.
.
Λαογραφικά Κοτυώρων | Από τη ζωή του Πόντου

Η νύφε και τα μετσ̌ιτϊέδες

Η Ταβάρα η Σόνα σην νύφεν ατ’ς την Σαλώναν πολλά γουγευτα̤ρία έτον. Τον γιον ατ’ς τον Πολυχρόν’ πάντα μαναχόν εφάζ’νεν ατον. Σο τραπέζ’ν ατ’ εβάλλ’νεν ας σ’ αμπάρ’ απέσ’ όλα̤ τα καλά και τα καλοσύνα̤ς. Εκείνε πάντα πριν να έρχουντουν ο γιος ατ’ς, έτρωεν με την νύφεν εντάμαν μουταράν. Κι επεκεί εκλείδωνεν κι έμπαινεν, εκλείδωνεν κι έβγαινεν.

Η νύφε εζαπούνεψεν, η μάρσα, ὰμα ντό να ευτάει; Επήεν έναν ημέραν ση κυρού ατ’ς κι έφαγεν καλά-καλά και είπεν α’ την μάναν ατ’ς. Εκείνε πα η ευλοημέντσα, τη Θεού άνθρωπος:
-Ποίσον υπομονήν, γιάβρουμ, είπεν ατην.

Πολλά ’κ’ επήεν, ο άντρας ατ’ς εγνάεψεν τη μάνας ατ’ την προκοπήν και ενούνιξεν πως να ευτάει και να βάλ’ έναν τάξ’ απέσ’ σ’ οσπί’ν ατ’. Σην μάναν ατ’ πα είχ̌εν πολλά σαϊκούν και ’κ’ εθέλ’νεν να εχάλανεν την καρδίαν ατ’ς.

Έναν πουρνόν επήγεν σ’ αργαστέρ’ν ατ’, κι αλλομούνον κέσ’ εκλώστεν ξαν οπίσ’ μετ’ έναν οκάν κρέας και λέει την μάναν ατ’ έναν παστάφ’:
-Μάνα, έρθανε δύ’ φίλοι μ’ ας σην Κερασούνταν και ’α φέρ’ ατ’ς το μεσημέρ’ σ’ οσπίτ’, να τρώγομ’ εντάμαν· τέρεν και ποίσον έναν καρτοφλούν και γιοχάδες, να ευχαριστούμ’ ατ’ς.

Έρθεν το μεσημέρ’ ο Πολυχρόντς σο φαγίν μαναχός και λέει την μάναν ατ’: 
-Την ευλογίαν ατουν, οι μισα̤φίρ’ είχανε ατσ̌ελέν δουλείαν κι επήγανε σην Βώναν. Είπανε με θα έρχουνταν το βράδον. Έγκα αβούτα τα παρπούνα̤. Τέρεν και καθάρτσον ατα, ντως ατα και ελίγον άλας και το βράδον βάλομ’ ατα σην σγάραν. ’α φέρω κι ολίγον κρασίν· ποισέστε κι έναν νισ̌αστί’ φούστορον και ας ευχαριστούμε τ’ ανθρώπ’ς. ’Κ’ εξέρετε ντο καλά παιδία είναι. Οπέρτς ας τ’ επήγα σην Κερασούνταν, οι δύος ατουν πα ντο θα εποίν’ναν εμε εσ̌άσ̌εψαν. Νά̤ισε, ελάτε ατώρα ας τρώγομε.
-Εμείς εφάγαμε, γουρπάν’ -τ- σ’, είπεν η μάνα τ’.
-Ελάτε, τζ̌άνουμ, ο χορτασμένον τρώει σεράντα βούκας κι άλλο, είπεν κι εκείνος.
Ουζάτμιαλουμ¹, η μάνα τ’ ’κ’ εκάτσεν, ὰμα η Σαλώνα εγουρεύτεν σο τραπέζ’ και έναν κι έναν με τον άντραν ατ’ς έφαγεν. Η πεθερά τ’ς γουρτζ̌ανίζ’ τα δόντα̤, ὰμα ντό επορεί να ευτάει; Το βράδον επήρεν ο Πολυχρόντς το κρασίν, επήρεν κι έναν διάρικον ψωμίν και έναν οκάν Κιμισ̌χανάς απίδα̤ κι επήεν σ’ οσπίτ’.

