Κεφάλαιο 3

Τα κουτσ̌ικόπα, άμον ντ’ έφαγαν τα καλαντι͜ακά τουν, εκοιμέθαν. Ο Γιάννες πα, νεγκασμένος, άμον ντ’ εχουλέθαν τα ποδάρι͜α τ’ σ’ άψιμον αντίκρυ, εμεϊχορλιάεψεν κι ενύσταξεν. Αέτσ’ άμον ντο έτον γιασλανεμένος, χα έτον θ’ εκοιμάτον κι επεμέν’νεν, αν ’κ’ έτον η τσία. Έναν τσινακόπον -τσίκ!- ελάγγεψεν ας σο κουρόπον ντ’ εκαίουτον σο χωνόν κι εκάτσεν απάν’ σο στρώμαν, ας σα ποδάρι͜α τ’ μερέαν. Χαμάν ετάλεψεν η Σοφία, εδι͜αφτούλτσεν κι έβζησεν ατο κι ο Γιάννες πα ’χπαράγεν ατο.

Εγείνο έτον, επενύσταξεν. Εσ’κώθεν εκάτσεν, επέρεν ξαν την καπνοσάκουλαν ατ’, εξέγκεν το τεφτερόπον τα τσιχαροχάρτι͜α και φυσά ν’ αποχωρίζ’ έναν τσιχαρόφυλλον.

Η γραία χάλιαμ ιστόριζεν τα πάθι͜α τ’ς κι άντζ̌ακ ετελείωσεν.

-Καλομάνα, λέει ατεν το κορτσόπον η Σωτηρίτσα, γιατί ’κι θέλτς να ζεις άλλο; Εσύ ντό καλέσσα είσαι, ναι, καλομανίτσα μ’! Εγώ πολλά αγαπώ σε και ’κι θέλω ν’ αποθάντς, ναι!

-Ο Θεός, πουλί μ’, ξαν είπεν η γραία, να κόφτ’ τ’ εμά τα χρόνια και να δί’ ατα εσάς, που είσ’ν’ ατώρα άμον ντ’ ανοίγ’νε τ’ άθι͜α την άνοιξην, να ζείτε και να χ̌αίρεσ’νε τον κόσμον! Εγώ κανείται ντ’ εχάρα ’τον. Απ’ εμέν ο κόσμος εδέβεν, ρίζα μ’. Εγώ απ’ ετώρα περιττόν βάρος δίγω σον κόσμον, τα τέρτι͜α μ’ ετερμάνωσαν κι εγώ ’πετερμανώθα. Ὰμα, ποδεδίζ’ ατον ο Θεός, ’κι παίρ’ την ψ̌η μ’, να γλυτώνω. Σ’ εμέτερον το θέλημαν ’κ’ έν’ πότε θ’ αποθάνουμε.

