβαριού, τοίχου duvar/dīvār trir
τουβραδί’κατά το βράδυ, τις απογευματινές ώρες του βραδί(ου)
τουλουμτζ̌ήςο οργανοπαίκτης του άσκαυλου (τουλούμ’ ή αγγείον) tulumcı < tulum =δερμάτινη τσάντα trmn
’τούλωσανησύχασαν, κάθισαν φρόνιμα τυλώ gr
τουντους
τουρουλεύ’χαλαρώνει, γαληνεύει, καταλαγιάζει durulmak tr
τραγωδόποντραγουδάκι
τράμερατα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, όλη η γη τέτρα + μέρη
τρανάμεγάλα
τρανέσσαμεγάλη
τρανόνμεγάλος
τρανύν’μεγαλώνω/ει, αναθρέφω/ει τρανόω-ῶ gr
τρανύντςμεγαλώνεις, αναθρέφεις τρανόω-ῶ gr
τρανύτεραμεγαλύτερα
τραπέζ’τραπέζι
τραπεζαίο̤νπατάρι στη μέση και στο πλάτος του σπιτιού, στη βάση του αετώματος της στέγης
τραπεζί’τραπεζιού
τρείοιτρεις
τρέχ’νετρέχουν
τρί’τρεις
τριγών’φυλαχτό τριγωνικού σχήματος περιέχων γραμμένες προσευχές για προστασία αυτού που το φορούσε
τριλάγγεμανχοροπήδημα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) τρις + लङ्घ (laṅgh) grin
τριλαγγέματαχοροπηδήματα (εκ του πηδάω τρεις φορές ψηλά) τρις + लङ्घ (laṅgh) grin
τρυγόναντο πουλί τρυγόνι, χαϊδευτική προσφώνηση γυναίκας τρυγών < τρύζω gr
τρώγ’νετρώνε
τρώγουμετρώμε
τσ’(ως τση, άρθρο γεν. ενικού) του/της, (ως τσοι, άρθρο αιτ. πληθ.) τις, (ως ερωτημ. τσί;) ποιός;
τσ̌αΐρ’λιβάδι çayır tr
τσ̌ακάντζον(προστ.) σύρε κατά γης
τσ̌ακλίζ’νεκάνουν κρότο βιαίως, βροντούν με κεραυνό, λάμπουν δυνατά
τσακώνεισπάει, θραύει, τσακίζει
τσακών’νεσπάνε, θραύουν, τσακίζουν
τσαλιμένενπήλινο
τσ̌αλκούγιαμουσικά όργανα çalgı tr
τσ̌αλκουτσ̌ήςοργανοπαίκτης çalgıcı tr
τσ̌αμίντζ̌ι͜ασταφίδες չամիչ (chamich), πιθ. εκ του περσ. کشمش (keshmesh) amir
τσ̌αναβάρ’θηρίο, τέρας, μτφ. παλληκάρι canavar/cānāver trir
τσ̌αναβάρι͜αθηρία, τέρατα, μτφ. παλληκάρια canavar/cānāver trir
τσ̌ανκέσ̌’μαρτυρικό θύμα
τσ̌άνουμψυχή μου, αγαπημένε/η μου canım<can/cān trir
τσ̌άπαςπαλαμάκια
τσ̌άπουλαςανδρικά υποδήματα çapul tr
τσ̌αρέντρόπος, λύση, θεραπεία çare/çāre trir
τσ̌αρούχ̌ιαδερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές çarık tr
τσ̌αρούχ̌ι͜αδερμάτινα υποδήματα, δεμένα με λουριά που περνούν από οπές çarık tr
τσ̌άρχαντροχό, κύκλο, (μεταφ.) το ροδάνι του αργαλειού ή τον τροχό του νερόμυλου, (ως επιρρ.) κυκλικά çark<çarḫ(چرخ)<çakrá (चक्र) tririn
τσατσόπονξερόκλαδο θάμνων, φρύγανο
τσ̌εχέλτςάπειρος, ανώριμος, άβγαλτος cehil/cehl trae
τσητης
τσιλίδ’πυρωμένο κάρβουνο εστίας
τσιλίδι͜απυρωμένα κάρβουνα εστίας
τσιλιδόπα(υποκορ.) πυρωμένα κάρβουνα εστίας