-Να γαμώ την μάναν ατουν, είπεν, εσέβεν ’κ’ εσέβεν σ’ οσπίτ’. Εσ’κώθαν κι έφυγαν οι μισα̤φίρ’. Επέρασεν το Κουρτζ̌ήν το παπόρ’ και είπανε να μη χάν’νε τον καιρόν ατουν. Κι άλλο καλλίον, φερέστε ατώρα ας τρώγομ’ ατα εμείς. 
-Εμείς έφαγαμε, είπεν η μάνα τ’.
-Έφαγατε, ’κ’ έφαγατε, ελάτε σο τραπέζ’. Είπαμε, ο χορτασμένον σεράντα βούκας κι άλλο τρώει.
Η μάνα τ’ ξαν ’κ’ εκάτσεν. Επίασεν ο Πολυχρόντς ας σο χ̌όρ’ την γαρήν ατ’ κι εκάτσεν ατην κα’. Επίασεν και τη μάνας ατ’ το τέκ’, ὰμα εκείνε εγέντον μαυρομόλυβον και ’κ’ εκάτσεν. Έναν κι έναν τ’ αντρόγυνον έφαγαν τα παρπούνα̤ κι έπαν τα κρασία, κι εκύλτσαν ύστερα το φούστορον και τ’ απίδα̤. Η μάνα τ’ ξάι στερέαν ’κ’ είχ̌εν. Έμπαινεν κι έβγαινεν αποφκακέσ’-αποφκακέσ’ έλεγεν:
-’α σπάντς σ̌κύλ’ θαγατέρα, ’α χ̌έ͜εις αφκά τ’ ι-σ’.

Ας τ’ εσ’κώθαν ας σο τραπέζ’, εκάτσαν ολίγον σην αυλήν κι επεκεί επήγαν εκοιμέθαν κα’. Πριν ας σα ξημερώματα εσ’κώθεν η Σόνα, ένοιξεν γάλα̤-γάλα̤ την οτάν τη γιου ατ’ς, έσ’κωσεν το γιοργάν’ ση νύφες τα ποδάρα̤ καικά κι εφέκεν...τ’ απουρπουνιζ’νόν ατ’ς. Ο Πολυχρόντς εγνάεψεν α’, ὰμα ξάι λαλίαν ’κ’ εποίκεν. Ας τ’ εξέβεν η μάνα τ’, εγνέφ’σεν την Σαλώναν και λέει ατην:
-Ση πανταλονί’ μ’ την τσ̌όπα̤ έχω έναν σακούλ’ μετσ̌ιτϊάδες· σούκ’ φέρεν ατα. Επήεν έγκεν ατα η νύφε κι ο Πολυχρόντς ένοιξεν κι έκχ̌’σεν ατα όλα̤ απάν’ σο σκατόν τη μάνας ατ’ κι εσκάλωσεν και λέει και γελά με την Σαλώναν. 

Έκ’σεν τα λαλίας και τα καλατσ̌ίας η μάνα τ’ κι έρθεν ερώτεσεν:
-Ντ’ έπαθατε; Γιάμ’ η νύφε έχ̌εσεν αφκά τ’ ατ’ς;
-Έλα, μάνα, έλα, είπεν ατην ο γιος ατ’ς. Η νύφε ας χ̌έζ’ και πάντα αγίκον σκατόν ας ευτάει. Για έλα τέρεν, τέρεν τα μετσ̌ιτιάδες! Εγώ απ’ ατώρα άλλο δουλείαν ’κ’ ευτάγω. Μάνα, εσύ μαείρεψον κι η νύφε ας τρώει και χ̌έζ’. Ηύραμε την τύχην εμουν!

Εκείνε πα, εσταύρωσεν τα χ̌έρα̤ και ας ση χολοσποσίαν ατ’ς έμπαινεν κι έβγαινεν και αποφκακέσ’-αποφκακέσ’ έλεγεν:
-Άλλος κώλος εποίκεν α’, άλλο κώλος εποίκεν α’.