-Καλλίον του ’κι ξέρουμε, νέ πότε θα γεννίουμες, νέ πότε θ’ αποθάνουμε! έκοψεν το λόγον ατ’ς η Σοφία. Ατά πα αν έξεραμε, μάγξουζ θ’ εντούν’ναμε κι επαίρ’ναμε και με τον Θεόν. Ανθρώπ’ ζουν σον κόσμον κι ο νους ατουν ’κ’ εγβάλλει ατ’ς να ζουν άμον ανθρώπ’. Κι επεκεί την κακίαν ας σην καρδίαν ατουν να ’γβάλ’νε ’κ’ επορούν και σου Θεού τα δουλείας πα ντό θέλ’νε και ταράγουν; Και πότε τεά έζησαμ’ αγαπεμέν’ άμον χριστϊανοί κι εγνώρτσαμ’ είνας τ’ αλλουνού το μεκατίρ’ κι ο Θεός πα ’κ’ εδέχτεν ατο; Εμείς χώρι͜α είνας ας σον άλλον παρακαλούμε τον Θεόν να δί’ μας όλια τ’ αγαθά τ’ κ’ επεκεί πολεμούμε αναμεσοντά μουν να ’γβάλουμ’ είνας τ’ αλλουνού τ’ ομμάτι͜α! Εγώ, μάνα, ατώρα έρθεν ο λόγος εθε και ξαν θα λέγ’ ατο, καμίαν ν’ ανασπάλ’ ατο ’κ’ επορώ -και μεγέρ ατά τα πράματα ανασπάλκουνταν; Εγώ, όνταν εντώκαν το Γιάννεν οι ζαπτϊέδες -να γίν’νταν σίδερα τα χ̌έρι͜α τουν!- κι έναν μήναν από ’πάν’ ατ’ αίμαν επέγ’νεν- αγγεύ’ ατο κι ακόμαν τ’ απάν’ ι-μ’ τρομάζ’-, εγώ τότε είπα, ζαέρ αγούτος ο Θεός πα όνταν θέλ’ ελέπ’! Και ντό έτον; Εσπερέν τ’ αχσ̌αρί’ το γράψιμον! Με το εποίκεν το παράπονον ατ’ σ’ αχσ̌αρτσ̌ήδες, ντο έγραψαν το θεμών’ εμουν πολλά! Κι εγείνο το γουρζούλ’, πεσούτ’ έτον, τανέν ’κ’ είχ̌εν εγείνο το χρόνον, όλιον αχ̌ύρ’ εξέβεν! Και τσ’ εταξιλάεψεν τσοι ζαπτϊέδες να κρούγ’ν’ ατον, λες; Του χωρί’ εμουν αζάδες, να τσουγών’ν’ τ’ ομμάτι͜α τουν! Εγείνος ανάπαγον ο Ζαρόγναφον έτον αζάς μετ’ εγεινούς οτότε σο γράψιμον του θεμωνίων να ψυχομαχ̌εί κι η ψ̌η ατ’ να μη εγ̆βαίν’, αμήν, Παναγία! Εγώ επ’ ετότες κιάν’ η καρδία μ’ εφορτώθεν, ικρι͜άχ εποίκα τον κόσμον κι εφώρ’σα κι ενεθεμάτ’σα την ζωήν εθε πα και την καλοσύνιαν εθε πα. Είπα τον Γιάννεν και χάλιαμ λέγ’ ατον, να παίρουμε το σταυρόν εμουν και πάμε χάμες, όθεν εγβάλ’ μας η στράτα, Ρουσίαν έν’, χαμονήν έν’, ας σ’ αγουτεινέτερον τον πρόσωπον μακρά κι όθεν θέλτς ας έν’! Μετ’ αγουτουνούς τσ’ αφορισμέντς άλλο ζωήν ’κι γίνεται. Χα τ’ ιρι͜άτ’ εχάθεν κι η βερκή, βερκή, θα δόχκεται! Χα τ’ εμπλιάκια και τ’ άλλα τα δωρήματα! Χα τα καπνικά του ποπά και του δεσπότ’! Χα οι μανάβ’ θα ’γβαίν’νε σο ταχσιλάτ’! Χα τ’ οσπίτ’ επέμ’νεν δίχως άλας! Χα ασκέρ’ θα δι͜αβαίν’! Χα Ατσ̌ιγγάν’ ερρούξαν! Χα εσ̌κουγιάδες επάτεσαν! Αγούτο πα τόπος και νόμος και βασίλειον και νιζάμ’ έν, να κάθεσαι και ωρι͜άεις ατο -τσ̌όλ’ και βερι͜ανέν να ’φτάει ατ’ ο Θεός, άναυα τα εγκλησίας και τα εικόνας εθε; Εξέρτς ντο είπεν μίαν εγείνος Ατσ̌όμ’ς, ο Χασ̌ίμ’ς, π’ εκράν’νεν έναν καιρόν του Τουβάρκουσ̌η τα χάνια σο Χαψίκεϊν κι είχ̌εν εγείνεν την καρήν ατ’, τη Ζερέν, παχ̌υμέντσαν και χ̌ιονοπάτουλον άμον βάν-τεκεσιν; Εγείνε εσκούλτσεν και τη Σωτηρίτσαν εμουν κι εποίκαμ’ ατεν κίρβαν. Αρ’ εγείνος ο Χασ̌ίμ’ς τηνάν ’κ’ ελογαρίαζαμε, πολλά ζιχινλής ερίφ’ς έτον, ας έτον Ατσ̌όμ’ς. Το χρόνον τ’ εσέγκεν η Τουρκία σα κοσσάρας πα βερκήν, ετοπλαεύταν εχαλλήδες, τ’ εμέτερον οι Ρωμαίοι, σου Λαπάρ’ το τικιάν έμπρου και νουνίζ’νε για την περίστασην ντο έρθανε. Κάποθεν έρθεν κι ο Χασ̌ίμ’ς ο ραχμετλής. Τερεί ατ’ς, εκρέμασαν τα κιφάλια και νουνίζ’νε. Λέει ατ’ς τούρκικα: «Ολάν -εγώ τούρκικα να λέγ’ ατα ’κι ξέρω, να κόφτ’ ο Θεός τη γλώσσαν ατουν!-, ολάν, ντό κάθεσ’νε και νουνίζετε; Αγούτος ερίφ’ς -ο Τούρκον τεμέκ- λέει σας: σ’κωθέστε ας σο μίλκι μ’ κι εσείν ακόμαν ’κ’ εκάνεψετε;»