τσ̌ίλικονκαινούριο, γυαλιστερό çil + -ικος tr
τσ̌ιμενόπονγρασίδι, λιβάδι çimen tr
τσ̌ιμπίσ̌ι͜ακωμικά σκετς
τσινίζ’νεκλαίνε σιγανά
τσιπρωμένονζαρωμένο, σταφιδιασμένο
τσίρι͜ααποξηραμένα φρούτα/καρποί çir tr
τσιρμουλίζ’νετσιμπάνε
τσιρόπα(υποκορ.) αποξηραμένα φρούτα/καρποί çir tr
τσίτανμικρό κομματάκι
τσ̌ιτσ̌άκ’άνθος, λουλούδι çiçek tr
τσ̌ιτσ̌άκιαάνθη, λουλούδια çiçek tr
τσ̌ιτσ̌ακόπο(υποκορ.) άνθος, λουλούδι çiçek tr
τσίχαροντσιγάρο
τσ̌ιχρίτεςακρίδα, γρύλλος ծղրիդ (Dzghrit) am
τσ̌οάπ’απόκριση, αναφορά cevap/cevāb trae
τσουκαλάςαυτός που κατασκευάζει τσουκάλια (πήλινα μαγειρικά σκεύη)
τσουκάλιατσουκάλια, πήλινα σκεύη, στα οποία τοποθετούμε φαγητό ή και το μαγειρεύουμε
τσουπαδικάκαλαμποκίσια
τσουπίαβελόνες ραψίματος
τσουπωμένονκλεισμένο/η
τσοχοσ̌άλβαρασαλβάρια από τσόχα çuha < çūḫa + şalvar < şelvār trir
τυλίζ’τυλίγω/ει
τυρι͜αννί͜ειςτυραννάς, ταλαιπωρείς
τυρομίντζ’τυρομυζήθρα
υείαυγεία
ύλαξενγάβγισε
υπαντρεμένονπαντρεμένο
υστερνάκατοπινά, τελευταία
υστερνοπαίδ’ντελευταίο παιδί
φαγίεταιτρώγεται
φάζ’ταΐζω/ει
φαϊτι͜άνωφέλεια fayda < fāʾide trae
φαλλάρ’νφελλός
Φαργανάντων(σημ. Güzelyayla) χωριό της Ματσούκας του Πόντου
φαρδέαφαρδιά
φεγγίτενφεγγίτη, άνοιγμα στη στέγη σπιτιού για να εισέρχεται το φως, φωταγωγός, λυχνία
φέγγοςφεγγάρι
φενέρι͜αφανάρια, μικρά παλιού τύπου φωτιστικά fener < φανάριον < φανός trgr
φέρεν(προστ.) φέρε
φέσ’φέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) tr
φεσατλούκ’ανησυχία από φόβο, αναστάτωση fesatlık<fesād trae
φέσ’νφέσι, τύπος καλύμματος της κεφαλής με κυλινδρικό σχήμα, επίπεδη κορυφή και χωρίς γείσο, φτιαγμένο από μαλλί (τσόχα ή κιλίμι) και το οποίο μπορεί να φέρει φούντα fes<Fes (πόλη του Μαρόκου) tr
φιτίλ’νφιτίλι
φλανόπαντουλαπάκια εντοιχισμένα
φλανόπονντουλαπάκι εντοιχισμένο
φοβεροίφοβεροί, επικίνδυνοι
φογάσαιφοβάσαι
φογάσ’νεφοβάστε
φογούμαιφοβάμαι
φοράςφορές
φορεμένοςντυμένος
φορτούμαιφορτώνομαι
φοτάνμέρος γυναικείας ενδυμασίας που έμπαινε πάνω από το λαχόρι, το ζωνάρι το οποίο έδεναν οι γυναίκες τριγωνικά στη μέση τους πάνω από τη ζιπούνα, γεν. ποδιά futa ae
φούντανχρηματοσακούλα
φουρνί’φούρνου
φούρνικακαλαμποκίσια αλεύρια, οι σπόροι του καλαμποκιού φουρνίζονταν πρώτα για να ψηθούν και να ξεραθούν και αφού αλέθονταν και κοσκινίζονταν προέκυπτε το φούρνικο το αλεύρι
’φτά’(ευτάω) κάνω, φτιάχνω
’φτάγ’νε(ευτάγ’νε) κάνουνε, φτιάχνουνε εὐθειάζω gr
’φτάει(ευτάει) κάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