Ὰμα, πού να μαρτυρά ’το!
ΚείμενοΕπεξήγησηΕτυμ. ΡίζαΠροέλευση
α’(ατό) αυτό, το
’αθα
αβούτααυτά
αγίκοντέτοιο/α
άλαςαλάτι
αλλομούνονάλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά
ὰμααλλά ama/ammā trae
ανθρώπ’ςανθρώπους
απάν’πάνω
απέσ’μέσα
απίδα̤απίδια, αχλάδια ἄπιος gr
αποφκακέσ’από κάτω πέρα
ας σ’(ας σου) από του, από τότε που/αφότου, (ας σο) από το/τα
ας σααπ’ τα ασό σα (από τα)
ας σηναπ’ την ασό σην (από την)
ας σοαπ’ το ασό σο (από το)
ατααυτά
ατουντους
ατ’ςαυτής/της ή αυτούς/τους
ατσ̌ελένβιαστικό, επείγον acele/ʿacele trir
ατώρατώρα
αφκάκάτω
βούκας(γεν. εν.) μπουκιάς, (ον./αιτ. πληθ.) μπουκιές
βράδονβράδυ
γάλα̤-γάλα̤σιγά-σιγά, αργά-αργά, βαθμιαία αγάλι<γαληνός gr
γαρήν(αιτ.) γυναίκα karı tr
γιάβρουμαγαπημένη μου, γιαβρί μου yavrum tr
γιάμ’μήπως, ή μη ya/yā + μη trgr
γιοργάν’πάπλωμα yorgan tr
γιοχάδεςλεπτά φύλλα από ζυμάρι τα οποία ψήνονται στο «σατς»
γουρπάν’θυσία kurban/ḳurbān trae
δουλείανδουλειά
δύ’δύο
δύοςδύο
εβάλλ’νενέβαζε
εγέντονέγινε
έγκαέφερα
έγκενέφερε
εγνάεψενκατάλαβε
εγνέφ’σενξύπνησε
εθέλ’νενήθελε
εκάτσανκάθισαν
εκάτσενκάθισε
εκείνεεκείνη
εκλώστεν(αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε
εκοιμέθανκοιμήθηκαν
έκ’σενάκουσε
έκχ̌’σενεξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
ελίγονλίγο
εμουνμας
ένοιξενάνοιξε
εντάμανμαζί
εξέβενβγήκε, ανέβηκε
εξέρετεξέρετε, γνωρίζετε
έπανήπιαν
επεκείαπό εκεί, από τότε, ύστερα, κατόπιν
επήενπήγε
επήρενπήρε
επίασενέπιασε
εποίκενέκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
εποίν’νανέκαναν, έφτιαχναν ποιέω-ῶ gr
επορείμπορεί
έρθανεήρθαν
έρθενήρθε
έρχουντανέρχονται
έρχουντουνερχόταν
ερώτεσενρώτησε
εσ̌άσ̌εψανσάστισαν, τα έχασαν şaşmak tr
εσέβενμπήκε
εσκάλωσενξεκίνησε, άρχισε, εκκίνησε ένα έργο/δουλειά
εσ’κώθανσηκώθηκαν
εσ’κώθενσηκώθηκε
έσ’κωσενσήκωσε
έτονήταν
έτρωενέτρωγε
ευλοημέντσαευλογημένη
ευτάγωκάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
ευτάεικάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
εφάζ’νεντάιζε
εφέκενάφησε
εχάλανενχαλούσε
ηύραμεβρήκαμε
θαγατέραθυγατέρα, κόρη
’κ’δεν οὐκί<οὐχί gr
κα’κάτω
καθάρτσον(προστ.) καθάρισε
καικάπρος τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά
καλατσ̌ίαςομιλίες, συνομιλίες, συζητήσεις keleci=καλός λόγος (Παλαιά Τουρκική Ανατολίας) tr
καλλίον(επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα
καλοσύνα̤ςκαλοσύνες, καλές πράξεις
κέσ’προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε gr
κυρούπατέρα
λαλίανλαλιά, φωνή
λαλίαςλαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής
μαναχόν(έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά
μαναχόςμοναχός, μόνος
μάρσαμαύρη, κακόμοιρη, καημένη