-Μάνα, λέει οτότε κι η νύφε, το λόγο σ’ με το μέλ’ έκοψα, σ’ εμέν λόγος ’κι ρούζ’, ὰμα, εμέν π’ αν ερωτάτε, όθεν πας, οκά τετρακόσ̌ι͜α τράμι͜α έν’, έλεγεν ο πάππο μ’, ο σ’χωρεμένον. Όθεν κι αν ζεις, θα δουλεύ’ς να ζεις. Ὰμα η ζήσ’ ας ση ζήσ’ πα έχ̌’ τρανόν διαφοράν. Αρ’ ο κύρη μ’ με τον θείο μ’ τον Κωνσταντίνον πολλά χρόνια ση Ρουσίαν έσαν, χόσ̌ και πάντα λέγ’ν’ ατο: Κόσμος να ζεις και ψωμίν να χορτά͜εις πα η Ρουσίαν έν’! Ο Θεός πα εγείνο το μεμλεκέτ’ ευλόησεν. Τα χώματα ’θε βερκιλία κι η δουλεία ’θε ελεύθερον. Όλιον με τ’ άλογα και με την αραπάν, γομάρ’ ση ράχ̌ι͜αν ντό έν’ τα χαϊβάνια ’θε πιλέ ’κι ’ξέρ’νε! Και νέ ζύγιαγμαν και νέ τιδέν! Του Θεού τα καλωσύνιας με το τσ̌ιβάλ’ και με την αραπάν δίγ’νε και παίρ’νε! Τ’ ημ’ψόν το δούλεμαν ντ’ ευτάμε αδά, που θέλ’ να δουλεύ’ εκεί, σ’ έναν χρόνον, σα δύο, γίνεται οικοκύρ’ς, με το τόπ’ ’κι χαλάεται! Οι Ρουσάντ’ πα, ευλογημένον μιλέτ’, λέγ’νε, ήμεροι, θεοτικοί και χορτασμέν’, σην πόρτα σ’ κανείς ’κ’ έρ’ται, δίγ’νε και ’κι ψαλαφούνε και νέ βερκία και νέ τιδέν! Απάν’ ι-σ’ κανείς ’κι κρούει - ζήσον άμον ντο θέλτς! Αν λες και για την πίστ’ν ατουν, χριστϊανοί απ’ εμάς καλλίον και τσοι Ρωμαίοις πα, έναν αγαπούν, επ’ εγ̆είνους απάν’ έχ’ν ατ’ς! Η καλομάνα μ’ πα πασ̌κεί ’κι ξέρει͜ ατα; Ὰμα τσ’ έξερ’ ντό νουνίζ’, η μαύ’σσα κι ατέ!

-Αρ’ εγώ, μάνα, επέρεν να τελέν’ το λόγον ατ’ς η Σοφία, εθαρρώ νέ ας σον Θεόν πρέπ’ ν’ αναμένουμε όλια, νέ σον Θεόν να ’βρήκουμε το κουσούρ’, ντο ’κ’ εγροικούμε να ζούμε. Ντο θα γεννίουμες και ντο θ’ αποθάνουμε λιαζίμ’ ’κ’ έν’, λέγω ’γώ. Πώς θα ζούμε όσον ζούμε σοούντα να έξεραμε! Εμείς εγ̆είνο πα ’κι ξέρουμε. Ζούμε και ’κ’ ελέπουμε, μανίτσα μ’! Αρ’ αΐκον ζωήν ντο θα ζούμε, στραβοί και λωλοί, χερι͜άμ’ να έν’! Ολοχρονία κρού’ουμε και δέρκουμες για τ’ έναν βούκαν ψωμίν, παίρουμε την ψ̌ην εμουν σα δόντι͜α μουν, πάντα με το φόβον και με την κλαίη, βαρσανίγουμες και δουλεύουμε άμον αριστάν’, κάτ’ να φέρουμε απάν’. Κι έρ’ται Αγαρενόν παίρ’ όλιον την κάμασην εμουν κι εμείς πάντα χρεμέν’ κι οξυπόλ’τοι και νεστικοί, κάθαν ημέραν αποθάνουμε κι εμείς πα ’θαρρούμε τεά ζούμε, γουρζούλ’ και φαρμάκ’ να γίνεται αΐκον ζήσ’! Καλά έλεγεν ο σ’χωρεμένον ο Ζιγκάντς: «Έ͜εις να τρως; Χριστός ανέστη! ’Κ’ έ͜εις να τρως; Θάνατον πατήσας!». Αρ’ εμείς πα, με το νουν εμουν, πάντ’ αρ’ αέτσ’, σ̌ινωμένον το σ̌κοινίν ση γούλαν εμουν, θα βαρσανίγουμες, θα ρινίζουμε την ψ̌ην εμουν και τελείμες! Π’ εθέλεσεν κι επέθανεν, τη γην χαράν εποίκεν! λέει ένας λόγος. παρέ ντό να τρώγουμε την καρδίαν εμουν με τα καλαντόνερα και τ’ άνια και τα κάτι͜α, άμον ψ̌ης φορτώματα κι ατά; Αρ’ εγώ ισ̌τέ, μάνα, αμαρτία ξημολόγεση, καμίαν ’κ’ εποίν’να ’το. Για τ’ έναν καλαντόνερον σον κόσμον ’κ’ επέγ’να έτρωγα τη ζωή μ’, άμον ντ’ έφαγες ατο συ και να έμ’ κι ασεραντάριγος λοχούσα!  «Νέ το χαΐρ’ν εθε, νέ την πελιάν εθε!» είπεν κι ο μαύρον ερίφ’ς. Αν επέγ’να πα, θ’ ενεμέν’να κι εμερών’νεν κι επ’ εκεί.