’φτάμεκάνουμε, φτιάχνουμε εὐθειάζω gr
’φτάς(ευτάς) κάνεις, φτιάχνεις εὐθειάζω gr
’φτάω(ευτάω) κάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
φτερόπαφτεράκια
φώσ’φως
φωταχτέραναπαστράπτουσα, λαμπερή, μτφ. όμορφη
φωτίζ’φωτίζω/ει
φωτίζουμεραντίζουμε με αγιασμό
χαβεσλούκ’πόθος, επιθυμία, γούστο heveslilik tr
χάζ’ευχαρίστηση haz/haz trae
χαϊβάνιαζώα hayvan<ḥayvān trae
χαΐν’κασκληρόκαρδα, άπονα, άγρια hain/ḫāʾin trae
χ̌αίρεσ’νεχαίρετε
χ̌αίρουνχαίρονται
χαΐρ-χαπέρ’τι συμβαίνει; τί νέα; hayır haber tr
χαλαλοήνσάλαγος, οχλοβοή
χαλάνουμεχαλάμε, καταστρέφουμε
χαλάνωχαλάω, καταστρέφω
χάλιαμμέχρι εκείνη την ώρα, μέχρι τώρα, ακόμα hâlâ<ḥālā trae
χαλκοτσούκ’χάλκινη στάμνα (εκ του χαλκός+ ιταλ. zucca) χαλκός+ ιταλ. zucca grit
χαμαιλέταςνερόμυλου
χαμαιλέτεννερόμυλο
χαμάναμέσως, ευθύς, μονομιάς hemen/hemān trir
χαμούχταναγριοφράουλα
χαντυλλι͜άγουντανγαργαλιούνται, μτφ. θαμπώνονται
χαπέρ’είδηση, νέο haber/ḫaber trae
χαράνγάμος
χάρ’σο(προστ.) χάρισε
χαρτόπαχαρτάκια
χάρτσ̌ι͜ασυμπληρωματικά ή διακοσμητικά σιρίτια που χρησιμοποιούνται κατά το ράψιμο ρούχων harç<ḫarc trae
χατίριχάρη, σεβασμός, υπόληψη hatır/ḫāṭir trae
χ̌ειμωνάπι͜ααχλάδια σκληρά το φθινόπωρο που συλλέγονται και τον χειμώνα ωριμάζουν • τα δέντρα αυτά
χ̌ειμων’κόνχειμώνα
χ̌ειμων’κόντςχειμώνας
χ̌ειμων’κούςχειμώνες
χεμκαι, επίσης, ταυτόχρονα hem trir
χ̌έρ’χέρι
χ̌έραχήρα
χ̌ερί’χεριού
χ̌έρ’νχέρι
χ̌ερόπονχεράκι
χ̌εροφιλέματαχειροφιλήματα
χ̌ιονί’χιονιού
χορεύ’χορεύω/ει
χορολαγγευτάχοροπηδηχτά
χορόντας(ονομ. τα) χοροί, (αιτ.) χορούς
χουλέν’ζεσταίνει, θερμαίνει χλίω/χλιαίνω gr
χουλι͜αρέανκουταλιά κοχλιάριον gr
χουλιασέαζεστασιά χλίω/χλιαίνω gr
χουλιασέγιαζεστασιά χλίω/χλιαίνω gr
χουρμαδόπαμικροί χουρμάδες hurma < ḫurmā trir
χοχόλιασκουπίδια
χρεμέν’χρεωμένοι
Χριστουγεννάρ’ςο μήνας Δεκέμβριος
χτήνιααγελάδες
χωνοκέφαλονη πάνω μεριά του χωνού (εστίας) χῶνος < χόανος + κεφαλή gr
χωνόνεστία, χωνευτήρι χῶνος < χόανος gr
χωνόςεστία, χωνευτήρι χῶνος < χόανος gr
χώραςξένος/η/ο/οι γενικά, οι/το/τα μη οικείο/α, ξενιτειάς
χωράφ’χωράφι
χωρί’χωριού
χωρίαχωριά
ψ̌ηψυχή
ψ̌ήαψυχές, η περιοχή του στέρνου, τα εσώψυχα
ψηλέσσαψηλή
ωβάαβγά
ωμίαώμοι
ωμίνώμος
ώραςώρες
ωρι͜άγεταιπροσέχεται, φυλάσσεται, επιβλέπεται ὠρεύω/ὡραίω-ὠρέω gr
ώσναέως ότου, μέχρι να
ωτίναυτί

Ποντιακός Στίχος - Pontian Lyrics 2026

Επικοινωνία: infoDUMMY@pontianlyrics.gr

Με την ευγενική χορηγία φιλοξενίας της IpHost