μετ’μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος)
μισα̤φίρ’(γεν. ενικ.) φιλοξενούμενο, επισκέπτη, (ον. πληθ.) φιλοξενούμενοι, επισκέπτες misafir<musāfir trae
μουταράνπενιχρό μέσο, ψευτοδουλειά müdârâ ae
ντως(προστ.) χτύπα
νύφενύφη
νύφεννύφη
νύφεςνύφης
ξάικαθόλου
ξανπάλι, ξανά
οκάνοθωμανική μονάδα μέτρησης μάζας (ισοδύναμη με 1,2829 κιλά) okka tr
ολίγονλίγο
οπέρτςπέρυσι
οπίσ’πίσω
οσπί’νσπίτι
οσπίτ’σπίτι hospitium<hospes it
οτάνδωμάτιο oda tr
παπάλι, επίσης, ακόμα
παιδίαπαιδιά
παπόρ’βαπόρι, καράβι vapore it
ποδάρα̤πόδια
ποισέστε(προστ.) κάνετε, φτιάξτε
ποίσον(προστ.) κάνε, φτιάξε ποιέω, ποιῶ gr
πολλά(επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ
πουρνόνπρωί, πρωινό, επαύριον
σαϊκούνευυποληψία, σεβασμός saygın tr
σεράντασαράντα
σ̌κύλ’(γεν.) σκύλου
σούκ’(προστ.) σήκω
στερέανστήριγμα
Ταβάραδαιμόνιο που προκαλούσε αίσθημα πνιγμού στον ύπνο, η Μόρα (ουσιαστικά η προσωποποίηση του φαινομένου της υπνικής παράλυσης), μτφ. εφιάλτης, ψυχοπλάκωμα πιθ. εκ του αραβ. tafra=πηδάω
τέκ’μόνο, ένα, μοναδικό tek tr
τέρεν(προστ.) κοίταξε
τζ̌άνουμψυχή μου, αγαπημένε/η μου canım<can/cān trir
’τοαυτό, το (προσωπική αντωνυμία)
τρώγομ’τρώμε
τρώγομετρώμε
τσ̌όπα̤τσέπη cep/ceyb trae
φέρ’φέρνω/ει
φέρεν(προστ.) φέρε
φερέστε(προστ.) φέρτε
φούστορονομελέτα
χάν’νεχάνουν, παύουν να έχουν, διώχνουν
χ̌έζ’χέζει
χ̌έρα̤χέρια
χ̌όρ’χέρι
ΚείμενοΕπεξήγησηΕτυμ. ΡίζαΠροέλ.
α’(ατό) αυτό, το
’αθα
αβούτααυτά
αγίκοντέτοιο/α
άλαςαλάτι
αλλομούνονάλλη μια φορά, άλλη φορά, ξαφνικά
ὰμααλλά ama/ammā trae
ανθρώπ’ςανθρώπους
απάν’πάνω
απέσ’μέσα
απίδα̤απίδια, αχλάδια ἄπιος gr
αποφκακέσ’από κάτω πέρα
ας σ’(ας σου) από του, από τότε που/αφότου, (ας σο) από το/τα
ας σααπ’ τα ασό σα (από τα)
ας σηναπ’ την ασό σην (από την)
ας σοαπ’ το ασό σο (από το)
ατααυτά
ατουντους
ατ’ςαυτής/της ή αυτούς/τους
ατσ̌ελένβιαστικό, επείγον acele/ʿacele trir
ατώρατώρα
αφκάκάτω
βούκας(γεν. εν.) μπουκιάς, (ον./αιτ. πληθ.) μπουκιές
βράδονβράδυ
γάλα̤-γάλα̤σιγά-σιγά, αργά-αργά, βαθμιαία αγάλι<γαληνός gr
γαρήν(αιτ.) γυναίκα karı tr
γιάβρουμαγαπημένη μου, γιαβρί μου yavrum tr
γιάμ’μήπως, ή μη ya/yā + μη trgr
γιοργάν’πάπλωμα yorgan tr
γιοχάδεςλεπτά φύλλα από ζυμάρι τα οποία ψήνονται στο «σατς»
γουρπάν’θυσία kurban/ḳurbān trae
δουλείανδουλειά
δύ’δύο
δύοςδύο
εβάλλ’νενέβαζε
εγέντονέγινε
έγκαέφερα
έγκενέφερε
εγνάεψενκατάλαβε
εγνέφ’σενξύπνησε
εθέλ’νενήθελε
εκάτσανκάθισαν
εκάτσενκάθισε
εκείνεεκείνη
εκλώστεν(αμετάβ.) γύρισε, επέστρεψε
εκοιμέθανκοιμήθηκαν
έκ’σενάκουσε
έκχ̌’σενεξέχυσε, έχυσε, εξέβαλε εκχύνω<ἐγχέω< ἐν + χέω gr
ελίγονλίγο
εμουνμας
ένοιξενάνοιξε
εντάμανμαζί
εξέβενβγήκε, ανέβηκε
εξέρετεξέρετε, γνωρίζετε
έπανήπιαν
επεκείαπό εκεί, από τότε, ύστερα, κατόπιν
επήενπήγε
επήρενπήρε
επίασενέπιασε
εποίκενέκανε, έφτιαξε ποιέω-ῶ gr
εποίν’νανέκαναν, έφτιαχναν ποιέω-ῶ gr
επορείμπορεί
έρθανεήρθαν
έρθενήρθε
έρχουντανέρχονται
έρχουντουνερχόταν
ερώτεσενρώτησε
εσ̌άσ̌εψανσάστισαν, τα έχασαν şaşmak tr
εσέβενμπήκε
εσκάλωσενξεκίνησε, άρχισε, εκκίνησε ένα έργο/δουλειά
εσ’κώθανσηκώθηκαν
εσ’κώθενσηκώθηκε
έσ’κωσενσήκωσε
έτονήταν
έτρωενέτρωγε
ευλοημέντσαευλογημένη
ευτάγωκάνω, φτιάχνω εὐθειάζω gr
ευτάεικάνει, φτιάχνει εὐθειάζω gr
εφάζ’νεντάιζε
εφέκενάφησε
εχάλανενχαλούσε
ηύραμεβρήκαμε
θαγατέραθυγατέρα, κόρη
’κ’δεν οὐκί<οὐχί gr
κα’κάτω
καθάρτσον(προστ.) καθάρισε
καικάπρος τα κάτω, εκεί ακριβώς, κοντά
καλατσ̌ίαςομιλίες, συνομιλίες, συζητήσεις keleci=καλός λόγος (Παλαιά Τουρκική Ανατολίας) tr
καλλίον(επίθ.) καλύτερο, (επίρ.) καλύτερα
καλοσύνα̤ςκαλοσύνες, καλές πράξεις
κέσ’προς τα εκεί, προς το μέρος εκείνο κέσου<κεῖσ’<κεῖσε<ἐκεῖσε gr
κυρούπατέρα
λαλίανλαλιά, φωνή
λαλίαςλαλιές, φωνές, (γεν. ενικού) φωνής
μαναχόν(έναρθρο) μοναχός, μοναχό, (επίρρ) μόνο/μοναχά
μαναχόςμοναχός, μόνος
μάρσαμαύρη, κακόμοιρη, καημένη
μετ’μαζί με (με αιτιατική), με (τρόπος)
μισα̤φίρ’(γεν. ενικ.) φιλοξενούμενο, επισκέπτη, (ον. πληθ.) φιλοξενούμενοι, επισκέπτες misafir<musāfir trae
μουταράνπενιχρό μέσο, ψευτοδουλειά müdârâ ae
ντως(προστ.) χτύπα
νύφενύφη
νύφεννύφη
νύφεςνύφης
ξάικαθόλου
ξανπάλι, ξανά
οκάνοθωμανική μονάδα μέτρησης μάζας (ισοδύναμη με 1,2829 κιλά) okka tr
ολίγονλίγο
οπέρτςπέρυσι
οπίσ’πίσω
οσπί’νσπίτι
οσπίτ’σπίτι hospitium<hospes it
οτάνδωμάτιο oda tr
παπάλι, επίσης, ακόμα
παιδίαπαιδιά
παπόρ’βαπόρι, καράβι vapore it
ποδάρα̤πόδια
ποισέστε(προστ.) κάνετε, φτιάξτε
ποίσον(προστ.) κάνε, φτιάξε ποιέω, ποιῶ gr
πολλά(επίθ.) πολλά, (επίρρ.) πολύ
πουρνόνπρωί, πρωινό, επαύριον
σαϊκούνευυποληψία, σεβασμός saygın tr
σεράντασαράντα
σ̌κύλ’(γεν.) σκύλου
σούκ’(προστ.) σήκω
στερέανστήριγμα
Ταβάραδαιμόνιο που προκαλούσε αίσθημα πνιγμού στον ύπνο, η Μόρα (ουσιαστικά η προσωποποίηση του φαινομένου της υπνικής παράλυσης), μτφ. εφιάλτης, ψυχοπλάκωμα πιθ. εκ του αραβ. tafra=πηδάω
τέκ’μόνο, ένα, μοναδικό tek tr
τέρεν(προστ.) κοίταξε
τζ̌άνουμψυχή μου, αγαπημένε/η μου canım<can/cān trir
’τοαυτό, το (προσωπική αντωνυμία)
τρώγομ’τρώμε
τρώγομετρώμε
τσ̌όπα̤τσέπη cep/ceyb trae
φέρ’φέρνω/ει
φέρεν(προστ.) φέρε
φερέστε(προστ.) φέρτε
φούστορονομελέτα
χάν’νεχάνουν, παύουν να έχουν, διώχνουν
χ̌έζ’χέζει
χ̌έρα̤χέρια
χ̌όρ’χέρι
Σημειώσεις
¹ ουζάτμιαλουμ (uzatmayalım): Ας μην το μακραίνουμε, κοντολογίς

Ποντιακός Στίχος - Pontian Lyrics 2026

Επικοινωνία: infoDUMMY@pontianlyrics.gr

Με την ευγενική χορηγία φιλοξενίας της IpHost