-Ρίζα μ’, Σοφία, ερχίνεσεν κι η γραία, ο Θεός να κρατεί μας σ’ αΐκα δέδι͜α και να καϊρεύ’ μας ας σο κακόν κι ας σο κίνδυνον. Γιόξαμ’, εγώ πα μεγέρ λέγω, ενούντσα κι εποίκα ’το; Γιαχότ κάτ’ναν είχα τση καρδίας ι-μ’ να τανισ̌εύκουμαι, ναι πουλί μ’; Ὰμα καθαείς και με την καρδίαν ατ’ και καθαείς και με την τύχην ατ’. Ατό έν’ κι ας σον άνθρωπον εθε. Εγώ, ρίζα μ’, η καρδία μ’ ετσ̌έσ̌ευεν, η ψ̌η μ’ ’κ’ εραχάτευεν και ’κ’ εγροίκανα να φογούμαι. Κι ατώρα πα, με τ’ όνεμαν του Θεού, εγείνε είμαι, η καρδία μ’ άφοβον έν’ κι ο Θεός, ποδεδίζ’ Ατον, πάντα προφτάν’ και δί͜ει έναν μινκίν κι έναν γλυτωμονήν. Παρέ ναφιλέν μη κολατίγουμες. Ο Θεός σου τουσ̌μανίων το κιφάλ’ να μη φέρει͜ ατα ντο είδα και ντ’ εδέβασα! Κι ο Θεός π’, ας σου εξέρει͜ ατα, άλλο ντό να φτά’ ατα παράπονον; Και μεγέρ είπα, εγώ έζησα καλλίον απ’ εσάς κι ας σα καν’νάν; Κανείς αν ’κι ξέρει͜ ατο, εσύ χος̌ εξέρτς ατο. Έναν χαράν και δύο κλαίητα και πάντα με τα τέρτι͜α και με τα πίκρας, μετ’ αέτσ’ έρθα κι ετελέθα κι εγώ η κορώνα! Εσύ πα σ’κώντς και θέκ’ς και κλαις τ’ ατωρ’νόν τη ζήσ’ και τ’ ατωρ’νόν το τιρλούκ’, ναι γιάβρουμ! Κι αμ’ εμπροστά και κι άλλο ’μπροστά, σου πάππι μ’ και σου λυκοπάππι μ’ τον καιρόν, να έξερες ντό υποφέρ’ναν ας σου Τουρκαντίων τον πρόσωπον οι Ρωμαίοι οι μαύροι, ντό θ’ έλεγες, ναι ρίζα μ’; Ντό φόβ’ς εσύρ’νεν και ντό δέδι͜α ’δέβασεν το ρωμαίικον το έθνος και ντό εκαρέτι͜α και μάγγανα και μαρτύρια όλιον η χρισιανοσύνια! Ατώρα Θεός κι άγι͜ος έν’, εσύ πα! Ατώρα ο Τούρκον πα ημέρωσεν έναν ξάι το κατσίν ατ’. Πρώτα θερίον ανημέρωτον έτον! Αποβραδής εκείσαν κα’ άχαροι ανθρώπ’ κι ενούνιζαν: Ατσ̌άπα θα ’γβαίνουμε σαγλάμ σο μέρωμαν; Ακόμαν, σου κυρού μ’ τον καιρόν κι ατώρα υστερ’νά πα, οι Τουρκάντ’, όσα κάτ’ θ’ εγίνουτον, έναν ταραγμονήν, έναν πόλεμος, εκόναναν τα μαχ̌αίρι͜α όλιον τη νύχταν και, χα του Χριστού θα σπάζ’νε μας, χα τη Λαμπρήν θα πατούν τ’ εγκλησίας, νέ μινκίν εσ̌κιαρέν να ’γβάλλ’ναμε ’Πιτάφιον, να έκλωθαμε Ανάστασην - ν’ αγλί ντο είδεν και ντ’ εδέβασεν η Ρωμανία σου Τούρκονος τα χ̌έρι͜α! Τον κύρη μ’ πόσα φοράς αρ’ αέτσ’ έκ’σα έλεγεν, αγιασμένον, μικρόν παιδίν έτον ακόμαν κι ας σον Χαρίτογλην σην Κρένασαν κι ας σ’ εμπροϊστούς έκουεν, ντ’ εσ’κώθεν σο ποδάρ’ Ελλάδα, να παίρ’ βασίλειον. Πολλά χρόνια, έλεγεν, εντούν’νεν Ελλάδα· έναν βούραν ανθρώπ’, με την Τουρκίαν κοτσ̌ά απέραντον μεμλεκέτ’. Κι όλιον ερημάγ̆εν εγ̆είν’ η μερέα, δεκαοχτώ χωρία όλιον-όλιον, έλεγεν, επέμ’νεν οτότε Ελλάδα και μετ’ εγείνα ξαν επέρεν βασίλειον κι ατώρα με του Θεού τη δύναμην ετράνυνεν και ξαν με τ’ όνεμαν του Θεού θα ’λευθερών’ όλιον τη Ρωμανίαν και το χριστϊανικόν το βασιλοσκάμν’ ξαν θα κουρεύκεται σην Πόλ’! Το σταυρόν ξαν θα ’γβαίν’ και θα δοξάσ̌κεται απάν’ σην Αγε-Σοφίαν. Η Ρωμανία, πουλί μ’, με του Χριστού και τση Παναγίας τη χάρην, θα γίνεται ξαν Ρωμανία και θα κυριεύ’ κι ο Τούρκον θα πάει χάται σον άκλωστον και σον αγύριστον! Αρ’ οτότε, σ’ Ελλάδας το σ’κώσιμον, η Τουρκία, να καί͜ει ατεν ο Θεός, πολλά ρωμαίικον αίμαν έκχ̌’σεν σ’ όλια τα μερέας. Εμάς πα τότε, αδά ση Ματσούκας το ποτάμ’, αγάδες εκόνεσαν τα δόντι͜α και τα μαχ̌αίρι͜α κι εποίκαν το λόγον έναν -κωφά τ’ ωτία ’τ’ ακούγ’ν ατο-, θ’ έσπαζανε μας απάν’ σου μεσημέρ’ και μαναστήρ’ τ’ Αγεννί’ του Βαζελών’ επρόφτασεν κι εγλύτωσε μας. Ο γούμενον του μαναστηρί’, ο Χρύσανθον ας σου Χαμουρή, μετ’ είναν Τούρκον, κρυφόν χριστϊανόν, τον Κοστέλ’ ας ση Θέρ’σαν, έλεγεν ο Χαρίτογλης, επέραν τ’ έμπρι͜α ’θε με τα χ̌ίλια βάσανα και με το πολλά τη γεϊκούν. Ο Θεός έστειλεν ατ’ς οτότε, τσ’ αγιασμέντς, κι εξέγκαν ας σο μαχ̌αίρ’ αφκά όλιον το ρωμαίικον το μιλέτ’ τση Ματσούκας. Γιόξαμ’ το τσ̌οσ̌νίν εμουν πα ’κι θ’ επεμέν’νεν! Αρ’ αέτσ’, οτότε πα και πάντα πα, το σταυρόν κι η θρησκεία εκράτεσανε μας ας σο κίνδυνον κι ας ση χαμονήν. Ο Τούρκον πάντα Τούρκος έτον, γιαβρούμ· κι ο Ρωμαίο̤ν Ρωμαίο̤ς. Εσύ π’, ατώρα, βαρύν λόγον μη λέγω, ακόμαν ’κ’ εντώκανε σε και: πλάξ̌! εποίκες, ντο λέει ο λόγος! Ντό είδες τεά κι επίασες: Γιοκ, αδά ζωή ’κι γίνεται, θα παίρουμε το σταυρόν εμουν και πάμε χάμες! Ο Τούρκον χαρίτσ̌’κον μαχλουκάτ’ έν’, ὰμα τα λόγια τ’ το πλέο̤ν μεκαμλία είν’. Από μακρά, λέει, του ταουλί’ η λαλία καπάν έρ’ται! Κι ορθά λέει. Εσείν πα ο νους εσουν επέμ’νεν ση Ρουσίαν. Κι ατσ̌άπα, τον κόσμον όλιον να δι͜ακλώσ̌κεσαι, πού θα ’βρήκ’ς άμον αγούτο τ’ εμέτερον κόσμον και πατρίδαν και να έχ̌’ εκεί πα η ζωή αΐκα βαθέα ρίζας χ̌ιλϊάδες χρόνια και να έχ̌’ το σταυρόν αΐκα παμπάλαια τεμέλια, θεόχτιστα χτισ̌ώνας; Και πού θα ’βρήκ’ς, ναι, ρίζα μ’, άμον τ’ αγουτινεθί’ γλυκύν ψωμίν κι ας έχ̌’ απέσ’ και το πικρόν την αΐραν; Πού θα ’βρήκ’ς τα κροσταλλίδι͜α τα νερά ’θε τ’ άχαρα και τον αέραν το λαφρόν και καθαρόν, π’ αποθαμένον π’ ανασταίν’; Πού θα ’βρήκ’ς του παρχαρί’ ’θε τη σκουτούλαν, τα μανουσ̌άκια και τα μάραντα, την πεγαδίταν και τη θύμπουρην, τ’ άσπρα τσ̌ιτσ̌άκια ση χλοήν, τ’ άθι͜α έξ’ μήνας σο κλαδίν, τ’ αλάτ’ να σκουτουλίζ’ δαδίν, σ’ ορμία κόσφαν και φτερίν, την ύειαν ντο δί͜ει ο Θεός και μάισσα να παίρ’ ’κ’ επορεί; Και πού θ’ ακούς, ναι, ρίζα μ’, ναι, πουλί μ’, απάν’ σου ήλ’ το πάρσιμον, Καλομηνά, τον κούκον να λαλεί, τσ̌οπάν’ χ̌ειλιάβριν σο ραχ̌ίν, παρχαρομάνας καλατσ̌ήν, Χριστού και Φώτα και Λαμπρήν και καλαντόνερον, σα πόνια σ’ γιατρικόν; Και πώς θ’ αφήντς να χορταρι͜ά γονέο̤νος καρίπ’ ταφίν, θίγως καντήλαν και κερίν;

Εθαρρείς με τη μοιρολογίαν έλεγεν ατα, άχαρος η γραία.
-Αχ, γιαβρούμ! Τ’ εγεινού π’ εμίσεσεν, τση χώρας δάκρυ͜α ’γόμωσεν! Η ξενιτεία το τσ̌όλ’ για τ’ εμάς ’κ’ έν’! Τ’ αδέλφι͜α σ’ πα ’πήγαν, Σοφία, ρίζα μ’, και ντ’ έποικαν; Όλοι͜ ατουν ετελέθαν ’κι επέμ’ναν σα στράτας, τα τσούγα. Ντό θα πάγω ζω σην ξενιτείαν με το βροθακόνερον, ψυχωμένος και βερεμλής, να καζανεύω, καλλίον να ζω όσον ζω με το ξερόν το ψωμίν κι ας αναλώ ατο με τα δάκρυ͜α μ’, ώσν’ αποθάνω και θάφκουμ’ απέσ’ σο χώμα μ’, σο παρακαμί μ’ αφκά, ση γενεάς ι-μ’ τα κοιμητέρι͜α γιαν-γιανά!

Η γραία, η καρδία τ’ς άλλο ’κ’ εβάσταξεν, εγομώθεν η γούλα τ’ς και τα δάκρυ͜α τ’ς άμον κουμπία έρθαν κι εκχ̌ύαν.

Ο Γιάννες εκάθουτον κι εφουκράτον την καλατσ̌ήν ατουν, το στόμαν ατ’ ’κ’ έχανεν. Έβζηνεν τ’ έναν τον τσίχαρον κι έφτεινεν τ’ άλλο κι εταλγαλάεψεν σο νούνιγμαν. Άμον ντο είδεν τση γραίας τα δάκρυ͜α, επόνεσεν ατεν η ψ̌η ατ’.

-Τα λόγια σ’ άμον βαγγέλια ακού’ ατα κι ευκή σ’ τρανόν έν’, μάνα, για τ’ εμάς, λέει. Κανείς τιδέν σον κόσμον ατόσον ’κ’ εγάπεσεν, όσον ντ’ αγαπά τον τόπον ’τ’ εγεννέθεν, τη μάναν π’ εβυζάλτσεν κι ενέστεσεν ατον και κανείς την πατρίδαν ατ’, καλόν-κακόν, ινκιάρ ’κ’ ευτάει, σίτα στέκ’ Θεού χαράν. Κι αν έρ’ται σην ανάγκην πα, ν’ αχπάετ’ ας σο χώμαν κι ας σον κόσμον ντ’ εφύτεψεν ατον ο Θεός, καμίαν ’κ’ επορεί να ’φτάει ατο δίχως βαθύν γεράν σην ψ̌ην ατ’, χωρίς τον πόνον σην καρδίαν ατ’. Άνθρωπον εμπαίν’ σον κόσμον κι απ’ έμπρι͜α τ’ κατσαπράγκια και κρεμούς κι αφκά θολόν ποτάμ’, δι͜αβαίν’ σ’ αγούτο τον κόσμον η ζωή ατ’. Όνταν ’κ’ επορείς να ζεις, ντό να ’φτάς; Γιοκσουζλούκ ελιμτέν φενιά τουρ! λέει ο Τούρκον· τεμέκ: η ανεχ̌ετεία ας σον θάνατον χ̌είρ’ έν’! Η πατρίδα πα καλόν κι η πίστ’ πα καλλίον, ὰμα θα έχ̌’ και διοίκησην. Η Τουρκία ζατί βάρβαρον έναν έθνος, εσκιτέν-περί με το ντώσιμον και με τ’ άρπαγμαν και με το ρωμαίικον το αίμαν εγέντον κράτος και βασίλειον κι ατώρα πα, όχαλλι, νέ Τούρκον τερεί, νέ Ρωμαίο̤ν, σογεύ’ τον εχαλλήν και παίρ’ το καμίσ’ ας ση ράχ̌ι͜αν ατ’, να βασιλεύ’. Ζατί τ’ οψάρ’ ας σο κιφάλ’ σ̌κυλάζ’. Ατό που είπεν ατο, κάτ’ έξερεν. Ατώρα πα οι γενί-τερεμέδες τση Τουρκίας εκατήβασαν τον σουλτάνον κι εποίκαν το Χουρουριγέτ’ν ατουν. Τούρκ’ και Ρωμαίοι τεά όλ’ έναν είν’ απ’ ετώρα. Τα ίδϊα, λέγ’νε, δικαιώματα θα έχ’νε κι άμον αδέλφι͜α θα ζούνε. Χίτς̌ ο λύκον με το πρόγαν επορούν και πάγ’νε εντάμαν ση στράταν; Πρώτα πα ’ντούν’ναν κι εσύρ’ναν κι εκιαουρλιάευαν το ρωμαίικον το μιλέτ, ὰμα σοούντα είχαμε το ελεύθερον σ’ εγκλησίας και σα σκολεία μουν. Ατώρα, άμον ντ’ εγροικώ, εγείνα πα ’κι θά ’φήν’νε μας. Ατά τα ελευθερίας ντο λέγ’νε όλια κιοζπαϊτσ̌ιλούκια είν’. Ατείν’ ας σοι πρωτιζ’νούς τσοι Τούρκ’ς κι άλλ’ αφορισμέν’ είν’. Απ’ έξ’ πρόγαν κι αποπέσ’ λύκος. Η Ρωμανία πα ντο λες θα κυριεύ’, εύκαιρα ομούτι͜α, εσύ πα! Ζήσον μουλάρ’, σο ραχ̌ίν κριθάρ’ έσπειρα! Η Ελλάδα ζατί, ας σ’ έφαγεν κιάν’ την παπάραν του Τούρκονος σο τελευταίον τον πόλεμον, άλλο ομμάτι͜α ν’ ανοί͜ει ’κ’ επορεί και να επορεί πα ’κι αφήν’ν’ ατεν πόδαν να ’φτάει τα τρανά τα χριστϊανικά τα βασίλεια. Όλοι͜ ατουν -του πουλί’ ο νους πάντα σο κοκκίν κείται- εθέκαν σ’ ομμάτ’ την Πόλ’ κι απέσ’ ατουν για τ’ ατό τ’ έναν τ’ άλλο να τρώγ’ν ’κι χορτάζ’νε. Την Ελλάδαν πα τσί λογαρι͜άζει ατεν με την ψ̌ην; Παίζ’ν ατεν άμον ντο γαλενί͜εις το μωρόν και δίγ’νε μακρύν σ̌κοινίν την Τουρκίαν και ζει και πάει. Ζατί, η Ρουσία αν ’κ’ έτον, η Τουρκία, με τη δύναμην ’το είχ̌εν πρώτα, κανείς τιδέν να ’φτάει ατεν ’κ’ επόρ’νεν. Ολόο̤ν Ευρώπην επαίρ’νεν καρσ̌ί και καν’νάν ’κ’ εσάευεν. Αρ’ η Ρουσία ετσάκωσεν τα μουντζούρια τ’ς πολλά φοράς και τελευταία σου Καρσί’ τον πόλεμον εντώκεν κι ετετίνεψεν ατεν, άλλο να λαγκάζ’ ’κ’ εφέκεν ατεν. Αρτούκ ετσακοκερίγεν ας σ’ όλια τα μερέας, το κουλάβ’ν ατ’ς ερρούξεν. Αρ’ επ’ ετότε έναν ξάι εμείς οι Ρωμαίοι αδ’ απάν’ ση Μαυρηθάλασσαν είδαμε φως κι ημέραν. Γιόξαμ’, η Τουρκία, ατώρα πα, ντ’ εγέντον άμον μαλλιαγμένον λασούμενον, μη τερείς, για τσοι Ρωμαίοις τη γνώμην ατ’ς καμίαν ’κι αλλάζ’· άμον χοχόλια έχ̌ει ατ’ς σ’ ομμάτι͜α τ’ς απέσ’ και, γιά τ’ ομμάτι͜α τ’ς θα ’γβάλ’, γιά τα χοχόλια. Εσύ πα λες, ο Τούρκον ατώρα ημέρωσεν το κατσίν ατ’! Νέμουτλι και να είχ̌εν ασλίν! Το λύκον ετραβαγγέλιζαν κι εγείνος έλεγεν: του ποπά τ’ αιγίδι͜α πού κιάν’ πάγ’ν; Οι Τούρκ’, χ̌είρ’ και πιτριχ̌είρ’ αν ’κι γίν’νταν απ’ ετώρα, καλλίον πα καμίαν ’κι θα γίν’νταν για τσοι Ρωμαίοις. Εγώ πα ντ’ εξέρω, με τον Τούρκον άλλο ζωή ’κι γίνεται και, άμον ντο λαλεί ο κολογκυθάς, νέ Ρωμανία θα κυριεύ’, νέ Πόλ’ θα ’λέπουμε, νέ κι οι Τούρκ’ θα πάγ’ν χάν’νταν. Εμείς αδά οι Ρωμαίοι ζατί εγέμες άμον ντο καίεται το μαλλίν απάν’ ατουν τα κακοχ̌είμι͜α τα ζα. Κανείς για τ’ εμάς όνερον ’κ’ ελέπ’. Εφέκανε μας ρεχ̌ίν στην Τουρκίαν. Αρ’ αέτσ’ πα θά ’ρχουν και δι͜αβαίν’νε τα χρόνια, ποίος εξέρ’, χ̌ιλϊάδες χρόνια, κι εμείς θα κείμες αδ’ αφκά σα παλιά τση Ρωμανίας τα κάστρι͜ους, άμον ντο έν’ αγούτο τ’ εμέτερον τσ’ Αγε-Σωτήρας ο κάστρι͜ον, ο Παλαιόκαστρι͜ον, θα τσαφίουμες με το τσόβ’ και θα ’λέπουμε ονέρ’τα, τον Παράδεισον, την Κόλασην· κι ατά τα καλέδας μαναχόν θα φέρ’νε σο νουν εμουν, ντο έτον κι εκυρίευεν έναν καιρόν κι η Ρωμανία. Αγούτ’ ο κόσμος αέτσ’ έρθεν και πάει· το τρανόν τ’ οψάρ’ κουρτά το μικρόν. Αρ’ μετ’ αέτσ’, ο κόσμος μελίγαλαν να τρέχ̌’ πα, εφτωχόν πάντα εφτωχός κι ο Ρωμαίο̤ν πάντα Ρωμαίο̤ς, θα σουρουνεύκεται ο καρίπ’ς με τον Θεόν ατ’ και με το λιμόν ατ’. Ὰμα όσον-πόσον θα ’φτάει υπομονήν αγούτ’ ο λαός εμουν; Ελίμ, ελίμ χουρτλαμαγιά τα νε πορτσ̌ούμ; είπεν κι ο μαύρον ο Τούρκον. Τεμέκ: θάνατος, θάνατος, ντό χρωστώ να φουρκίγουμαι κιόλα; Ήντσαν επορεί, σ’κούται πάει χάται σα ξενιτείας κι αέτσ’-αέτσ’ ταγουτεύκουμες σον κόσμον. Ντό να ’φτάμε; Ασ’ εμέν και να εδούλεψα κι ογράσ̌εψα κι ογρασ̌εύω ατόσα χρόνια, τση μάνα μ’ το γάλαν έρθεν ας σα ρωθώνια μ’ με τα χτισίματα και με τα χαμαιλέτας και με τα χωράφι͜α -χος̌, ελέπ’ς ατα- και τιδέν να γίνουμες ’κ’ επορούμε. Ήντι͜αν ευτάς, κρού’ς απάν’ σο κιφάλ’. Γιοκ, τσ̌άνουμ, αδά οφίδ’ ’κι δρακοντι͜ά. Πέντε ολόια χρόνια εντούν’να κι εδέρκουμ’, ν’ ανοίγ’ αγούτο την ποταμέαν τ’ αφκά, να ’φτά’ ατο χωράφ’. Εγείνα τα λιθάρι͜α του τσ̌αΐ’, ντο κείνταν ραχ̌ίν άνου-κα’, ας ση βαρυτοπίας το σκουφάπ’ν εμουν ως τη φυλλάνταν του Πανικάντων, έναν τυφεκί’ αράμ’, όλια σ’ ωμία μ’ εδέβαν. Πέντε χρόνια εκοβάλ’να κι εσ̌κεύιζα την ποταμέαν σ’ άλλο τη μερέαν και με το χαμούλκ’ εφέρ’να χώμαν ας σο μελάγγ’ κι έστρωνα έναν αρσ̌ίν σο ψήλος ντ’ ένοιγα τον τόπον. Εποίκα κοτσ̌ά θέμαν χωράφ’ και, άμον ντ’ ετελείωσα, ενέασα κι έσπειρα ’το, έρθεν απ’ ανοιξέας το ποτάμ’, εσώκεψεν απ’ άνθεν το κάζταμιν, εσέβεν απέσ’, εσπόγγ’σεν κι εδέβασεν ατο κα’! Ξαν εστοίβαξεν την τσ̌αϊγαράν κι εποίκεν ατο άμον ντο έτον πρώτα και κι άλλο καλλίον! Ατόσα κόπους κι ατόσα ιδρώματα, τα χ̌έρι͜α και τ’ ωμία μ’ όλια νασίρι͜α ’γέν’ταν, όλια ’πήγαν σον αέραν κι έπι͜αμε έναν κρύον νερόν απάν’ καικά. Έναν χαζνέν να εύρηκα πα φόνος έτον. Ο Τούρκον λέει: κουσμετ-σουζ λοκμά γενμέζ· πάει να ειπεί, δίχως κουσμέτ’ βούκαν ψωμίν ’κι φαγίεται. Κι άσ̌κεμα ’κι λέει. Ο Θεός πα έναν ξάι θα κρούει σε χ̌έρ’. Ατώρα ας σ’ εγέρασαμε πα, ζατί το γόνατον εμουν ετσ̌άλωσεν, νέ δουλείαν και νέ τιτσ̌αρέτ’, ασ’ όλια εσκόλασαμε. Επέμ’ναν τα παιδία. Σοούνταν εγείν’ ας εμαθάν’ναν πέντε γράμματα και μ’ εγίνουσαν άμον εμάς σκλάβοι.

Η Σοφία ετάραξεν τα τσιλίδι͜α σο χωνόν κι έσυρεν έμπρου το τραπέζ’ με τα μεϊβέδες κι επέρεν καθαείς ασ’ ήντι͜αν εσύρ’νεν η ψ̌η ατουν.

Η γραία πα επέρεν έναν καθαριγμένον μηλί’ σ̌ακαδόπον, εμαμούλτσεν σ’ έμπρου καικά τα γριντζιλόπα τ’ς -κάπ’ επέμ’ναν ατεν δύο-τρία πα δοντόπα ὰμα, τ’ έναν απάν’ σ’ άλλο ’κ’ έρχουσαν, εξέγκεν ας σον κόφλιον ατ’ς έναν μαντιλόπον κι εσπόγγ’σεν τα χ̌είλια τ’ς κι επεκεί στέρι͜α-στέρι͜α εσκάλωσεν να ξημολογίεται.

-Ναι, ρίζα μ’, εσύ κλαις τ’ εμέκια και τα ιδρώματα ντο έκχ̌’σες, να ’φτάς την ποταμέαν χωράφ’ κι αχουρί εποίκες ατο, ας λέγουμε. Με τ’ εχάθεν ξαν χαταενέν; Και ξαν λες: έναν χαζνέν να εύρηκα πα φόνος έτον! Κι αμ’ εγώ άχαρος ντό να λέγω, π’ είχα την χαζνέν απέσ’ σα χ̌έρι͜α μ’, Θεού χάρην, Θεού χαράν και τ’ ιχπάλι μ’ στραβόν, εχάσα ’το κι εκέρδεσεν ατο έτερος; Για τ’ εγείνο απράναν είπα ση Σοφίαν: καθαείς με την καρδίαν ατ’ και καθαείς και με την τύχην ατ’...